Žałujomy wó znatego fotografa Gerda Rattei, kótaryž jo 9. maja 2026 w Chóśebuzu zemrěł. Wón jo był 89 lět stary a zawóstajijo swóju žeńsku Gudrun, dwě źowce, tśi źiśiźiśi a tśi źiśi tśeśego naroda.

Gerd Rattei jo se 12.12.1936 w Chóśebuzu-Strobicach naroźił a jo cas žywjenja na serbski póchad swójeje mamy a stareje mamy z Njabožkojc we Błotach gjardy był.

Pó šuli a wuwucenju ako mólaŕ pśi wabjeńskej agenturje DEWAG w Chóśebuzu jo źěłał ako ciwilnje pśistajony mólaŕ pismow pśi Ludowej armeji. Slědowało jo pśistajenje pśi Kulturnem zwězku NDR w Chóśebuzu, źož jo mjazy drugim za źěło fotowych kupkow zagronity był. Sam jo pśewzeł nawjedowanje fotoweje kupki w domje NVA w Chóśebuzu. 1961 jo zachopił źěłaś ako fotograf pśi DEWAG w Chóśebuzu a jo wóstał až k jeje rozpušćenju 1990 pśistajony. Legendarne z togo casa su jogo fotografije głažka běłowóźańskich a derbnjańskich głažkarnjow.

Gerd Rattei w brunicowej jamje Janšojce. Foto: Jürgen Maćij (1985)

W lětach 1967 do 1971 jo absolwěrował dalokostudium za fotografiju pśi Wusokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku. Gerd Rattei bu cłonk Zwězka twórjecych wuměłcow NDR. W samskem casu jo był teke cłonk Centralneje komisije za fotografiju pśi kulturnem zwězku NDR. W lěśe 1975 jo z fotografom Klausom Endlerom iniciěrował w Pódstupimje wustajeńcu AKT & KRAJINA, kótaraž jo se k jadnomu wjele woglědanemu rědoju wustajeńcow w NDR až do lěta 1991 etablěrowała. W běgu wjele lět jo za Domowniski muzej w Dešnje wugótował pśepšosenja a plakaty. Tejerownosći jo wjele lět wusko ze Šulu za dolnoserbsku rěc a kulturu gromadu źěłał. Fota w katalogach k wustajeńcam, ale teke w zběrkach a muzejach, w Nowem Casniku, Płomjenju a kalendarju Stog wóstanu.

K 100. posmjertninam serbskeho prócowarja Wojerowskich stron

Župa »Handrij Zejler« spomina lětsa we wobłuku swojeho projekta »Via Sorabica HoyWoj« na wusahowacu wosobinu serbskich stawiznow města Wojerec. Dnja 13. julija 1926 zemrě we Wojerecach knihićišćer, wobsedźer ćišćernje, redaktor a serbski prócowar kaž tež angažowany měšćan Awgust Lapštich.

Serbski pochad

Friedrich August Lapstich, serbsce Bjedrich Awgust Lapštich (w serbskich medijach druhdy tež Lapsyk pomjenowany abo Lapstich), narodźi so 5. oktobra 1862 we Wulkich Ždźarach. Jeho ródna wjes mjez Wojerecami a Rakecami běše w tamnym času ryzy serbska, wjesna wobchadna rěč bě serbšćina. Muka registrowaše w gmejnje Wulke Ždźary dwójce serbske swójbne mjeno »Lapsk – verdeutscht Lappstich«. W šuli skutkowaše hižo wot lěta 1844 sem horliwy Serb Jan Mrózak (1816–1895) jako wučer, kotryž bě swojeho šulerja Lapšticha zawěsće w narodnym zmysle wobwliwował. Wuchodźiwši ludowu šulu poda so Lapštich jako wučomnik do Wojerec, zo by tam powołanje pismikistajerja a ćišćerja nawuknył.

Pismikistajer, knihićišćer, nakładnik a wobsydnik ćišćernje

Wukubłanje absolwowaše w ćišćerni Serba Gustava Wencla, kotraž w dobje 1874 do 1887 we Wojerecach eksistowaše. Tam přiswoji sebi kmanosće stajenja a ćišća knihow a nowin w němskej a serbskej rěči. Wencel jako sobustaw Maćicy Serbskeje młodeho Lapšticha prawdźepodobnje do směra narodneho angažementa za Serbstwo pohnuwaše. Zakónčiwši wukubłanje nastupi dźěło w Lubiju a bě samo wěsty čas jednaćel tamnišeje ćišćernje. Nawróćiwši so do Wojerec wukmanješe so jako pismikistajer a ćišćer w ćišćerni Wencla a wot 1887 sem w čisćerni Oscara Henčla. W ćišćerni Henčla zběraše Lapštich nazhonjenja nastupajo redakciju, stajenje, ćišć a wudaće němskich a serbskich nowin. Henčel bě mjenujcy wudawaćel němskeje regionalneje nowiny »Hoyerswerdaer Kreisblatt« z hamtskimi wozjewjenjemi a njehamtskim dźělom. W njej buchu nawěški překupcow druhdy dwurěčnje abo samo jenož serbsce wozjewjene, přeprošenja Wojerowskeho serbskeho burskeho towarstwa zasadnje jenož w serbšćinje. Dale ćišćeše Henčel »Bramborski Zaßnik« a hornjoserbski »Mißionski póßoł«.

Ideja za zhromadne ekskursije serbsce wuknjacych je hižo w běhu lěća 2025 nastała, hdyž so lektorce serbšćiny w Drježdźanach, Lubina Hajduk-Veljkovićowa, a w Praze, dr. Katja Brankačkec, wo swojim dźěle wuměnještej. Nazymu přidruži so dr. Lubina Malinkowa, tehdy hišće jako docentka na Lipšćanskej sorabistice skutkowaca. Wona namjetowaše hižo za zymski semester 2025/26 zhromadnu ekskursiju do Slepoho, kotraž je so lětsa w januarje wotměła.

17. a 18. apryla 2026 zetkachmy so potajkim na druhu wuprawu, nětko w Praze. Program bě w čiłej wuměnje mjez Prahu, Drježdźanami a – mjeztym – Budyšinom nastał: Lubina Malinkowa wosta nam swěrna, hačrunjež hižo w Lipsku jako docentka njeskutkuje. Tež Juliana Kaulfürstowa, kotraž bě hižo w Slepom pódla, přijědźe do stowěžateho města na wopyt.

Prěni dypk na programje bě wopyt w Sakskim kontaktnym běrowje. Tutón ma we Łužiskim seminarje swoje sydło a bu nam wustojnje wot nawodnicy běrowa, knjeni Jozefiny Ofner, předstajeny. Po přestawce słyšachmy přednošk Lubiny Malinkoweje wo Michale Hórniku a jeho skutkowanju jako słowjanski dušepastyr we Łužicy a w Drježdźanach. Wječor pokaza nam městopředsydka Towarstwa přećelow Serbow (SPL) Eliška Oberhelová někotre drohoćinki Hórnikoweje knihownje: rukopisy »Serbowki«. Nimo toho zaběrachmy so z dalšej planowanej temu ekskursije: z reporterom a přełožowarjom Jurjom Wićazom. K tomu běchmy sej hižo w předpolu někotre teksty přečitali. Nazajtra podachmy so na jeho slědy po Praze.

▶ »Skazany Pryzlak« wočakowanja spjelnił

Komedija »Skazany Pryzlak« z pjera Larsa Albauma, do serbšćiny přełožena wot Měrany Cušcyneje, měješe sobotu, 28. měrca, swoje poslednje předstajenje w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Při tym wědźeše režiser Thorsten Köhler tež chutne zynki, kotrež aktualne politiske a towaršnostne šmjatki narěča, do keklije zapřijeć. Hłownej róle sćělesništaj István Kobjela a Měrko Brankačk.

 

▶ Karoline Krawcec z prěnjej přehladku

Kak móhli sej serbski futurizm předstajić? Z tym zaběraše so intensiwnje w Lipsku bydlaca serbska wuměłča Karoline Krawcec. Wuslědki jeje wuměłskeho rozestajenja su byli widźeć w jeje wustajeńcy »jama: pśichod/ Grube: Zukunft«, kotruž pokazowachu wot 20. februara do 19. apryla w Braniborskim krajnym muzeju za moderne wuměłstwo. Multimedialna instalacija wobswětluje serbske tradicije zwonka folklory.

▶ Wo wupućowanju ze Sakskeje

Časopis »Sächsische Heimatblätter« wěnuje swoje prěnje čisło lětnika 2026 wupućowanju ze Sakskeje. Wudawaćelej dr. Lars-Arne Dannenberg a dr. Matthias Donath staj zestajiłoj přinoški wšelakich awtorow, kiž wěnuja so rozdźělnym aspektam emigracije ze Sakskeje do zamórskich krajow wot 17. hač do 20. lětstotka. Sto stronow wopřijaca publikacija w A4 formaće je bohaće ilustrowana z reprodukcijemi historiskich wobrazow a dokumentow kaž tež z načasnymi fotami. Zešiwk wobsahuje tež přinošk Trudle Malinkoweje wo wupućowanju Serbow z Hornjeje Łužicy do Awstralskeje a Texasa w 19. lětstotku. Foto na titulnej stronje, kotrež je zhotowił Mick Ampt z Melbourna, pokaza sobustawow serbskeju towarstwow w Awstralskej při wotkryću wopomnjenskeje tafle na rowje serbskeho fararja Handrija Kaplerja w južnoawstralskim městačku Mount Gambier w měrcu 2024.

»Wón mjez nětčišimi serbskimi nowinarjemi najdlěje nowinari«, piše Hubert Žur w knize »Komuž muza pjero wodźi.« Tele słowa su z lěta 1977, jako měješe Cyril Kola – wo nim so jednaše – hišće połdra lětdźesatka jako šefredaktor Rozhlada před sobu.

W lěće 1927 rodźeny publicist lětsa zemrě dnja 24. małeho róžka. Naju redaktorske puće su so husto chcyjo-nochcyjo křižowali: Wón wot lěta 1970 hač do 1992 šefredaktor kulturnopolitiskeho časopisa Rozhlad a ja wot 1973 hač do kónca 1990 šefredaktor serbskeho dźenika Nowa doba, běchmoj zwjazanaj jako načolnikaj Domowinskeju organow. Čas běše doba politiskich, jara wažnych kulturnopolitiskich łamkow. Zasahowanje stata 1976 do kulturnych a wuměłskich naležnosćow, wot 1985 doba pjerjestrojki a glasnosće a nic naposledk změna politiskeho systema we wuchodźe, zwjazana z njemało njeměrom w serbskej kulturnej scenje.

Cyril Kola Foto: Maćij Bulank

Žiwjenski puć hač k docpěću wyšiny žurnalistiki njebě za redaktora Cyrila Kolu runy, bě skerje wobćežny, dokelž njeběchu tute lěta a hižo čas jeho młodosće jemu přihódne byli. Wuchodźiwši šulu w ródnej wsy Radworju nawukny wot lěta 1942 hač do 1945 w měsće, kaž wjesnjenjo Budyšin mjenowachu, powołanje molerja. Poslednje dny wójny jeho hišće do Wehrmachty tyknychu, kaž zwjetša wšěch hólcow jeho generacije. Wójna bě so skónčiła, tak zo so Cyril Kola po třoch měsacach domoj nawróći. Štóž njeje wony zahubny čas dožiwił, njemóže sej předstajić, što to rěkaše. Wšědny chlěb sej zasłužić bě ćežko. Wupuć za mnohich bě wućek z Łužicy, hdy by to tež smjerć bolało a jim so za domiznu styskało. 1946 dźěše Cyril Kola do bliskeho čěskeho Varnsdorfa, zo by sej z molerskim dźěłom swój chlěb zasłužił. Za dwě lěće, po politiskim přewróće w Čěskosłowakskej, so domoj nawróći.

Sobotu, 7. měrca, wopyta něhdźe 30 zajimcow Dźeń archiwow w Serbskim instituće w Budyšinje, hdźež wobdźělištej so Serbski kulturny archiw a Serbska centralna biblioteka znowa na cyłoněmskim akciskim dnju. Popołdnjo zahaji dr. Lubina Malinkowa ze zawjedźenjom do noweje kabinetneje wustajeńcy »Wěru a pismo šěrić«. Wustajeńca informuje (hišće hač do kónca lěta) we foyeru Serbskeho instituta wo žiwjenju a skutkowanju Henrietty Cathariny von Gersdorf (1648-1726), kotraž je bytostnje wuwiće serbskeho pismowstwa spěchowała. Po wjedźenju přez biblioteku a do magacinow archiwa přizamknje so lětuša wosebitostka: pod motom »pokaž a powědaj« (jendźelsce show and tell) běchu wopytowarjo zajimawe dokumenty ze swójbnych stawiznow sobu přinjesli.

Na Dźeń archiwow běchu durje Serbskeho kulturneho archiwa a Serbskeje centralneje biblioteki šěroko wočinjene. Foto: Madlen DomašcynaK tomu rozprawjachu swoju stawiznu a móžachu so sobudźěłaćerjow Serbskeho instituta za pozadkami prašeć. Sobudźěłaćerka fotoweho archiwa předstaji žadne fotografije z priwatneho zawostajenstwa, na kotrychž je hobbyjowy fotograf katolske posmjertne wobrjady w 1950tych lětach dokumentował z perspektiwy přewodźaceho. Dale dóstachu zajimcy dohlad do poezijowych albumow (na př. Miny Witkojc), swójbnych fotowych albumow, hóstnych knihow (na př. serbskeho duchowneho, skutkowaceho w Rudnych horach), listowanjow hotowarnče a dalšich dokumentow. Zajim bě wulki a čiła rozmołwa so wuwi. Nimo toho poskići biblioteka antikwariske knihi, a tež originalne serbske nowiny z 1950tych do 1960tych lět běchu prašane.

MADLEN DOMAŠCYNA

Hanušoc swójba ze Slepoho jězdźi na jutrowne wiki po cyłej Němskej. Tež na wulkowikach w Drježdźanach sy móhł w jutrowniku stejnišćo wuhladać, při kotrymž stej mać a dźowka pisane jejka předawałoj a debiłoj. To pak njeje jeju jenički zaměr, dokelž chcetej stajnje tež informować wo Slepjanskich Serbach, wo serbskej kulturje a nabožinje w Hornjej Łužicy. Mać Kerstin, pochadźaca ze Zhorjelca, je před lětdźesatkami na ewangelskich kubłanskich dnjach w Chołmje prěni raz serbske jutrowne jejka wuhladała a pola Blunjanki Magdaleny Nevoigtoweje nawuknyła, je po serbskim wašnju debić. Wudała je so pozdźišo do Slepoho, hdźež je »pisanje jastrownych jajow« wažna swójbna tradicija.

Hanušoc mać a dźowka ze Slepoho na Drježdźanskich jutrownych wulkowikach. Foto: Juliana KaulfürstowaĆichi pjatk syda cyła Hanušoc swójba za hoberskim blidom a debi jejka, kaž je to we wšěch Slepjanskich wsach dźensa hišće z wašnjom. Z tym je tež dźowka Anke Hanušoc, knihiwjazarska mišterka z dźěłarnju w Slepom, wotrostła. W lěće 2010 pytaše Slepjanski Serbski kulturny centrum za »pósłami«, kotřiž bychu tradiciju debjenja jejkow na jutrownych wikach pokazali a zdobom wo dalšich serbskich Slepjanskich nałožkach informowali. Tak buchu Hanušoc wuzwoleni, a tutón nadawk hač do dźensnišeho wukonjeja. Při swojim stejnišću maja informaciske materialije kaž wulki stejacy plakat Serbskeho kulturneho centruma a brošurki.

W swojej Slepjanskej drasće stej žonje wězo magnet za woči, a tuž pletu so rozmołwy z wopytowarjemi přeco spěšnje wokoło narodneje drasty a kultury Slepjanskich Serbow. Najbóle so ludźo wšak za drastu a za jejka zajimuja, ale tež na prašenja za serbskej rěču móžetej Kerstin a Anke Hanušoc wotmołwjeć a tohorunja někotre sady prajić. Wobě matej ze serbšćinu lětdźesatki trajace nazhonjenja, pak z mandźelskim a nanom Wernerom, wot kotrehož słyšitej serbske wobroty, pak z druhich kruhow: Mać je čłonka Slepjanskeho folklorneho ansambla, wobě žonje přewozmjetej jako lektorce w ewangelskej wosadźe słužbu tež w serbšćinje a stej jutrownej spěwarce. Anke Hanušoc je so nimo toho połdra lěta na kursu slepjanšćiny wobdźěliła. Tuž čujetej so wěstej, wo Serbach swojeho regiona a jich rěči informować. Tole pak je tež trjeba, hdyž stej na wikach něhdźe w zdalenych kónčinach Němskeje. W Błótach je drje hižo něchtóžkuli pobył a tam prawdźepodobnje wo Serbach zhonił. Ale zo eksistuja Serbja tež druhdźe, a zo mamy serbske radijo, serbske nowiny a dźiwadło, tomu so zajimcy při stejnišću z jutrownymi jejkami hustodosć dodźiwać njemóža. A tuž je zajim wubudźeny: Zwotkel přińdu mustry na jejkach abo na šórcuchomaj z módroćišća? Maja wone někajki woznam? Je w Serbach dorost za debjenje jutrownych jejkow? A je to wšo woprawdźe ručne dźěło? Za wotmołwy na to a tamne matej Hanušoc mać a dźowka na wikach chwile a prawu serbsku wutrobu.