23. julija 1751 narodźi so w Lubanju Karl Gottlob von Anton, wažny spěchowar serbstwa a sobuzałožer Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow. Wón pěstowaše zwiski k wuznamnym słowjanskim a serbskim wučencam a wobknježeše serbsku rěč. Hromadźe z Janom Hórčanskim wuda w lěće 1797 zarys hornjoserbskeje rěče z titulom Etwas über die Oberlausizische Wendische Sprache. 21. apryla 1779 załoži z přirodowědnikom Adolphom Traugottom von Gersdorf Hornjołužisku towaršnosć wědomosćow w Zhorjelcu. W tamnišej Neißstraße 30 ma wona do dźensnišeho swoje sydło.

Składnostnje jeho narodnin staji Robert Lorenc w nadawku Maćicy Serbskeje ze zastupjerjomaj Zhorjelskeho Serbskeho stajneho blida kwěćel na jeho row. Při tym hódnoćeše wažne dźěło wědomostnika z krótkim přednoškom.

Srjedź junija přeprosy Lěwica do žurle Serbskeho domu, zo by spominała na spisowaćela Jurja Brězana (1916–2006). Před 10 lětami bě Lěwica na stoćiny spisowaćela spominała, jako sej swoju kandidatku za Zwjazkowy sejm Caren Lay na čitanje z jeho knihi »Der Gymnasiast« přeprosy. Lětsa předčita znowa do Zwjazkoweho sejma wuzwolena Lay wurězki z prěnjeho dźěla trilogije »Feliks Hanuš«. Hanuš zesrěba jako młody šuler Budyskeho gymnazija powětr kónc 1920tych, spočatk 1930tych lět. Z tekstow Brězana běchu zastróžowace paralele k dźensnišemu časej a k zesylnjenju prawicarskich mocow spóznać.

Postrowne słowa w mjenje prezidija zwjazkoweho předsydstwa a předsydy Domowiny přednjese Bjarnat Cyž, wopominajo wosebje Brězana, kotryž nawjedowaše serbskich brigadnikow při natwarjenju noweho Serbskeho doma.

Optimistisce rozprawješe přichodna dźowka dr. Beata Brězanowa, kotraž dale w Budyskim domje Brězana bydli, kak je so swójbje z priwatneje iniciatiwy poradźiło, wopomnjensku taflu při domje připrawić, a kak wuspěšna běše stacija šulerskeho projekta při originalnym Brězanowym pisanskim blidźe. Spočatk junija mjenujcy běštej Serbske šulske towarstwo a Domowina za 170 serbsce rěčacych a wuknjacych šulerjow sedmych lětnikow projektny dźeń na slědach Jurja Březana w Budyšinje přewjedłoj.

Kumštna inteligenca a wulke rěčne modele su w poslednich lětach dźeń a wjace diskutowane. W zwisku ze słownikarstwom njemóhli napřećiwki poprawom wjetše być: Na jednym boku so přeco hišće słowniki w knižnej formje wudawaja, na druhim boku mamy awtomatiske přełožowarske nastroje, tak zo by móhł čłowjek nimale wěrić, zo je čas słownikow bórze cyle nimo abo zo budu so słowniki awtomatisce wot kumštneje inteligency zestajeć.

Runje w dobje tutych na­přećiwkow smy zahajili naš projekt Mudra 2.0, t.r. digita­li­zowa­nje, rewidowanje a do­kón­čenje hornjoserbsko-čěs­­­­ke­­­­ho słownika Jiříja Mudry (1921–2009).1 Zdobom dokónčichu kolegojo na Słowjanskim instituće Čěskeje akademije wědomosćow někotre wulke słownikowe projekty2 a přemyslowaše so wo dalšim digitalnym puću za tutón material. Kak měł słownik w našej dobje wupadać, što sej wužiwarjo přeja, što trjebaja? Kak móža nam nowe technologije snano leksikografiske dźěło wolóžić, kajke nowe móžnosće nam technologije wotewrěja? Prašenja, kiž sej zawěsće jenož my njestajamy, ale słownikarjo po cyłym swěće.

Našemu přeprošenju3 na dźěłarničku »Słowniki w swěće modernych technologijow« sćěhowachu tuž mnozy znaći leksikografojo, kiž so hižo lěta z prašenjemi kompjuterowe­­je linguistiki zaběraja: z twa­rjenjom wulkich rěčnych korpusow a z (poł)awtomatiskim čerpanjom datow z tajkich za słowniki, z kompleksnymi słownikowymi portalemi (FRAN)4 ze zestajenjom wosebitych słownikow (na př. słownikaj walency Vallex a NomVallex),5 słownikow dialektow (pola nas je to na př. datowa banka słowow karpatskich narěčow Ivana Pankěviča), słownika starocyrkwinosłowjanšćiny GORAZD6 atd. Program přiwabi mnohich wědomostnikow jenož k připosłuchanju – zdaše so, zo je tema dźěłarnički zajimawa tež za dalšich rěčespytnikow, nic jenož leksikografow.

We wobłuku Njeswačanskich hrodowych koncertow přeprosy towarstwo přećelow kultury a domizny 12. julija 2026 na njewšědne koncertne popołdnjo na barokny hród w Njeswačidle. Na programje stejachu kompozicije baroka w dialogu z twórbami komponista Jana Cyža. Hnydom zwoprědka chcu rjec: To bě přewšo zajimawe a pohonjowace koncertne dožiwjenje. Solisća Gerold Gnausch (saksofon/basowa klarineta), Matthias Hübner (violoncello) a Paul Bernewitz (klawěr) stajichu so wužadacemu nadawkej, hudźbu Bacha, Händela a Couperina tworjenju Budyšana Jana Cyža napřećo stajić.

Jako prěnje je kedźbyhódne, zo wučinjachu charakter programa runje tak solowe kruchi kaž tež zwukowe kombinacije, kotrež su zrědka słyšeć. Tomu wotpowědowaše tež šěroki spektrum kompozicijow Jana Cyža. Z lěta 2007 zaklinča klawěrne solo »…er Sa(h) tie(f)…«, hommage na francoskeho mištra jednoreje hudźbneje rěče Erika Satieja, přeswědčiwje a z intensiwnym zwukom napodobnjeneje wot Paula Bernewitza za Förster-křidłom z lěta 1931. Runje tak dojimawa bě interpretacija chorala »Žadanje mam po tebi« wot 1817 do 1892 w Slepom bydlaceho fararja Juliusa Eduarda Wjelana za basowu klarinetu, violoncello a klawěr, skomponowaneho 2022. Scyła radźi so Budyskemu komponistej přeswědčiwje, emocije a atmosferu zapopadnyć – kaž na přikład w solu za sopranowy saksofon »Pacem te poscimus omnes« (»Wo měr prosymy će wšitcy«), dojimawje zahudźenym wot Gerolda Gnauscha. Tak wutwori so tež zwisk wot Jana Cyžowych »6 miniaturow«, krótkich, pregnantnych zwukowych wobrazow po swobodnje rěčanych tekstach 2024 w Budyšinje zemrěteho Hartmuta Zielonki z lěta 2009, hač k najnowšemu kruchej »salti« (»skoki«) za violoncello, solist Matthias Hübner, z lěta 2025. Cyłkownje dźesać předstajenych twórbow poda woprawdźe přeswědčiwy wuměłski portret Budyskeho komponista. Na kóždy pad naspomnić dyrbi so wysoki wuměłski niwow solistow, kotřiž hudźachu z angažementom a wočiwidnym wjeselom. Woboje bě runje tak w twórbach ze zašłosće kaž tež při předstajenju kompozicijow Jana Cyža ze skutkowanja poslednich 30 lět začuwać.

Mjezynarodna wědomostna ­dźěłarnička z hosćom we Łužicy

Pod titulom »Between Wilderness and World Culture: Rewilding and Sorbian Heritage« zetkachu so we Łužicy wot 20. do 23. meje 2026 wědomostnicy a wědomostniki mjezynarodneje syće »European Conservation Humanities Network (EuCoHN)«. Tuta syć zjednoća duchownych wědomostnikow (stawiznarkow, rěčespytnicow, geografkow), kiž slědźa na polu přirodoškita a při tym wuměnu z přirodoškitnej praksu pytaja. Lětuše zetkanje, organizowane wot Serbskeho instituta w kooperaciji z Biosferowym rezerwatom Hornjołužiska hola a haty, wěnowaše so Łužicy z jeje přirodowym a kulturnym herbstwom. Model biosfery ma w slědźenju mjenujcy wosebje wysoku hódnotu. Hinak hač w druhich přirodoškitnych wobłukach, steja tu čłowjek, jeho kultura, tradicionalne wašnje wobhospodarjenja a wobchad z přirodnymi resursami w srjedźišću. Wosebity je tež pozadk swětoweho programa MAB (Man and the Biosphere, Čłowjek a biosfera), kiž UNESCO w lěće 1968 zawjedźe. Diplomatiskich přičin dla angažowaše so Sowjetski zwjazk intensiwnje w tutym programje – a z nim tež wuchodna Němska. Tohodla nadeńdźemy tu hač do dźensnišeho wjace biosferow hač w zapadnym dźělu Němskeje, wuzběhny Astrid Eckert, stawiznarka a profesorka Emory uniwersity w Atlanta (USA), w swojim zjawnym přednošku w Stróži srjedu, 20. meje 2026.

Ideja za zhromadne ekskursije serbsce wuknjacych je hižo w běhu lěća 2025 nastała, hdyž so lektorce serbšćiny w Drježdźanach, Lubina Hajduk-Veljkovićowa, a w Praze, dr. Katja Brankačkec, wo swojim dźěle wuměnještej. Nazymu přidruži so dr. Lubina Malinkowa, tehdy hišće jako docentka na Lipšćanskej sorabistice skutkowaca. Wona namjetowaše hižo za zymski semester 2025/26 zhromadnu ekskursiju do Slepoho, kotraž je so lětsa w januarje wotměła.

17. a 18. apryla 2026 zetkachmy so potajkim na druhu wuprawu, nětko w Praze. Program bě w čiłej wuměnje mjez Prahu, Drježdźanami a – mjeztym – Budyšinom nastał: Lubina Malinkowa wosta nam swěrna, hačrunjež hižo w Lipsku jako docentka njeskutkuje. Tež Juliana Kaulfürstowa, kotraž bě hižo w Slepom pódla, přijědźe do stowěžateho města na wopyt.

Prěni dypk na programje bě wopyt w Sakskim kontaktnym běrowje. Tutón ma we Łužiskim seminarje swoje sydło a bu nam wustojnje wot nawodnicy běrowa, knjeni Jozefiny Ofner, předstajeny. Po přestawce słyšachmy přednošk Lubiny Malinkoweje wo Michale Hórniku a jeho skutkowanju jako słowjanski dušepastyr we Łužicy a w Drježdźanach. Wječor pokaza nam městopředsydka Towarstwa přećelow Serbow (SPL) Eliška Oberhelová někotre drohoćinki Hórnikoweje knihownje: rukopisy »Serbowki«. Nimo toho zaběrachmy so z dalšej planowanej temu ekskursije: z reporterom a přełožowarjom Jurjom Wićazom. K tomu běchmy sej hižo w předpolu někotre teksty přečitali. Nazajtra podachmy so na jeho slědy po Praze.

Serbski institut druhu lětušu Serbsku debatu wuhotował

Něhdźe 70 ludźi sćěhowaše 18. měrca 2026 Serbsku debatu na žurli Budyskeho Serbskeho domu, wot nich něhdźe 30 wosobow přez livestream. Powitał je hosći dr. Roland Löffler, direktor Sakskeje krajneje centrale za politiske kubłanje. Moderaciju wječorka přewzaštej dr. Lubina Malinkowa a dr. Theresa Jacobsowa, stawiznarka a kulturna wědomostnica Serbskeho instituta. Hosćo na podiju běchu Milena Šołćic, studentka sorabistiki, Sylwija Šěnowa, wučerka Serbskeho gymnazija a awtorka, Jan Bělk, hudźbnik, komponist a předsyda Zwjazka serbskich wuměłcow, kaž tež Syman Pětr Cyž, jednaćel Ludoweho nakładnistwa Domowina.

Lubina Malinkowa předstaji w swojim zawodźe literaturu jako měritko a indikator za witalitu a byće serbskeho ludu, kajkež je hižo z časa Ćišinskeho znate. Aktualne perspektiwy serbskeje literatury běchu jedne z centralnych prašenjow wječora. Moderatorce pokazaštej na nowu dynamiku literatury, na přikład přez nowe digitalne formaty, nowe přełožki a załoženje noweho nakładnistwa. Serbska literatura pak steji tež před wulkimi wužadanjemi, kaž su to spadowaca ličba čitarkow a čitarjow, woteběrace rěčne znajomosće, konkurenca přez nowe medije a njespokojace financowanje serbskeho literarneho tworjenja.

Sobotu, 7. měrca, wopyta něhdźe 30 zajimcow Dźeń archiwow w Serbskim instituće w Budyšinje, hdźež wobdźělištej so Serbski kulturny archiw a Serbska centralna biblioteka znowa na cyłoněmskim akciskim dnju. Popołdnjo zahaji dr. Lubina Malinkowa ze zawjedźenjom do noweje kabinetneje wustajeńcy »Wěru a pismo šěrić«. Wustajeńca informuje (hišće hač do kónca lěta) we foyeru Serbskeho instituta wo žiwjenju a skutkowanju Henrietty Cathariny von Gersdorf (1648-1726), kotraž je bytostnje wuwiće serbskeho pismowstwa spěchowała. Po wjedźenju přez biblioteku a do magacinow archiwa přizamknje so lětuša wosebitostka: pod motom »pokaž a powědaj« (jendźelsce show and tell) běchu wopytowarjo zajimawe dokumenty ze swójbnych stawiznow sobu přinjesli.

MADLEN DOMAŠCYNA

Hanušoc swójba ze Slepoho jězdźi na jutrowne wiki po cyłej Němskej. Tež na wulkowikach w Drježdźanach sy móhł w jutrowniku stejnišćo wuhladać, při kotrymž stej mać a dźowka pisane jejka předawałoj a debiłoj. To pak njeje jeju jenički zaměr, dokelž chcetej stajnje tež informować wo Slepjanskich Serbach, wo serbskej kulturje a nabožinje w Hornjej Łužicy. Mać Kerstin, pochadźaca ze Zhorjelca, je před lětdźesatkami na ewangelskich kubłanskich dnjach w Chołmje prěni raz serbske jutrowne jejka wuhladała a pola Blunjanki Magdaleny Nevoigtoweje nawuknyła, je po serbskim wašnju debić. Wudała je so pozdźišo do Slepoho, hdźež je »pisanje jastrownych jajow« wažna swójbna tradicija.

W swojej Slepjanskej drasće stej žonje wězo magnet za woči, a tuž pletu so rozmołwy z wopytowarjemi přeco spěšnje wokoło narodneje drasty a kultury Slepjanskich Serbow. Najbóle so ludźo wšak za drastu a za jejka zajimuja, ale tež na prašenja za serbskej rěču móžetej Kerstin a Anke Hanušoc wotmołwjeć a tohorunja někotre sady prajić. Wobě matej ze serbšćinu lětdźesatki trajace nazhonjenja, pak z mandźelskim a nanom Wernerom, wot kotrehož słyšitej serbske wobroty, pak z druhich kruhow: Mać je čłonka Slepjanskeho folklorneho ansambla, wobě žonje přewozmjetej jako lektorce w ewangelskej wosadźe słužbu tež w serbšćinje a stej jutrownej spěwarce. Anke Hanušoc je so nimo toho połdra lěta na kursu slepjanšćiny wobdźěliła. Tuž čujetej so wěstej, wo Serbach swojeho regiona a jich rěči informować. Tole pak je tež trjeba, hdyž stej na wikach něhdźe w zdalenych kónčinach Němskeje. W Błótach je drje hižo něchtóžkuli pobył a tam prawdźepodobnje wo Serbach zhonił. Ale zo eksistuja Serbja tež druhdźe, a zo mamy serbske radijo, serbske nowiny a dźiwadło, tomu so zajimcy při stejnišću z jutrownymi jejkami hustodosć dodźiwać njemóža. A tuž je zajim wubudźeny: Zwotkel přińdu mustry na jejkach abo na šórcuchomaj z módroćišća? Maja wone někajki woznam? Je w Serbach dorost za debjenje jutrownych jejkow? A je to wšo woprawdźe ručne dźěło? Za wotmołwy na to a tamne matej Hanušoc mać a dźowka na wikach chwile a prawu serbsku wutrobu.

Som měł gluku. Som ga měł jaden rezerwěrowany: kalendaŕ ›Saspow/Zaspy 2026‹. Chtož sebje jen zawcasa skazał njejo, jo měł jano na adwentskich wikach w Zaspach dnja 21.12.25 pśez někotare góźinki cas, jen dostaś. Pótom jo był rozpśedany. Edicija pak jo była zasej ekskluziwna z 22 kusami ako nasćěnowy kalendaŕ (A3) za 15 € a z 10 kusami ako blidowy kalendaŕ za 10 €.

W Chóśebuzu-Zaspach bydlecy informatikaŕ a fotograf Martin Winzer jo stwórty raz fotografiski na njezaměnliwy part mólował 13 tšojenjow a idyl­kow, kótarež se wurědnje góźe ako mjasecne wobraze na lěto 2026. Wón jo dalšny raz derje wucuł cuśa a identitu how pśi Sprjewi bydlecych Chóśebuzarjow, kótarež na fotach póznaju: To jo naša, nam wósebnje bliska domownja.

Pěś widow jo wobrazowy awtor zasej wótmólował z ptaškoweje perspektiwy z pomocu tšuta. Tamne fota jo twórił ze spušćobnje wótšym wokom se wuchójźujucy pó w lěśe 1950 do města zagmejnowanej jsy. Teksty zaspickeje pratyje su zasej dwójorěcne, nimske a dolnoserbske. »Źěl města Chóśebuza ze serbskimi tradicijami« pódšmarnjo se tak ako łoni we wobyma rěcoma južo na titelowem boce, a na slědnem dodajo wudawaŕ mjazy drugim, až Zaspy »słušaju do amtskego serbskego sedleńskego ruma Bramborskeje. How bydle pśedewšym Serby. Zaspicke towaristwa woplěwaju stare nałogi swójich prědownikow.«

Prědne dojadnanje k rěcnej strategiji

W rumnosćach wótźělenja za regionalne wuwiśe a mjeńšynowy šćit Serbskego instituta jo se dnja 9. februara zmakała strategiska kupka projekta SROKA. Jo to było 4. pósejźenje cesnoamtskich, kótarež wuwijaju rěcnu strategiju za našu serbsku rěc. Na městnje abo z Barcelony, Barlinja a Łužyce pśez wideowu techniku su byli pśibytne 14 cłonkow, 2 gósća a 6 cłonkow projektowego teama Serbskego instituta. W pósejźenju jo se strategiska kupka dojadnała na wšake rožkowe dypki. Zachopili su wopisowaś cilowe kupki za rěcne napšawy.

Dajo wšake rozdźělne kupki ze wšakimi pótrjebami, aby na pśikład se zajmowali za rěc, wuknuli rěc abo wěcej wužywali rěc. Kriterije za to mógu byś mj. dr. rěcne zamóžnosći, ale teke, kak integrěrowane su do serbskich aktiwitow abo lěc su jano pótrjefjone, dokulaž na pśikład muse w amtach z tym se zaběraś.

Teke jo se załožyła nowa kategorija ›mjazystaw‹ na projektowem internetowem boku sroka-plan.org, w kótarejž se wótněnta wózjawijo dojśpity staw pśemyslenjow na droze k skóńcnemu dokumentoju rěcneje strategije, kěnž dej kóńc 2027 dógótowany byś. To wiźi kupka ako transparentne póstupowanje, tak až cłonki kupki ale teke zajmowana zjawnosć pśecej wiźe aktualny staw. To buźo se kšac pó kšacu dopołnjowaś a teke dalej wuwijaś a změniś­. Zajmowane su pśecej witane w pósejźenjach a drugich zarědowanjach projekta SROKA.

Bergaŕski region Łužyca jo pśepšosył na rozgrono

W ramiku dialogowego formata ›Gesprächsbereit‹ jo bergaŕski region Łužyca 26. januara 2026 organizěrował wjacor z titelom ›Serbsku rěc nowo nadejś‹. W srjejźišću jo stojało pśedstajenje projekta SROKA za wóžywjenje serbskeje rěcy w Dolnej Łužycy.

Saskia Bugajowa ako powědaŕka cesnoamtskeje strategiskeje kupki za wuźěłanje rěcneje strategije a Sophie Rädelowa wót projektowego teama SROKA na Serbskem instituśe w měsće stej wótegroniłej na pšašanja moderatorki a publikuma. Wósebnje jo se na to pokazało, kak stej se ze serbskeju rěcu zwězałej, lěcrownož njejstej direktnje z njeju wótrosłej.

Z Rogowa pla Baršća póchadujuca a něnto we Łuchowje bydleca Saskia Bugajowa jo na typisku situaciju pokazała, až w swójźbje njejo wěcej tak prezentna, až prastarka a starka stej hyšći serbowałej, ale až se serbsku rěc zasej pśiswójś jo móžnosć zwiski ku kórjenjam a zgubjonej domowni natwariś. Hynac wokoło jo za z Grabina póchadujucu a do bliskosći Drjowka śěgnjonu Sophie Rädelowu serbšćina móžnosć se z noweju domownju zwězaś. Z někak 30 luźimi jo mała rumnosć połna była. Wětšyna luźi su zajmowane a angažěrowane Serbowki a Serby byli. Jo to małe pśechwatanje było, dokulaž su organizatorki a projektowy team se myslili, aby z tym ›njeserbskim‹ formatom teke se dojśpił njeserbski publikum, aby mógli z nimi wó serbskej rěcy w našom regionje powědaś. Weto jo to był dobry wjacor. W publikumje su teke luźe byli, kótarež až doněnta njejsu intensiwny kontakt k Serbam abo serbskej rěcy měli, ale pśemysliju rěc wuknuś, ze pla projekta Zorja procowaś abo serbske kórjenje zasej wóžywiś. Pśibytne su teke na to pokazali, až njemuse wšykne we Łužycy ned se w serbskich towaristwach angažěrowaś abo serbsku rěc wuknuś.

Wotnětka móža so zajimcy za Mjezynarodny lětni kurs za serbsku rěč a kulturu Serbskeho instituta přizjewić:

Lětni kurs, lětsa wot 24. julija do 8. awgusta, měri so na slawistow, studowacych slawistiki z tu- a wukraja a na wšěch na serbšćinje zajimowanych. Kóžde druhe lěto wuhotuje Serbski institut intensiwny kurs. Wotměje so po zwučenym wašnju w Serbskim gymnaziju w Budyšinje. Nóclěh změja wobdźělnicy zaso w internaće SGB. Zajimcy móža so přez online-formular na homepage SI přizjewić. Doba za přizjewjenje kónči 1. meje.

Dalše informacije (program, nóclěh, kóšty): www.serbski-institut.de/os/letni-kurs-2026/

Wustajeńca ›Memory of Colors‹ je žiwjenski skutk kolumbisko-francoskeho fotografa Jaime Ocampo-Rangel, kotraž je tučasnje w Muzeju wuměłstwa a techniki w Baden-Badenje widźeć.

Z lěta 2000 hižo pućuje wón k indigenym ludam, etniskim narodnym mjeńšinam a wohroženym kulturam po cyłym swěće, dokumentuje wašnja žiwjenja a portretuje jednotliwe wosoby abo skupiny. Dokelž wobsahuje wustajeńca fotografije čłowjekow ze 40 wšelakich wohroženych etnijow, je wona tež za nas Serbow zajimawa.

Titul ›Memory of Colors‹ móhł so přełožić a zrozumić jako barby dopomnjeća abo w barbje składowana dopomnjenka. Widźeć je mnohotnosć barbow wohroženych etnijow a narodnych mjeńšinow nimale wšitkich kontinentow. Jednotliwe portrety předstaja wuznam wosebitych barbow a žiwjenskich wašnjow – cyle w geografiskim konteksće. Fotografije swědča wo rjanosći, hordosći a dostojnosći wšitkich ludow.

Jaime Ocampo-Rangel je jednotliwcow – abo skupiny – přeco před swětłym jednobarbnym pozadkom fotografował a porno sebi stajił, tak zo wobrazy podšmórnu wšelakorosće ludow kaž tež jich zhromadnosće. Přidatne taflički k barbnym wulkoformatnym fotam informuja wopytowarja wo kulturje 14 předstajenych ludow – a mjez nimi tež wo Serbach z fotami třoch Slepjankow.