Mjazy Kalawu a Stareju Darbnju, na krotkem zajtšu Kalawskeje Šwice, namakajo se gatowa krajina Bukowinka-Mukwaŕ (Teichlandschaft Buchwäldchen-Muckwar). Wóna lažy w gmejnje Łukajcyny doł (Luckaitztal) – derje jo dojśpiś wót dwórnišća teje gmejny – a jo źěl pśirodowego parka Dolnołužyski wal. Wót 1997 stoje toś te wokoło 95 hektarow wjelike strony mjazy Bukowinku a Mukwarjom pód šćitom pśirody. Pódla źewjeś (a dalšnych něgajšnych) rybjecych gatow, kótarež su pśed někotarymi stolěśami cisterciensarje zapołožyli, dominěruju wupśestrěte góle toś tu krajinu. Wjeliki wuznam ma wóna źins pśez zwiski k dalšnym biotopam za zasejwobsedlenje bliskich stronow, źož jo něga wuglowa jama była.

Wót 2004 jo pśišło 38 hektarow gatoweje krajiny (to groni 40 procentow pśestrěni) na Załožbu fondsa pśirodowego šćita Bramborskeje. Załožba ma cel, až te z gólu wobrosćone płoni gatoweje krajiny Bukowinka-Mukwaŕ worduju strukturow bogata, pśiroźe bliska měšana góla (stakim z jeglinowymi a listowymi bomami). We zachadnych lětach su južo wšake napšawy pśewjadli, aby gódnotu tamnych žywjeńskich rumow pówušyli.

»Tón zajimawy podawk běše jedna křćeńca lětsa. Tón hólčec běše 4 lět. A to zajimawe bě, zo bě to cyle chrobły hólc, wjesołe stworjenčko. Cyle wotewrjeny při rozmołwje, hdyž smój bjesadowałoj. Kaž so to takle čini, hdyž je to jene starše dźěćo.

Při křćeńcy samej je tež ze mnu rěčał a wotmołwił na prašenja kaž Čehodla sy ty tu? – Dźensa je moja křćeńca a tak dale. Za čas wotběha je so cyle normalnje dał. Hdyž je potom tak daloko było, sym jemu hečku stajił, na kotruž je sej móhł zalězć. Ale jako měješe so potom tón direktny křćenski akt stać, da je jeho w tym wokomiku wša zmužitosć wopušćiła, a wón je so zady dupy chował. A je přeco wospjetował »Te dyrbja wšě preč hladać, te njesmědźa přihladować!« A tak kaž běše wón schowany, da sym sej myslił: Něk je to nimo, něk nimam žanu šansu wjace ... A što da něk? To sym so k njemu dele chilał a so jeho mjelčo prašał: »Chcemy to jow deleka činić?« A to je mi šeptnył »haj«. Cyle mjelčo. A to sym ja jeho křćił pódla dupy. Sym tu wodu pódla dupy přez njeho lał.

W knize 1000 lět hnadowne městno Róžant čitamy: »W tak mjenowanej swjatej Marijinej studničcy žórli so žórło, wobdate z ćesanymi kamjenjemi a železnej lěsycu, w třoch promjenjach z běłeho pěska, kotrež ma jara čistu, jasnu a dobru pitnu wodu. Hnadna klóšterska knjeni Klara Trautmann da lěta 1766 na do zemje hłuboko zapušćene dubowe roženje kamjeńtnu kapałku natwarić. Dokelž bě syrizna murje jara wobškodźiła, da ju abtysa Bernarda Kasper w lěće 1909 wottorhać a na nowe roženje rjany wosomróžkojty twar postajić. Přez murju běži woda z kapałki, tak zo móža ju putnicy wonka čěrać. Mnozy buchu hižo tutu wodu pijo so dowěrujo na zastupnu próstwu swjateje Marije wustrowjeni. Wšědnje přichadźa sem wjele ludźi po wodu, zo bychu pak ju pili, pak sobu domoj wzali. Haj, někotryžkuli z dalokich krajinow da sebi ju připósłać.«

Tež dźensa hišće je woda z Marijineje studnički požadana. Wšědnje widźiš tam ludźi, kotřiž sej swoje sudobja z čistej wodu napjelnjeja (wulkosć saha wot normalneje bleše hač k 50-litrowskim kanistram, haj samo cyłe kašćiki napojowych bleškow so při studni napjelnjeja). To je dopokaz za to, zo sej tež w našim času tule hnadownu wodu waža. Mnozy přicpěwaja jej wosebite zamóžnosće. Někotři dowěrjeja so jeje hojenskej mocy, druzy zaso chwala sej wodu za přihotowanje jědźow a napojow kaž kofej abo čaj. W času mało spadkow je sej někotryžkuli wobydler Róžanta tež hižo mały sudźik wody za krjepjenje zahrodki při studni napjelnił. Njeznaju postajenje, kotrež by hdy wobmjezowało mnóstwo wody, kotrež so ze studnje bjerje.

W rytmusu wody – oratorij mjez tradiciju a přitomnosću

W septembru bě premjera oratorija »Wulkotna woda« – projekta, na kotrymž smědźach sama jako spěwarka w chórje 1. serbskeje kulturneje brigady sobu skutkować. Za mnje bě tute předstajenje něšto cyle wosebite: Njeje to jenož nowa hudźbna twórba, ale bě to prapremjera, na kotrejž dachmy nowy oratorij prěni raz zhromadnje z orchestrom zaklinčeć. Runje tohodla sym so po swojej maturje w juniju rozsudźiła, być dale dźěl projekta z třomi wulkimi planowanymi předstajenjemi, byrnjež mjeztym hižo šulerka Serbskeho gymnazija njebyła. Atmosfera a nalada w předpolu koncertow běštej jara intensiwnej. Zo so komponist a aranžer wosobinsce na našich probach wobdźěle­štaj a z nami na poslednich pasažach dźěłaštaj, dokónči tutón proces. Z kóždej notu so wujewješe: Tu nastawa wu­znamna twórba. Jedna so wo wulki hudźbny podawk.

Centralna tema oratorija je woda – element, kotryž nas stajnje wobdawa a kotryž je zdobom wo wjele potajniši, hač so na prěni pohlad być zda. Woda je wobstatk a zdobom wuměnjenje našeho žiwjenja, wšojedne hač jedna so wo wulke swětowe rěki abo naše serbske kaž Satkula, Struga, Klóšterska woda abo Lubata. Woda zežiwja nas a formuje naš swět, ale njeda so dospołnje wob­knježić abo wobličić. Stajnje so hiba a so přeměnja: Druhdy je woda měrna a ćicha, so złaha pohibuje, druhdy je mócna a dźiwja a móže so k strašnym, hoberskim žołmam nakopić, prjedy hač do swojeho runostajneho běha zaso wróćo namaka. Tute so měnjace pohiby wody wotbłyšćuja so w oratoriju na wulkotne wašnje – w rytmusu a hudźbje Měrćina Weclicha a Johannesa Gerstengarbeho a w tekstach Róže Domašcyneje. Hudźba njeda nam na te wašnje wodu jenož wopisować, ale jeje pohib a swójski rytmus runjewon dožiwjeć.

W poslednich lětach je w našim zawodźe potrjeba drenaže reparować jasnje spadnyła, nic dokelž wone dlěje dźerža, ale dokelž dnjowa woda spaduje, a z tym wobškodźenja tak derje spóznajomne njejsu. Rozrisanje problema suchoty njeleži w tym, dnjowu wodu za podešćowanje wužiwać – je pře-droha a wosebje, je předrohotna, zo bychmy ju na pola kidali. Dyrbimy lutować, abo z druhimi słowami, tomu zadźěwać, zo so woda zhubi. Za mnje leži rozrisanje w tym, zemju nic wjace wobdźěłać, přetož wobdźěłanje z płuhom abo patrom móže hač do 30 mm wody wudymić. To je tójšto, hladajo na to, zo móže naša póda jenož 80–200 mm składować. Woda dyrbi w zemi wostać a so před njeproduktiwnym wudymjenjom škitać, słoma zwostanje na polu a mjezypłody přetworjeja wodu a słónco do noweje biomasy. Z tym chłódźi so wobswět a woda wostanje w regionje, přetož ewaporacija wjedźe spěšnišo k nowemu dešćej hač wudymjenje.

Wěcej jadnore, skerjej folkloristiske basni Miny Witkojc, pominaju wót wšogo zachopjeńka jadnu wěstu muzikalisku barwu, wěsty zuk. Jo śěžko, snaź samo njemóžne, je muzikaliski hynac interpretěrowaś, se muzikaliski wześ rum. Pśi komponěrowanju źo ga teke wó muziku a njeby kśěł, až wóna stoj we sni basnistwa. Nejwěcej znate basni Miny Witkojc ako Pšosba k poeziji, Majska noc, We śichej nocy, Póžedanje abo Kólebawka bituju pak rum za wšakorake wašnje skomponěrowanja. Jich forma a struktura stej wušej togo pódobnej na songteksty. Tak móžo pśisłuchaŕ jim lažčej slědowaś.

Nejwětša móc publikacije lažy w tom, až njejo nastała bźezwuwześnje za pisańskim blidom. Justyna Michniuk jo pósrědnjonu wědu nazběrała pśez pólne slěźenje, z wobydlarjami powědała, jich žywjenje wobglědowała a se wósobinski wobźěliła na swěźenjach a lokalnych zarědowanjach. Pśez to njejsu jeje knigły žedne suche wopisowanje tradicijow, ale skerjej rozpšawa wó zmakanjach z luźimi a jich kulturu. Awtorka wjeźo cytarja pśez rytmus swěźeńskego lěta a pokazujo wóznam swěźenjow, nałogow a symbolow, kótarež su pśez generacije wutwórili lokalnu zgromadnosć. Rownocasnje se jej póraźijo, zapópadnuś pśechod mjazy tradicionalneju kulturu a pśibytnosću, w kótarejž ma wjele nałogow swójo městno znowego namakaś.

Skepsis z mojeho boka bě tuž wulka, jako dóstach eksemplar noweje knihi (wušła 2026) »111 Orte in der Oberlausitz, die man gesehen haben muss« do ruki – jedna so wšak wo rjad nakładnistwa Emons, w kotrymž je hižo retomas tajkich a podobnych knihow wušoł (njech su naspomnjene přikłady »111 Orte im Weserbergland, die man gesehen haben muss«, »111 Fränkische Biergärten, die man gesehen haben muss« a »111 Fußball-Storys, die jeder kennen muss« – je to jenož wuběr z němskorěčneho programa). Ćim wjetše bě překwapjenje (a wolóženje) přečitawši tutu twórbu awtorki Laura Kaiser. »111 městnow w Hornjej Łužicy« mjenujcy njeje žane zwučene naličenje znatych a hižo husćišo wopytanych »klasikarjow« našeje domizny ani staroznaty program, kajkiž jón w někotrymžkuli přewodniku za turistow namakamy.

Baseń Helgoland – Łužica słuša drje k najčasćišo mjenowanym twórbam Jakuba Barta-Ćišinskeho. Wona jewi so we wučbnych materialijach, filmach wo basniku a interpretuje so we wšelakich nastawkach, tež w Rozhledźe.1 Z literariskim motiwom kupy, kotryž je Ćišinski wospjet wužiwał, je so mjeztym přez lětdźesatki tójšto wuměłcow a wědomostnikow na wšelake wašnje rozestajało, motiw tematizuje so tež w nowšich sorabistiskich literarnowědnych přinoškach.2 Kak pak je k spočatnje naspomnjenej twórbje dóšło?

Ćišinski wuleći sej 1893 k Sewjernemu morju a namaka tam inspiraciju za cyły rjad basnjow, na přikład za Mórski hymnus, Čerwjenu skału na kupje Sylt abo za Samotnu kupu. Twórba Helgoland – Łužica wozjewi so 1895 w časopisu Łužica. Je prawdźepo­dobne, zo je Ćišinski w běhu swojeje wuprawy tež Helgoland wopytał. Tón wotpowěduje ze swojimi čerwjenkojtymi skaliznami idealnje poetiskemu wobrazej wo »kup[je] mólčk[ej] wosrjedź wulkoh morja«, kaž wužiwaše jón awtor hižo w swojej basni »Moje serbske wu­znaće« z lěta 1892.3 Helgoland leži dźě tež ze wšěch »němskich kupow« najdale zdaleny wot pobrjoha.4

Přećel z Drježdźan, kotryž moju lubosć k Serbam derje znaje, je mi škleńčku mjedu darił. Wona běše wot pčołarja widźomnje słowjanskeho mjena z katolskeje wjeski w srjedźišću serbskeho sydlenskeho ruma. Na etikeće bě hordźe napisane: »Deutscher Honig aus der Lausitz«.

Njewuznaju so w narodnosći mjedu. A wěm jenož mało wo pčołarstwje. Ćim wjace prašenjow je so mi we hłowje wurojiło. Je mi jasne, čehodla zhotowjerjo žiwidłow swoje produkty z atributami woznamjenjeja. Derje wubrany atribut pomha, předań wo dźesatki procentow zwyšić – »belgiska« torta předawa so wjele lěpje hač jenož »torta«. Dla toho su geografiske woznamjenjenja pochada druhdy samo přez zakoń škitane. Šampanske wino abo čěske piwo smě so jenož w jasnje wobmjezowanej kónčinje produkować. Certifikat pochada ma jako znamjo kwality słužić (a z tym druhdy wyšu płaćiznu wosprawnjeć). W Europskej uniji předawany měd dyrbi tuž wěste wuměnjenja spjelnjeć, napismo »Honig aus Nicht-EU-Ländern« woznamjenja přetrjebarjej, zo móže produkt nišu kwalitu měć. Čehodla pak njemjenuje so měd »łužiski«? Historiski kraj je w pomjenowanju wostał, ale jenož jako prepozicionalny atribut. Přetrjebar wě, zo leži Łužica w EU, abo nic? A jeli to njewě, čehodla njekupi sej »sakski«, abo hnydom »europski« měd?

Hdyž sym w chwatku a přede mnu zawrěje so naraz zawěra železnicy, da sym njeměrny a njesćerpny. Kreatiwne wokomiki to cyle wěsće njejsu. Hinak bě to pola awtorki Sabiny Bauer-Helpertoweje. Před zawěru w Gersdorfje pola Zhorjelca stejo dósta wona nastork, zahajić knižny projekt wo žiwjenskich dopomnjenkach swojeho serbskeho pradźěda. Přetož Gersdorf – tu bě tola něšto … Tute městno jewješe so tola w jeho dźenikach!

Stawizny so nam njepředstajeja, stawizny dožiwjamy! Wopytowarjo kina a wirtuelneho swěta wědźa, što je avatar, a jako čitar-avatar sym Jan Całta. Zalězu sej do kože, do róle druheho čłowjeka a dožiwjam stawizny ze swojimaj wočomaj a swójskimi začućemi. Dźělu wjeselo a zbožo z Janom Całtu, ale tež strach a dušine čwěle. Awtorka je jako fararka na wuměnku a bywša dušepastyrka w chorownjach za to trěbny rjemjeslniski grat sobu přinjesła. Do ludźi so začuwać a jich zrozumić wuknyć bě jeje profesija, a tohodla so nam metamorfoza tež lochce poradźi.

Z wěstych přičin pytach loni za informacijemi wo priwatnym žiwjenju Jakuba Barta-Ćišinskeho. Přewjele překwapjenkow wšak njemóžeš pola katolskeho fararja wočakować, tak sej myslach. Tola běch so mylił! To zwisuje ze srědkom rešerše, kotryž wuwzaćnje wužiwach. Běše to serbski chat-bot Agata, kiž funguje na zakładźe ChatGPT a přełožowanja ze »sotru«. Samo na sebi wulkotna wěcka, nic jenož, ale wosebje tež za serbsce wuknjacych. Mjeztym ći swoje wotmołwy samo serbsce předčita. Hoberski technologiski krok za serbšćinu, z kotrymž hišće před 10 lětami nichtó ličił njeby.

Jenički problem: Serbske wotmołwy na serbske prašenja runje njepřińdu ze serbskeje literatury abo hoberskeho korpusa serbskich nowinskich tekstow, ale z čorneje dźěry z mjenom ChatGPT. Tutej dospołnje njepřewidnej mašinje předewzaća OpenAI, kotraž njeje poprawom wjace hač wulki rěčny model, abo jeje swójbnym ze wšelakich druhich megakoncernow dowěrja dźeń a wjace ludźi we wšědnym žiwjenju, haj, samo we wědomosći. Hač je to warjenski recept, nastawk za šulu, požadanje wo nowe dźěłowe městno abo poradźowanje w ćežkich žiwjenskich situacijach – přewostajimy tak mjenowanym digitalnym asistentam přiběrajcy mjenje abo bóle komplikowane prašenja, zo bychmy sej čas a prócu zalutowali. Je wobeńć mjeztym scyła hižo tak lochko njeje, wšako so mjeztym při pytanju, w browserje, na desktopje a na wšěch móžnych druhich blakach jewja, zo bychu nam wupomhali.

Knižne klasikarje přełožuja so rady do wšelakich rěčow, zo bychu zajimowanym čitarjam po tutym puću swětnu literaturu spřistupnili, kulturnu wuměnu zmóžnili a wuměnu přez generacije zawěsćili.

»Małe šerjenje« je bjezdwěla tajki bjezčasny klasikar němskorěčneje dźěćaceje a młodźinskeje literatury, kotryž je runje před 60 lětami z pjera Otfrieda Preußlera w nakładnistwje Thienemann prěni raz wušoł. Ilustracije je narysował znaty moler, nazhonity rysowar a wuspěšny ilustrator dźěćacych knihow Franz Josef Tripp. Do dźensnišeho předleža dohromady 44 přełožkow »Małeho šerjenja«. Serbskorěčny přełožk Rejzy Šěnoweje je nětko pjećaštyrcety. Zakład za njón bě tekstowa wersija wosebiteho němskorěčneho wudaća z lěta 2023, hdźež su so łahodnje a po dorěči z namrěwcami lochke tekstowe změny přewjedli. Přełožk je lětsa w Lipšćanskim nakład­nistwje Veles wušoł, kotryž nawjeduje wot lěta 2022 Lubina Hajduk-Veljkovićowa ze swójbnymi. We wonym nakładnistwje nadeńdźe serbski čitar dalše štyri serbskorěčne přełožki: O. Preußlerowu knihu »Mała wjera«, O. Preußlerowu knihu »Krabat a čorny mišter«, Georga Orwellowu knihu »Animal farm a hotowe swinstwo« a Freda ­Uhlmanowu knihu »Znowa namakany přećel«.

Wobźělniki su póchadali ze wšakich wobłukow kultury a wědomnosći, ale teke někotare »nowacki«, ako ja, su pódla byli. Mójo wiźenje na serbsku rěc jo wiźenje wuknjeceje było, dokulaž z Łužyce njepóchadam. Mójo wiźenje pak jo wjelerake. Som se pśi źěłaŕnicce drje ako wuknjeca rozměła, kśěła pak teke swóju ekspertizu ako linguistka a pódwjacorna slawistka pśinjasć.

Koło časow so wjerći. Smy so w Trjebinje wot drje najwažnišeho rukowarja Slepjanskeje serbšćiny rozžohnowali, a radujemy so nad namakanjom jednoho z najstaršich serbskich ćišćow we Wrócławju. Zhladujemy wróćo na jutry w Serbach a doprědka na mjezynarodny festiwal dudakow we Łužicy. Nalěćo je spušćomne a kóžde lěto k nam z fijałkami a škórcami přichadźa. A hdyž ma lěto swój započatk, da ma tež swój kónc. Koło časow so wjerći.

Šěsnaće lět dołho sym dožiwjała smjeće a drěće lubych starych Serbowkow a Serbow wokoło Slepoho. Jich dožiwjenja, nazhonjenja, nuzy a radosće sym nazběrała a do so srěbała. Sym so w lěće 1980 w Budyšinje narodźiła, a po studiju slawistiki a stawiznow wuměłstwa w Drježdźanach a po štyrilětnym pobyće w Praze sym do Slepoho šła. Runje tam sym ridrowanje »koła časow­« mócnje začuwała. A mi je so wuwědomiło: Swědk podawkow być žada sej tež čin: dokumentować, zapisować, wuswětleć a wobswědčeć. Nic pak, zo bychmy to nazběrane kaž w muzeju wustajeli, ale zo bychmy je w přichodźe wužiwać a wožiwjeć móhli. Štož my dźensa smy a wěmy, budźeja wšak druzy jednoho dnja čitać, słyšeć, wotpisować.