»Witalita rěče měri so zwjetša na faktorach kaž frekwenca wužiwanja rěče w priwatnym žiwjenju a w zjawnosći, nastajenje k rěči a wizija jeho přichoda.«

»Přepytowanja stawa wohroženeje rěče dyrbja potajkim dale sahać hač same ličenje a samo dale hač hladanje na rěčnu kompetencu wosobow.«

W swojim teksće Wostrózbjace ličby – žana reakcija? (Rozhlad 1/2026) pokazuje Leoš Šatava na to, zo faluje we Łužicy diskusija wo stawje serbskeju rěčow. Diskusija, kotraž by so na slědźenja poćahowała a tute při rěčnym planowanju wobkedźbowała. Runočasnje pak měli sej cyle jasnje prajić, zo poslednje daty rěčnikow serbskeju rěčow so na spušćobnych wědomostnych slědźenjach njezepěraja. Wone su mjenje abo bóle funděrowane tukanja. Tute pak bywaja ideologisce motiwowane a so často ze zaměrom publikuja, paniku wubudźić, nic pak zo by so wosobam a institucijam, kotrež su zamołwite za rěčnu politiku, wotpowědna wěda za skutkowanje do rukow dała.

W projekće ZARI (Syć za serbsku rěč a regionalnu identitu) přewjedźe so w tutym lěće kompleksne přeslědźenje etnolinguistiskeje witality w Hornjej Łužicy pod titlom »Serbska rěč w našim regionje«. Dźěl toho je přepytowanje stawa hornjoserbskeje rěče. Staw wohroženeje rěče – a tajka hornjoserbšćina je – njemóže so pak jenož załožować na podaće ličby rěčnikow. Sociolinguistika je hižo dawno dopokazała, zo same wopřijeće »rěčnika« je překomplikowane, zo by so dało z ličbami zjimać. Čim bóle je rěč wohrožena, ćim wjace wotsćinow »rěčenja« abo skerje »wužiwanja« rěče wustupuje. Rěč móžemy doma nawuknyć, wot wobswěta, wot partnera. Móžemy ju w šuli zeznać, na kursach abo samostatnje wuknyć. Je móžno ju ertnje wužiwać, ale pisać njemóc. Je móžno ju pisać móc, ale so bojeć něšto rjec a so serbskej rozmołwje přizamknyć dla subjektiwnje začuwaneje falowaceje kompetency. Móžemy rěč aktiwnje abo pasiwnje znać. Wužiwać rafinowane, literarne formy, abo dialektalnje rěčeć, z dominowacej rěču měšeć (a z druhimi rěčemi, z kotrymiž wobsteji kontakt, na př. z jendźelšćinu). Pomjenowanje »ličby rěčnikow« njemóže potajkim wjele wo stawje rěče prajić, a z wěstotu njepomha při wužadanju stworjenja kompleksneje rěčneje politiki.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Baje, bajki, basnički. Přepytowanje duchowneje ludoweje kultury mjez ludowědu, rěčespytom a stawiznopisom

Před wjac hač sto lětami wuda Michał Nawka małku zběrku serbskich ludowych powědančkow pod titlom »Baje, bajki a basnički« (1914). Jeho wotmysł bě předewšěm pedagogiski. Literatura, wosebje ludowe basnistwo, měješe za njeho kubłansku funkciju. Z wěstym začućom za serbski bajkowy stil přiměri wón teksty ze wšelakich staršich zapiskow rěčnje za šulske wužiwanje. Hač je so jemu tole poradźiło a hač je so jeho knižka rozšěriła a čitała – wot dźěći samo snadź »rozčitała« –, dźensa njewěmy. Štož pak wěmy, je, zo je zajim na ilustrowanej bajkowej knize w dźěćom přiměrjenej rěči dźensniši dźeń jara wulki. Systematiske sorabistiske slědźenja wo bajkach a powěsćach su za tajke edicije hižo dobre zakłady stworili. Wone njedokumentuja jenož teksty, kotrež běchu studenća, wučerjo a fararjo wot ca. 1825 nazběrali, ale zhladuja tež kritisce na žórła a stajeja wotpowědne powědančka do historiskich socialnych kontekstow, w kotrychž běchu wone »žiwe«.

»Z čimž njebě tehdy nichtó ličił: Wulke zhromadźenstwo namrěwcow staješe naroki na Njepilic statok.«

Towarstwo Njepilic dwór Rowno wobchowa namrěwstwo prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela Hanza Njepile

Wosrjedź woknješka w komorce holanskeje chěžki wisa taflička, před kotrejž šulerjo pozastanu. Na njej napisane hrónčko »Ten głod jo todla jara zły« pochadźa wot Hanza Njepile z Rownoho (1766–1856) a jewi so mjez jeho dopomnjenkami, kotrež bě połbur w Slepjanskej serbšćinje napisał. Z nich zhonimy wo času wulkeho hłodu w lětomaj 1770/71, wo chudobje a tradanju wšědneho dnja, ale tež wo wjele druhich podawkach. »W tutej stwičce měješe ludowy spisowaćel swój kućik za pisanje. Tehdy su ludźo hišće z husacym pjerom a čornidłom pisali«, rozłožuje Karin Krawcowa němskim a pólskim šulerjam, kotřiž wobdźěla so na projekće »Pisać kaž Hanzo Njepila«. Wot lěta 2015 přisłuša wučerka a něhdyša nawodnica Trjebinskeje zakładneje šule towarstwu Njepilic dwór Rowno, a rady šulerjow na tajke projekty wita.

Runje je dźesać šulerjow z Běłowodźanskeho gymnazija Lew Landau a ze zakładneje šule čo. 2 w pólskich Żarach z hosćom na dworje. Woni zeznajomja so z Njepilowym žiwjenjom, ze žiwjenjom prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela. »Tajki projekt nas jara wobohaća, spěchuje dorozumjenje mjez ludami a kulturnu wuměnu. Runje tu blisko hranicy je to wažne«, měni Aurelia Sporys, wučerka za němčinu w Żarach. Česći sej žiwjenje Njepile, a runje tak dźe so šulerkomaj z gymnazija w Běłej Wodźe. Wonej dźiwatej so přez jeho wysoku starobu a wobdźiwatej jeho hač do dźensnišeho zdźeržanu chěžu. W starobje 40 lět bě wón ju 1806 w Rownom natwarił, 200 lět pozdźišo poradźi so rekonstrukcija, kotraž wotpowěduje do dalokeje měry originalej. Na to towarstwo lětsa dopomina a woswjeći hnydom štwory jubilej: 260. narodniny Hanza Njepile, jeho 170. posmjertniny, 220. róčnicu natwarjenja jeho kładźiteho bydlenskeho doma kaž tež statoka a 20 lět rekonstrukcije historiskich twarjenjow na burskim dworje w Rownom.

Paul Gerhardt, Serby a konfesionelne wójowanja 17. stolěśa

Lutherski faraŕ, kenž se wopěra, dokument pódpisaś, a na to zgubijo swój amt. To klincy ako pad wědobnosći pśeśiwo statnej mócy. A tak jo se to napšawdu stało pśed wušej 350 lětami. Ale lutherski faraŕ Paul Gerhardt, wó kótaremž jo to grono a kótaregož smjertny źeń jo 27. maja 1676 (abo 6. junija pó tegdy hyšći w Bramborskej płaśecem gregorjaniskem kalendarju), njestoj sam w swójom casu. Jogo pśisud jo na wěsty part zwězany z pśisudom jadneje kupki pód śišćom: ze serbskimi wósadami we Łužycy. Ako ten barlinski faraŕ tak teke serbske prjatkarje su pśišli mjazy młyńske kamjenje konfesionelneje doby.

Konfesionelna doba a jeje fronty

17. stolěśe jo było w Marce Bramborskej doba mócnych nutśikowno-reformatoriskich konfliktow. Na jadnom boce su stojali tak pomjenjone gnesiolutheranarje – to groni, te, kótarež su kradu wobstojali na pópšawnej (γνήσιος, awtentiskej) wucbje Mjertyna Luthera. Ta ortodoksna kupka jo była we wótšej opoziciji k filipistam, ako su se pomjenili pśiwisniki Philippa Melanchthona (1497–1560). Filipisty su zastupowali skerjej moderatne pozicije a akceptěrowali wěste liturgiske elementy romsko-katolskeje mše. Gnesiolutheranarje pak su jich licyli ku kryptokalwinistam, ako su zajśpjaŕski gronili wuknikam reformatora Johannesa Calvinusa (1509–1564), wót grichiskego słowa κρύπτως, zatajony. Wucba Calvina ga hyšći njejo dostała w 16. stolěśu žedno pśipóznaśe w Bramborskej. Waźili su se wó tom, kak se dej dupiś, wó wašni a zmysle Bóžego blida, wó wucbje wupšawjenja a wó Bóžej gnaźe, a to nic jano we wuknjaŕnjach teologow, ale teke w duchownych knigłach, na prjatkaŕnjach, we wósadach a na dwórje kurwjercha. Konkordijowa formula z lěta 1577 jo była wopyt, wobjadnosć mjazy rozdźělnymi reformatoriskimi konfesijami napóraś, ale napnětosći rozwězała njejo.

Wokoło nas wšo kćěje, wšudźe spěwaja ptački, štomy wubiwaja a słónco rjenje wohrěwa. Tole wotpowěduje wulkotnje twórbje Korle Awgusta Kocora a Handrija Zejlerja, oratorijej »Nalěćo«, kotryž je so po 14 lětach zaso w Budyšinje, Drježdźanach a w Choćebuzu předstajił.

Hižo na hłownej probje na žurli Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) dóstach husacu kožu: Tutón woluminozny chórowy zwuk znatych serbskich melodijow mje wobja. W žurli sedźa spěwarjo a spěwarki chórow SLA, Meja, Budyšin, Lipa a Łužyca, tam hdźež hewak publikum městna zabjerje. Dirigentka steji před jewišćom z widom na orchester a chór. W orchestrje sedźi 23 »domjacych« instrumentalistow a instrumentalistkow SLA, a dokelž je jich za orchestrowe ­wobdźěłanje Jana Bulanka přemało, je mjez nimi 20 wupomocnikow z Pólskeje, Čěskeje a Němskeje. Dale steja před nimi solisća: sopranistka Daniela Hazec, altistka Stephanie Hauptfleisch, tenor Patrik Horňák a basist Clemens Heidrich.

Kaž husto w tajkej přihotowanskej fazy sej po probje myslach, zo bychu hišće někotre zhromadne proby trěbne byli, zo njebychu wšitke přechody a nowe tempi hakle w třećim takće prawje stali. A nimo toho bě orchester, wosebje dujerjo, stajnje hišće přewótře.

Situacija Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy njejo rožojta, jo rowno teke za mnjo ako pśedsedaŕ w mójej mjaztym 20-lětnej »karierje« njespokojeca. Našo cłonkojstwo jo drje nadalej pla někak 20 cłonkow, ale aktiwity w mjenju Maśice stawnje a dalej wóteběraju. To teke z tym zwisujo, až se casy na to zabydnjo, se pla wjelerakich aktiwitow na pólu serbskeje rěcy a kultury ako cłonk našogo towaristwa pokazaś resp. outowaś.

W zachadnem lěśe njejo se nam raźiło – prědny raz pó koronacasu – našu lětnu głownu zgromaźinu pśewjasć. Protest abo kritiku z našych rědow to prowocěrowało njejo. Gaž žedna iniciatiwa z boka mjaztym jano minimalistiskego pśed­sedaŕstwa njepśiźo, pón se jadnorje nic njestanjo. Lětosa pak jo se nam něco wažnego zglucyło – w januarje smy diskutěrowali k temje »Quo Vadis – Maśica«.

14 zapisanych Maśicarjow a Maśicaŕkow jo se wobźěliło – tak wjele ako žednje w slědnych 15 lětach na našych głownych zgromaźinach. Z Górneje Łužyce jo teke pśedsedaŕka Maćice Serbskeje pśišła, což pokažo na wóznam takeje diskusije­.

Wuslědk jo slědujucy był:

Maśica Serbska dej wóstaś a dalej źěłaś ako popularnowědomnostne towaristwo, kótarež kubłańske źěło wugbajo a serbsku identitu teke zasej wěcej na jsach D Grafika: olneje Łužyce zmócnijo.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Stawiznopis liči k najstaršim wotnožkam sorabistiki a je tuž z prawom kruće w Serbskim instituće zakótwjeny. Pohladnjenje do stawiznow serbskeje historiografije znazornja, zo bě institucionalizowanje sorabistiki centralne wuměnjenje trajneje, wědomostnje zawěsćeneje zaběry z temami serbskich stawiznow.

Spočatki serbskeho stawiznopisa hodźa so hač do zažneho nowowěka wróćo slědować. Prěni rozkćěw dožiwi wón we 18. lětstotku, nic naposledk přez wažnych serbskich wučencow kaž Abrahama Frencla, Hadama Bohuchwała Šěracha a Jana Hórčanskeho.1 Je hódne naspomnić, zo njebě serbski stawiznopis ženje jeničce wěc kubłanych Serbow, ale zo bě wot wšeho spočatka do transnacionalnych diskursow zawjazany. Stajnje hižo tež wučency bjez serbskeho pozadka, kaž Christoph Manlius, Pavel Stránský ze Zápské Stránky, Samuel Großer abo Christian Knauthe serbske stawizny sobu pisachu – posledni wozjewi 1767 jedyn z prěnich monografiskich zarysow wo hornjołužiskich Serbach wot spočatkow hač do přitomnosće.2

Ako Herrnhutarje su twórili pisnu rěc Grönlandskeje

Mimo Donalda Trumpa mógali sebje pominaś Herrnhutarje nanejmjenjej źěl Grönlandskeje. Pśed pśisamem 300 lětami su załožyli misiju, kótaraž jo se zapisała do stawiznow nejwětšeje kupy swěta. Až do źinsajšnego jo jich wliw na rěc a kulturu Inuitow widobny.

Nowy zachopjeńk we Łužycy

Pó namócnej rekatolizaciji českich krajow pó lěśe 1620 jo se wjele pśiwisnikow ewangelskeje Bratšojskeje jadnoty (Jednota bratrská) nuzkało do ilegality. Wósebnje na Morawje a w dłujkozajtšnej Českej su pśežywili reforměrowane wósady w zakšytosći hyšći lětźasetki pó bitwje na Běłej Górje. Z togo miljeja su póchadali wóne luźe, kenž su spušćili Habsburgsku monarchiju zachopjeńk 18. stolěśa.

Centralna póstawa togo wuběganja jo był Kristián David, naroźony w lěśe 1692 w Ženklawje we wokrejsu Nový Jičín. Ako syn katolskeju starjejšeju jo pśestupił k protestantizmoju a jo słušał k tym, kótarež su wobchowali na Morawje kontinuitu Bratšojskeje jadnoty. Na swójich drogowanjach jo pśišeł do Sakskeje, źož jo póznał Nikolausa Ludwiga von Zinzendorfa. Groba von Zinzendorf (* 1700, † 1760) jo był njeortodoksny lutheranaŕ a jo wuwijał samostatny a emocionalny pietizm. Kristián David jo jomu spšawnje wopisował situaciju pśeslědowanych protestantow na Morawje a móžnosći jich wuběgnjenja. Rezultat njejo był pomoc za jadnotliwe wobgrozone familije, ale rozsud, twóriś nowe sedlišćo za morawskich eksilantow w bliskosći kubła Berthelsdorfa. Tam, na Zinzendorfowych gruntach su namakali kus góle, źož dejała nastaś samostatna gmejna. Dnja 17. junija 1722 jo pódrubał Kristián David prědny bom a jo z tym półožył symboliski załožk za wjas Ochranow (to měni město šćitanja; nimski Herrnhut), njedaloko góry Hutberg. How jo se wuwiła wobnowjona Bratšojska wósada, pózdźej teke znata w mjazynarodnem zwisku ako Morawska cerkwja (Moravian church).

Běłe blaki

Delnjoserbske pismowstwo njeje přewobšěrne, štož zmóžnja slědźerjam předewzaća, kotrež njehodźa so za rěče z wjetšim wobstatkom tekstow tak bjeze wšeho zrealizować. Tak dźěłamy w Choćebuskej wotnožce Serbskeho instituta hižo tójšto lět na tym, digitalnu tekstowu zběrku kompletneho delnjoserbskeho ćišćaneho pismowstwa zestajić. Jeli chceš tajki »wšo wopřijacy korpus« nadźěłać, dyrbiš wězo wědźeć, kotre spisy su scyła wušli, trjebaš zakładny inwentar.1 Z tajkej lisćinu so hižo cyłu chwilu šiplu. Na njej myla mje stajnje zaso wone »běłe blaki«, knihi, wo kotrychž drje wěmy, zo su něhdy eksistowali, kotrež pak žadyn žiwy čłowjek widźał njeje, dokelž su so znate eksemplary zhubili abo zničili.

Tuž podawam so prawidłownje na ekspediciju do hłubin interneta a nadźijam so, zo móžu z digitalnym rybarskim sakom něhdźe něšto kmane wułójić. Zwjetša wostanje wuprawa njewuspěšna. Zwjetša. W lěće 2010 móžach na přikład tule w Rozhledźe wozjewić, zo je so eksemplar knihi »Compendium theologico-Vandalicum« Abrahama Knježka (Kneschkiusa) z lěta 1727 w ameriskej bibliotece namakał.2

Zawod

Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny, 29. měrca 2025, je so předsydstwo regularnje pjeć króć zetkało. Posedźenje w Delnjej Łužicy, kotrež bě planowane 2024, smy nachwatali 23. junija 2025 w Choćebuskim Serbskim domje. Wopyt bě zwjazany z rozmołwu wjednicy ABC, Emiliju Němcec.

Aktualnje ma Maćica Serbska 105 čłonow. Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny sem zemrě jedyn čłon, dwaj staj přistupiłoj.

Sponsoram Maćicy Serbskeje kaž tež wšitkim darićelam darneho abonementa Rozhlada so wutrobnje dźakujemy.

Dźěłowe ćežišća 2025/2026

Wustawki

Loni na hłownej zhromadźiznje schwalichmy nowu wersiju towarstwowych wustawkow. Wěcneho zmylka dla dyrbjachmy jednu pasažu w nowej wersiji hišće raz předźěłać a na nimorjadnej hłownej zhromadźiznje dnja 17. septembra wobzamknyć. Tutu wersiju potom hamtske sudnistwo a po nim tež financny zarjad přiwzaštej. Na internetnej stronje Maćicy su mjeztym wšitke tři rěčne wersije přistupne – oficialnje płaćiwa je jenož němskorěčna.

Zhromadny projekt ze Serbskej Murju »Mudrišo z Maćicu«

Krótko do hłowneje zhromadźizny 2025 smy startowali kooperaciski projekt z młodźinskim towarstwom Serbska Murja.1 Na instagramowym kanalu Serbskeje murje prezentujemy přinoški w rubrice »Mudrišo z Maćicu«. Maćicarjo přidźěłaja k tomu wobsahowy material, młodźi ludźo Serbskeje Murje zestajeja z toho wotpowědne krótke přinoški a je grafisce wuhotuja. Mjeztym je so hižo 14 přinoškow na instagramowej stronje »Serbska Murja« wozjewiło.

›KWESTIA KOBIECA 1550–2025‹

Z Muzejom za moderne wuměłstwo we Waršawje (Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, skrótka MSN) ma pólska stolica wot njedawna centralne městno za rozestajenje z načasnym wuměłstwom. Institucija bu drje hižo 2005 załožena a dźěłaše wjele lět w prowizoriskich rumnosćach, prjedy hač njepřećehnje 2024 do swojeho noweho twarjenja w centrumje města. Wot US-ameriskeho architekta Thomasa Phifera naćisnjeny nowotwar při Dróze Marszałkowskeje sadźa ze swojej redukowanej, swětła přepławjenej architekturu wědomje na zdźeržliwosć a wotewrjenosć. Z cyłkownej płoninu ně-hdźe 20.000 kwadratnych metrow skići dom rum za wustajeńcy, filmowe programy, performancey kaž tež zjawne debaty.

Pod nawodom wuměłstwoweje historikarki a kuratorki Joanny Mytkowskeje sćěhuje muzej programej, kotryž zwjazuje wuměłsku praksu z towaršnostnej refleksiju. Zběrka wopřija pólske kaž mjezynarodne wuměłske pozicije a kładźe wosebite ćežišćo na politisce angažowane, feministiske a eksperimentalne wuměłstwo. Nowotwar bu we Waršawje intensiwnje diskutowany: Mjeztym zo začuwaja někotři jón jako přestrózby, widźa druzy w jeho formalnej jasnosći wědomy napřećiwny model k symbolowym architekturam kaž je tole na přikład jenož někotre metry wot muzeja zdaleny stalinistiski twar Doma kultury a wědomosćow. Runje tuta napjatosć čini dom ke kmanemu městnu za wustajeńcy, kotrež traděrowane naratiwy do prašenja stajeja a nowe perspektiwy wotewrja.

»Wot najstaršeho časa sem je so gymnazij w Budyšinje ...

wot serbskich młodźencow, kiž chcychu sebi wyšu zdźěłanosć a wučenosć dobyć, bóle hač žadyn druhi łužiski runy2 wustaw wopytował a běše stajnje ličba serbskich gymnaziastow pjaty abo šesty dźěl wšitkich ... kiž so na tutym gymnaziju za dalše studije přihotowachu ...«3

Často smy słyšeli a čitali – z časami tež nadal – zo njemějachu Serbja jako potłóčowany lud, wosebje za čas roboćanstwa, lědma móžnosće kubłanja. Šule wšak zarjadowachu so we Łužicy docyła hakle w 13. lětstotku. Štwórty Lateranski koncil lěta 1215 bě sej žadał załoženje tajkich při kapitulach, a hakle w 16. lětstotku nastawachu wone powšitkownje tež na cyrkwinskich wsach. Lěta 1538 namołwjachu Hornjołužiske stawy w policajskim porjedźe tudyše knjejstwa, nadarjenych hólcow swojich serbskich poddanow na šule słać. Skónčnje chcychu za přihot na studij bohosłowstwa zarjadować wosebitu serbsku šulu w něhdyšim klóštrje franciskanow w Lubiju.4 A to wosebje tež tohodla, zo bychu měli napřećo katolskej cyrkwi w tehdyšim dźělu čěskeho kralestwa dołhodobnu strategiju a wuspěch. Zwoprawdźenju projekta pak zadźěwa najprjedy epidemija móra a doskónčnje wulki woheń dnja 4. septembra 1570.