Hdyž sym w chwatku a přede mnu zawrěje so naraz zawěra železnicy, da sym njeměrny a njesćerpny. Kreatiwne wokomiki to cyle wěsće njejsu. Hinak bě to pola awtorki Sabiny Bauer-Helpertoweje. Před zawěru w Gersdorfje pola Zhorjelca stejo dósta wona nastork, zahajić knižny projekt wo žiwjenskich dopomnjenkach swojeho serbskeho pradźěda. Přetož Gersdorf – tu bě tola něšto … Tute městno jewješe so tola w jeho dźenikach!

Stawizny so nam njepředstajeja, stawizny dožiwjamy! Wopytowarjo kina a wirtuelneho swěta wědźa, što je avatar, a jako čitar-avatar sym Jan Całta. Zalězu sej do kože, do róle druheho čłowjeka a dožiwjam stawizny ze swojimaj wočomaj a swójskimi začućemi. Dźělu wjeselo a zbožo z Janom Całtu, ale tež strach a dušine čwěle. Awtorka je jako fararka na wuměnku a bywša dušepastyrka w chorownjach za to trěbny rjemjeslniski grat sobu přinjesła. Do ludźi so začuwać a jich zrozumić wuknyć bě jeje profesija, a tohodla so nam metamorfoza tež lochce poradźi.

Z wěstych přičin pytach loni za informacijemi wo priwatnym žiwjenju Jakuba Barta-Ćišinskeho. Přewjele překwapjenkow wšak njemóžeš pola katolskeho fararja wočakować, tak sej myslach. Tola běch so mylił! To zwisuje ze srědkom rešerše, kotryž wuwzaćnje wužiwach. Běše to serbski chat-bot Agata, kiž funguje na zakładźe ChatGPT a přełožowanja ze »sotru«. Samo na sebi wulkotna wěcka, nic jenož, ale wosebje tež za serbsce wuknjacych. Mjeztym ći swoje wotmołwy samo serbsce předčita. Hoberski technologiski krok za serbšćinu, z kotrymž hišće před 10 lětami nichtó ličił njeby.

Jenički problem: Serbske wotmołwy na serbske prašenja runje njepřińdu ze serbskeje literatury abo hoberskeho korpusa serbskich nowinskich tekstow, ale z čorneje dźěry z mjenom ChatGPT. Tutej dospołnje njepřewidnej mašinje předewzaća OpenAI, kotraž njeje poprawom wjace hač wulki rěčny model, abo jeje swójbnym ze wšelakich druhich megakoncernow dowěrja dźeń a wjace ludźi we wšědnym žiwjenju, haj, samo we wědomosći. Hač je to warjenski recept, nastawk za šulu, požadanje wo nowe dźěłowe městno abo poradźowanje w ćežkich žiwjenskich situacijach – přewostajimy tak mjenowanym digitalnym asistentam přiběrajcy mjenje abo bóle komplikowane prašenja, zo bychmy sej čas a prócu zalutowali. Je wobeńć mjeztym scyła hižo tak lochko njeje, wšako so mjeztym při pytanju, w browserje, na desktopje a na wšěch móžnych druhich blakach jewja, zo bychu nam wupomhali.

Knižne klasikarje přełožuja so rady do wšelakich rěčow, zo bychu zajimowanym čitarjam po tutym puću swětnu literaturu spřistupnili, kulturnu wuměnu zmóžnili a wuměnu přez generacije zawěsćili.

»Małe šerjenje« je bjezdwěla tajki bjezčasny klasikar němskorěčneje dźěćaceje a młodźinskeje literatury, kotryž je runje před 60 lětami z pjera Otfrieda Preußlera w nakładnistwje Thienemann prěni raz wušoł. Ilustracije je narysował znaty moler, nazhonity rysowar a wuspěšny ilustrator dźěćacych knihow Franz Josef Tripp. Do dźensnišeho předleža dohromady 44 přełožkow »Małeho šerjenja«. Serbskorěčny přełožk Rejzy Šěnoweje je nětko pjećaštyrcety. Zakład za njón bě tekstowa wersija wosebiteho němskorěčneho wudaća z lěta 2023, hdźež su so łahodnje a po dorěči z namrěwcami lochke tekstowe změny přewjedli. Přełožk je lětsa w Lipšćanskim nakład­nistwje Veles wušoł, kotryž nawjeduje wot lěta 2022 Lubina Hajduk-Veljkovićowa ze swójbnymi. We wonym nakładnistwje nadeńdźe serbski čitar dalše štyri serbskorěčne přełožki: O. Preußlerowu knihu »Mała wjera«, O. Preußlerowu knihu »Krabat a čorny mišter«, Georga Orwellowu knihu »Animal farm a hotowe swinstwo« a Freda ­Uhlmanowu knihu »Znowa namakany přećel«.

Wobźělniki su póchadali ze wšakich wobłukow kultury a wědomnosći, ale teke někotare »nowacki«, ako ja, su pódla byli. Mójo wiźenje na serbsku rěc jo wiźenje wuknjeceje było, dokulaž z Łužyce njepóchadam. Mójo wiźenje pak jo wjelerake. Som se pśi źěłaŕnicce drje ako wuknjeca rozměła, kśěła pak teke swóju ekspertizu ako linguistka a pódwjacorna slawistka pśinjasć.

Koło časow so wjerći. Smy so w Trjebinje wot drje najwažnišeho rukowarja Slepjanskeje serbšćiny rozžohnowali, a radujemy so nad namakanjom jednoho z najstaršich serbskich ćišćow we Wrócławju. Zhladujemy wróćo na jutry w Serbach a doprědka na mjezynarodny festiwal dudakow we Łužicy. Nalěćo je spušćomne a kóžde lěto k nam z fijałkami a škórcami přichadźa. A hdyž ma lěto swój započatk, da ma tež swój kónc. Koło časow so wjerći.

Šěsnaće lět dołho sym dožiwjała smjeće a drěće lubych starych Serbowkow a Serbow wokoło Slepoho. Jich dožiwjenja, nazhonjenja, nuzy a radosće sym nazběrała a do so srěbała. Sym so w lěće 1980 w Budyšinje narodźiła, a po studiju slawistiki a stawiznow wuměłstwa w Drježdźanach a po štyrilětnym pobyće w Praze sym do Slepoho šła. Runje tam sym ridrowanje »koła časow­« mócnje začuwała. A mi je so wuwědomiło: Swědk podawkow być žada sej tež čin: dokumentować, zapisować, wuswětleć a wobswědčeć. Nic pak, zo bychmy to nazběrane kaž w muzeju wustajeli, ale zo bychmy je w přichodźe wužiwać a wožiwjeć móhli. Štož my dźensa smy a wěmy, budźeja wšak druzy jednoho dnja čitać, słyšeć, wotpisować.

Nimske wócy wubuźiju sromnosć, a toś ta sromnosć jo kradu stara.

Toś ta sromnosć jo štycała w serbskich familijach, ako ze źiśimi njejsu powědali w swójej maminej rěcy, aby źiśi njedostali w šuli kij na palce. Jo štycała w pšuskem politikarju, ako jo se myslił, až by zagólanaŕske serbstwo nimsku rěc trjebało, aby se modernizěrowało. Jo štycała w mójej starej mamje, ako jo w běgu swójogo žywjenja hunderty serbskich drastwow wušyła, ale žednje njeby wó sebje groniła, až jo Serbowka. Sromnosć štycy teke we łužyskich neonacijach ze serbskimi mjenjami, gaž wóni za mnu wołaju, až mam how nimski powědaś. Sromnosć teke štycy w pšosbje wó dalšne financěrowanje našeje eksistence, ako kužde styri lěta w nimskej rěcy stajaś musymy. A sromnosć štycy w kuždej serbskej wósobje, ako pó stolěśach nanuzkaneje germanizacije se wěcej njezwěrijo, serbsku rěc nawuknuś a powědaś.

K prědnej twórbje Petry Richterojc ›Danka a Janka. Njeměr w nykusojc jazorje / Unruhe im Nykussee‹, LND Budyšyn 2025, 47 bokow­

Serbske a serbski wuknjece źiśi w Dolnej Łužycy wótrostu z powěsćowymi figurami ceło samorozmějucy. Za źiśi słušaju wóne stwórjeńka k žywjenju. Juž źiśece kupki w źiśownjach nose mjenja toś tych zwětšego pśirodu reprezentěrujucych byśow. Šuli nosytej jich mjenja ako Lutki-šula w Žylowje, Krabatowa šula w Janšojcach, woblubowany wucbny material ma titel ›Lutk‹ a w njom ma lutk Mino se wě pśijaśelow a pśijaśelki z toś togo pódzemskego, wódnego, luftowego a wognjowego swěta.

Plastika – naddimensionalny nykus w klasiskej formje (nagi, tłusty, paslaty) sejźecy na kamjenju – stoj pśed Serbskim muzejom w Chóśebuzu. Na toś te a dalšne pregujuce znaśa źiśi nawězujo něnto w modernem tšojenju wó Nykusojc źowkoma, dwójnikoma Danka a Janka, Petra Richterojc (*1968).

Awtorka jo se naroźiła do serbskeje familije a jo wótrosła w Miłorazu a w Trjebinku. Wó swójej identiśe wulicujo w dokumentarnem filmje ›Bei uns heißt sie Hanka / Pla nas gronje jej Hanka / Pola nas rěka wona Hanka / We Call Her Hanka‹ (Grit Lemke, 2023), kenž pśiźo 18. apryla 2026 do kinow w Nimskej. Južo ako 12-lětne źowćo jo rada ze swójimi pśijaśelkami pisała, tak až jo jeje ceptaŕka nimšćiny załožyła literarnu źěłowu kupku. Teke južo ze źiśecych lět rada mólujo. Pótom jo chójźiła na Serbsku rozšyrjonu wušu šulu ›Marjana Domaškojc‹, ako jo to w DDR-skem casu uzus był, dokulaž jo slěpjańšćina wěcej pódobna dolnoserbskej rěcy ale teke dla togo, až jo gmejna Slěpe pśisłušała wokrjesoju Běła Wóda w wobcerku Chóśebuz. W Chóśebuzu jo studěrowała socialne źěło a socialnu pedagogiku. Juž dłujko jo Petra Richterojc žywa a źěła w pódpołnocnej Nimskej. Weto wuźaržujo zwisk z Dolneju Łužycu, na pśikład wobźělujo se na zarědowanjach Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu w Chóśebuzu. Za swójo wulicowańko ›Tšojeńko wó tužnem mjasecku‹ jo dostała awtorka w lěśe 2024 3. myto literarnego wuběźowanja domowinskeje župy Dolna Łužyca. Zrownju jo dostała 1. myto za swójo serbskorěcne wulicowańko ›Danka a Janka‹, kenž jo na to w zajźonem lěśe wujšło w Ludowem nakładnistwje Domowina.

Wjacore etniskorěčne mjeńšiny swěta so w zwisku z aktiwitami na polu wuchowanja identity, rěče a kultury prócuja, tež mjena sławnych krajanow »zwičnjeć«. Tole móže wězo historiske postawy nastupać – hišće skutkowniše pak bywa zapřimnjenje tučasnych wosobow, na přikład ze sfery pop-kultury. Husto so tuž w datym zwisku mjena swětoznatych – najlěpje hollywoodskich – hrajerjow a hrajerkow wužiwaja. Tak so na přikład waliziski pochad starow Richarda Burtona abo Catherine Zeta-Jones zwuraznjuje. Podobnje so tež wo samiskich a kwenskich korjenjach Renée Zellweger rěči. Druhdy móže wuběrk wusahowacych čłonow etnikuma samo kuriozny być.

Aromunojo – romaniski lud žiwy w Grjekskej a druhich krajach južneho Balkana –, tak do sławnych krajanow nic runje skromnušce liča: Aleksandra Wulkeho, pastyrjow, kotřiž su Jězusdźěćatku spěwali, Alexisa Sorbasa (literarna postawa), mać Terezu abo dirigenta Herberta von Karajana.

Pola Serbow njeběchu tute tendency dotal tak wurazne, tež hdyž móžemy hižo w času narodneho wozrodźenja pospyty wo »zeserbšćowanje« wuznamnych wosobinow zwěsćić. Znata je na přikład fabulacija, po kotrejž móhli prjedownicy w Kamjencu rodźeneho rozswětlerskeho basnika Gottholda Ephraima Lessinga pječa serbskeho pochada być a poprawom Lěsnik rěkać.

W zawodnym nastawku prěnjeho čisła Rozhlada lětnika 2026 zwurazni Leoš Šatava swoje spodźiwanje nad tym, zo šokěrowace statistiske daty wo asimilaciji serbskeje rěče mjez Serbami intensiwniše prócowanja wo jeje zachowanju njewubudźa. Wón mjenuje strach, zo so ze serbskej rěču podobnje skónči, kaž z někotrejžkuli druhej pozhubjacej so rěču, mjenujcy zo zwostanje (w najlěpšim padźe) kultowy kode někotrych swójbow a towarstwow.

Sym přeswědčeny, zo Leoš Šatava naše prócowanja, serbsku rěč zdźeržeć, znaje. Hišće ženje so institucionelnje njeje tak aktiwnje za jeje wuchowanje wojowało kaž dźensa. Mamy we wšitkich regionach serbskeho sydlenskeho ruma płaćenych sobudźěłaćerjow, kotrež so wo rěčnu rewitalizaciju prócuja, na přikład z projektami najwšelakorišeho razu kaž ZARI abo Zorja.

Na digitalnym polu su wobšěrne prócowanja w Serbskim instituće, we WITAJ centrumje abo w załožbowym zarjedźe, zastatki porno němskej rěči nachwatać, hlej aplikacije kaž ›Sotra‹ atd. Naši šulerjo wužiwaja chatGPT při zběranju informacijow a přełožuja z pomocu ›Sotry‹ z němčiny do serbšćiny a nawopak. Stat spěchuje serbsku rěč intensiwnišo hač hdy prjedy.

Dwójorěcny kalendaŕ

Na pórucenje pśinoska w Nowem Casniku som sebje kupiła nasćěnowy kalendaŕ za lěto 2026. Titelne foto a na njom dwójorěcne napismo ›Serbske tradicije w Dolnej Łužycy – Sorbische/Wendische Traditionen in der Niederlausitz‹ stej mě wabiłej. Ako serbsko-pólska slěźaŕka z wósebnym zajmom za serbske nałogi w Dolnej Łužycy, narodne drastwy a starosłowjańske tradicije ga wobglědujom kalendaŕ z fachoweje perspektiwy.

Wobdarjony fotograf

Awtor kalendarja jo Heiner Stephan z města, kótaryž nawjedujo inženjerski běrow za planowanje wobchadowych załožkow a jo pśipódla fotograf. Fotografija pśewóźujo jogo južo wjele lět. Jogo śěžyšćo lažy na wósobowej fotografiji ako teke w dokumentarisko-socialnem wobłuku. Wósebnje wuzwignuś dej se jogo dłujkolětny angažement pśi kulturnych zarědowanjach ako Chóśebuskem sportowem cupje, kótaryž južo wót lěta 2000 fotografiski pśewóźujo.

Loni w jutrowniku postajichu zornowcowu postawu z mjenom ›Błótowčanka‹ na Lubinskim dwórnišćowym naměsće. Měješe to »potwjerdźace wu-znaće k serbskemu sydlenskemu rumej« być, kotremuž město w lěće 2016 oficialnje přistupi. Aktiwnje chcedźa serbske namrěwstwo spěchować a widźomnosć w zjawnym rumje polěpšić. Tehdy sformulowa Kolektiw Wakuum, kotremuž přisłušamoj, zjawny list na město.

W tutym pisachmy, zo běše intencija postajenja postawy prawa, »přesadźenje pak skutkuje kaž symbol za strukturelnu njewidźomnosć, kotraž špiheluje, kak so prezenca Delnjoserbow:kow do dźensnišeho časa skrjesli, wotpolitizuje a marginalizuje.  Město posylnjowanja widźomnosće serbskich stawiznow so za znamjo kolonialneje kontinuity rozsudźichu: Idealizowana žona w narodnej drasće, kotraž so folkloristisce sprostnjena, anonymizowana a kulturnje zdalena zwobraznja. Zo jeje wobličo Friedźe Völkner a drasta Marze Morgenstern słuša, wo tym žane słowčko.«

Zachopjeńk decembera jo Serbski institut swěśił adwentnicku w Janšojcach. Górnoserbska kolegowka jo pśi tej góźbje wšyknym gjarda gódownu kórtku za dalšne wužywanje do rukow dała:

»Skónčnje raz hodowny čas!« Na dolnoserbske pšašanje, lěc dajo ju teke dwójorěcnu abo dolnoserbsku, aby teke w Dolnej Łužycy wužytna była, jo była samorozmějuca reakcija, až tomu tak njejo. Ok, nic nowego. Musymy se zasej sami něco wumysliś. Ale cakaj. Cogodla pópšawem »Ok. Ako cesto.«? Njejo ok. Smy se juž na to pśiwucyli, až wšake (a eksplicitnje gronim wšake, nic wšykne) górnoserbske bratšy a sotšy w institucijach a gremiumach to serbske tak mysle, ako jo znate ze swójogo wšednego dnja. Ale až dajo teke druge warianty a serbske reality, cesto njejo prezentnje. W priwatnem žywjenju to njejo žeden problem. Ale we Łužycy pśesegajucych nastupnosćach abo zjawnych kontekstach jo to problem a pokazujo, až cesto njejsmy jaden lud.

Gaž na pśikład gósći pśidu do Łužyce a maju prědny serbski kontakt w Chóśebuzu, jo tendencielnje lažčej, něco wó Górnych a Dolnych Serbach zgóniś, až situacija w Dolnej, srjejźnej a Górnej Łužycy njejo samska, až njejo to samske, kak rěcnje, kulturelnje, w šulstwje atd. wuglěda. Gaž toś ten prědny kontakt w Budyšynje abo na drugich městnach z górnoserbskimi referentkami a referentami jo, njejo to tak wěste. Tam móžo se teke staś, až situacija pla nas w Serbach wótpowědujo słowam něgajšnego ministaŕskego prezidenta Sakskeje: »My Serby smy katolske.« Pšašanje jo, lěc jo to zasej raz jano nerwujuca dolnoserbska zacuwatosć. Za mójim zdaśim nic. To se wustatkujo. Luźe, kótarež njewótpowěduju takim pśedstajenjam, se lažčej pšašaju, lěc su wopšawdu serbske (dosć) a pón wšak wěcej njeby byli źěł serbskego zgromaźeństwa. Gaž diskutěrujomy cil 100.000 serbski powědajucych, móžomy na pśikład teke se pšašaś: Su wšykne serbske (na)rěcy dogromady měnjone? Pón by dejali raz formulěrowaś konkretne cile, aby mógli wótpowědne napšawy wuźěłaś: 50.000 górnoserbski, 15.000 slěpjański, 30.000 dolnoserbski a 5.000 hynac serbski powědajucych?

Kaž smy w awgustowskim wudaću telewizijneho magacina Wuhladko widźeli, wjedźe so w mnohich šulach diskusija wo drastowych porjadach přeco zaso pod samsnym hesłom: Holcy a młode žony dyrbja na to dźiwać, dorosćenych »njerozhorjować«. Jich košle a suknje so překrótke zdawaja, jich ćěła přejara widźomne. Štož klinči za njestrašnej pedagogiskej interwenciju, woznamjenja w dokładnišim zhladowanju politiski, hłuboko njeruny poměr mocow. Wšako postajenja, kotrež maja holče ćěło disciplinować, tute runočasnje seksualizuja. Holcam napołoži so zamołwitosć za žadosćiwosć druhich, mjeztym zo dorosćenych w pedagogiskej instituciji ze swojeje zamołwitosće wućahnu. Poselstwo rěka: »Je-li holca po wěstym wašnju zdrasćena a něchtó na to reaguje, je to jeje wina.« Tutón naratiw njeje jenož wopačny, ale strašny.

Margarete Stokowski wony princip wopisuje: »Njeńdźe ženje wo to, zo holcy swoju seksualitu wotkrywaja – dźe wo to, zo so dorosćeni z tym rozestajeć nochcedźa.« Problem potajkim njeje ćěło dźěsća, ale pohlad dorosćenych na nje. Je to započatk pedagogiskeje njezamołwitosće. Prawidła, z kotrymiž so pozdatnje »wo porjadk staraja«, eksternalizuja za­znaće dorosćenych. Město toho, zo swójske hranicy, předsudki a towaršnostne mustry reflektuja, swoje zaznaća do šatowych předpisow lija – na kóšty tych, kiž móža so najmjenje tomu wobarać­: holcy a młod­e žony!

Jědźeš-li přez Móst měra do Budyšina, wupřestrěwa so k lěwicy přewšo rjany napohlad na staroměšćansku siluetu. Charakteristiski architektoniski ensemble spožča Budyšinej swój njezaměnliwy estetiski wuraz: wulka ličba wěžow z filigranymi a wysokimi špickami, kaž tež wuske domy, kiž so kaž parlički na nitce na so rjaduja, stejo na platowje podłu Sprjewje tworja cyle wosebity měšćanski napohlad.

Kaž dźensa, měješe Budyšin tež před lětstotkami architektonisku rjanosć na sebi, kiž ćehnješe nimo wikowarjow tež wuměłcow a molerjow do města. W aktualnej wosebitej wustajeńcy ›Budyšin fascinuje – Napohlady na město wot 1620 do 1900‹ w Muzeju Budyšin, pokazuja so w dohromady třoch rumnosćach cyłkownje 156 historiskich wobrazow, rysowankow, kopororytwow, litografijow a objektow. Tematisce wob-jednawaja twórby napohlady na město, pućowanja přez hasy, kaž tež impresije jednotliwych historiskich twarjenjow, wotdźělow a cyrkwjow. Nimale 90 molerjow, grafikarjow a rysowarjow z wšelakich dobow, zwuraznichu na tute wašnje architektoniske wuwiće a přeměny města přez cyłkownje tři lětstotki.

W Předźenaku Serbskich Nowin wozjewi so 24. oktobra 2025 nastawk Měrćina Wałdy »›Rjana Łužica‹ – hdźe sy wostała?« Po wuhladanju prezentowaneho diagrama, pokazowaceho poněčimny historiski spad ličby serbskorěčnych a na kóncu aktualny staw serbšćinu nałožowaceho wobydlerstwa we Łužicy, wostach kaž dyrjeny. Jenož hišće šěsć tysac běžnje serbsce powědacych? Spad wo połojcu z dwanaće tysacow před štwórć lětstotkom? Kak móže tole dale hić – linearnje snadź?

Runje tak chětro wostrózbnjeny pak běch z nuloweje reakcije serbskeje zjawnosće na zwěsćenu ličbu. Hižo 3.9.1996 sym w SN wozjewił nastawk »Ow Serbja, stańće k dźěłu...«. Tydźeń pozdźišo bě w nowinje tekst »Dóńt rěče« – naležny apel waliziskeho wótčinca Saundersa Lewisa z lěta 1962, kotrehož pohonjace słowa su zamóhli, rěčnu asimilaciju we Waliziskej zastajić – připołoženy. Tehdy so samo nadźijach, zo je něšto tajke tež we Łužicy móžne; tohodla sym dwě serbskorěčnej »rewitalizaciskej přiručce« spisał. Mjeztym je nimale třiceći lět zašło – najebać wjacorych zasłužbnych, zdźěla tež radźenych pospytow (aktualnje wosebje lubjaty projekt ›ZARI‹) pak njebě hłowny cil, to rěka kónc rěčneje asimilacije, docpěty. Tučasna reakcija na najnowše Wałdowe zwěsćenja pak je: ćišina.