W zawodnym nastawku prěnjeho čisła Rozhlada lětnika 2026 zwurazni Leoš Šatava swoje spodźiwanje nad tym, zo šokěrowace statistiske daty wo asimilaciji serbskeje rěče mjez Serbami intensiwniše prócowanja wo jeje zachowanju njewubudźa. Wón mjenuje strach, zo so ze serbskej rěču podobnje skónči, kaž z někotrejžkuli druhej pozhubjacej so rěču, mjenujcy zo zwostanje (w najlěpšim padźe) kultowy kode někotrych swójbow a towarstwow.

Sym přeswědčeny, zo Leoš Šatava naše prócowanja, serbsku rěč zdźeržeć, znaje. Hišće ženje so institucionelnje njeje tak aktiwnje za jeje wuchowanje wojowało kaž dźensa. Mamy we wšitkich regionach serbskeho sydlenskeho ruma płaćenych sobudźěłaćerjow, kotrež so wo rěčnu rewitalizaciju prócuja, na přikład z projektami najwšelakorišeho razu kaž ZARI abo Zorja.

Na digitalnym polu su wobšěrne prócowanja w Serbskim instituće, we WITAJ centrumje abo w załožbowym zarjedźe, zastatki porno němskej rěči nachwatać, hlej aplikacije kaž ›Sotra‹ atd. Naši šulerjo wužiwaja chatGPT při zběranju informacijow a přełožuja z pomocu ›Sotry‹ z němčiny do serbšćiny a nawopak. Stat spěchuje serbsku rěč intensiwnišo hač hdy prjedy.

Dwójorěcny kalendaŕ

Na pórucenje pśinoska w Nowem Casniku som sebje kupiła nasćěnowy kalendaŕ za lěto 2026. Titelne foto a na njom dwójorěcne napismo ›Serbske tradicije w Dolnej Łužycy – Sorbische/Wendische Traditionen in der Niederlausitz‹ stej mě wabiłej. Ako serbsko-pólska slěźaŕka z wósebnym zajmom za serbske nałogi w Dolnej Łužycy, narodne drastwy a starosłowjańske tradicije ga wobglědujom kalendaŕ z fachoweje perspektiwy.

Wobdarjony fotograf

Awtor kalendarja jo Heiner Stephan z města, kótaryž nawjedujo inženjerski běrow za planowanje wobchadowych załožkow a jo pśipódla fotograf. Fotografija pśewóźujo jogo južo wjele lět. Jogo śěžyšćo lažy na wósobowej fotografiji ako teke w dokumentarisko-socialnem wobłuku. Wósebnje wuzwignuś dej se jogo dłujkolětny angažement pśi kulturnych zarědowanjach ako Chóśebuskem sportowem cupje, kótaryž južo wót lěta 2000 fotografiski pśewóźujo.

Loni w jutrowniku postajichu zornowcowu postawu z mjenom ›Błótowčanka‹ na Lubinskim dwórnišćowym naměsće. Měješe to »potwjerdźace wu-znaće k serbskemu sydlenskemu rumej« być, kotremuž město w lěće 2016 oficialnje přistupi. Aktiwnje chcedźa serbske namrěwstwo spěchować a widźomnosć w zjawnym rumje polěpšić. Tehdy sformulowa Kolektiw Wakuum, kotremuž přisłušamoj, zjawny list na město.

W tutym pisachmy, zo běše intencija postajenja postawy prawa, »přesadźenje pak skutkuje kaž symbol za strukturelnu njewidźomnosć, kotraž špiheluje, kak so prezenca Delnjoserbow:kow do dźensnišeho časa skrjesli, wotpolitizuje a marginalizuje.  Město posylnjowanja widźomnosće serbskich stawiznow so za znamjo kolonialneje kontinuity rozsudźichu: Idealizowana žona w narodnej drasće, kotraž so folkloristisce sprostnjena, anonymizowana a kulturnje zdalena zwobraznja. Zo jeje wobličo Friedźe Völkner a drasta Marze Morgenstern słuša, wo tym žane słowčko.«

Zachopjeńk decembera jo Serbski institut swěśił adwentnicku w Janšojcach. Górnoserbska kolegowka jo pśi tej góźbje wšyknym gjarda gódownu kórtku za dalšne wužywanje do rukow dała:

»Skónčnje raz hodowny čas!« Na dolnoserbske pšašanje, lěc dajo ju teke dwójorěcnu abo dolnoserbsku, aby teke w Dolnej Łužycy wužytna była, jo była samorozmějuca reakcija, až tomu tak njejo. Ok, nic nowego. Musymy se zasej sami něco wumysliś. Ale cakaj. Cogodla pópšawem »Ok. Ako cesto.«? Njejo ok. Smy se juž na to pśiwucyli, až wšake (a eksplicitnje gronim wšake, nic wšykne) górnoserbske bratšy a sotšy w institucijach a gremiumach to serbske tak mysle, ako jo znate ze swójogo wšednego dnja. Ale až dajo teke druge warianty a serbske reality, cesto njejo prezentnje. W priwatnem žywjenju to njejo žeden problem. Ale we Łužycy pśesegajucych nastupnosćach abo zjawnych kontekstach jo to problem a pokazujo, až cesto njejsmy jaden lud.

Gaž na pśikład gósći pśidu do Łužyce a maju prědny serbski kontakt w Chóśebuzu, jo tendencielnje lažčej, něco wó Górnych a Dolnych Serbach zgóniś, až situacija w Dolnej, srjejźnej a Górnej Łužycy njejo samska, až njejo to samske, kak rěcnje, kulturelnje, w šulstwje atd. wuglěda. Gaž toś ten prědny kontakt w Budyšynje abo na drugich městnach z górnoserbskimi referentkami a referentami jo, njejo to tak wěste. Tam móžo se teke staś, až situacija pla nas w Serbach wótpowědujo słowam něgajšnego ministaŕskego prezidenta Sakskeje: »My Serby smy katolske.« Pšašanje jo, lěc jo to zasej raz jano nerwujuca dolnoserbska zacuwatosć. Za mójim zdaśim nic. To se wustatkujo. Luźe, kótarež njewótpowěduju takim pśedstajenjam, se lažčej pšašaju, lěc su wopšawdu serbske (dosć) a pón wšak wěcej njeby byli źěł serbskego zgromaźeństwa. Gaž diskutěrujomy cil 100.000 serbski powědajucych, móžomy na pśikład teke se pšašaś: Su wšykne serbske (na)rěcy dogromady měnjone? Pón by dejali raz formulěrowaś konkretne cile, aby mógli wótpowědne napšawy wuźěłaś: 50.000 górnoserbski, 15.000 slěpjański, 30.000 dolnoserbski a 5.000 hynac serbski powědajucych?

Kaž smy w awgustowskim wudaću telewizijneho magacina Wuhladko widźeli, wjedźe so w mnohich šulach diskusija wo drastowych porjadach přeco zaso pod samsnym hesłom: Holcy a młode žony dyrbja na to dźiwać, dorosćenych »njerozhorjować«. Jich košle a suknje so překrótke zdawaja, jich ćěła přejara widźomne. Štož klinči za njestrašnej pedagogiskej interwenciju, woznamjenja w dokładnišim zhladowanju politiski, hłuboko njeruny poměr mocow. Wšako postajenja, kotrež maja holče ćěło disciplinować, tute runočasnje seksualizuja. Holcam napołoži so zamołwitosć za žadosćiwosć druhich, mjeztym zo dorosćenych w pedagogiskej instituciji ze swojeje zamołwitosće wućahnu. Poselstwo rěka: »Je-li holca po wěstym wašnju zdrasćena a něchtó na to reaguje, je to jeje wina.« Tutón naratiw njeje jenož wopačny, ale strašny.

Margarete Stokowski wony princip wopisuje: »Njeńdźe ženje wo to, zo holcy swoju seksualitu wotkrywaja – dźe wo to, zo so dorosćeni z tym rozestajeć nochcedźa.« Problem potajkim njeje ćěło dźěsća, ale pohlad dorosćenych na nje. Je to započatk pedagogiskeje njezamołwitosće. Prawidła, z kotrymiž so pozdatnje »wo porjadk staraja«, eksternalizuja za­znaće dorosćenych. Město toho, zo swójske hranicy, předsudki a towaršnostne mustry reflektuja, swoje zaznaća do šatowych předpisow lija – na kóšty tych, kiž móža so najmjenje tomu wobarać­: holcy a młod­e žony!

Jědźeš-li přez Móst měra do Budyšina, wupřestrěwa so k lěwicy přewšo rjany napohlad na staroměšćansku siluetu. Charakteristiski architektoniski ensemble spožča Budyšinej swój njezaměnliwy estetiski wuraz: wulka ličba wěžow z filigranymi a wysokimi špickami, kaž tež wuske domy, kiž so kaž parlički na nitce na so rjaduja, stejo na platowje podłu Sprjewje tworja cyle wosebity měšćanski napohlad.

Kaž dźensa, měješe Budyšin tež před lětstotkami architektonisku rjanosć na sebi, kiž ćehnješe nimo wikowarjow tež wuměłcow a molerjow do města. W aktualnej wosebitej wustajeńcy ›Budyšin fascinuje – Napohlady na město wot 1620 do 1900‹ w Muzeju Budyšin, pokazuja so w dohromady třoch rumnosćach cyłkownje 156 historiskich wobrazow, rysowankow, kopororytwow, litografijow a objektow. Tematisce wob-jednawaja twórby napohlady na město, pućowanja přez hasy, kaž tež impresije jednotliwych historiskich twarjenjow, wotdźělow a cyrkwjow. Nimale 90 molerjow, grafikarjow a rysowarjow z wšelakich dobow, zwuraznichu na tute wašnje architektoniske wuwiće a přeměny města přez cyłkownje tři lětstotki.

W Předźenaku Serbskich Nowin wozjewi so 24. oktobra 2025 nastawk Měrćina Wałdy »›Rjana Łužica‹ – hdźe sy wostała?« Po wuhladanju prezentowaneho diagrama, pokazowaceho poněčimny historiski spad ličby serbskorěčnych a na kóncu aktualny staw serbšćinu nałožowaceho wobydlerstwa we Łužicy, wostach kaž dyrjeny. Jenož hišće šěsć tysac běžnje serbsce powědacych? Spad wo połojcu z dwanaće tysacow před štwórć lětstotkom? Kak móže tole dale hić – linearnje snadź?

Runje tak chětro wostrózbnjeny pak běch z nuloweje reakcije serbskeje zjawnosće na zwěsćenu ličbu. Hižo 3.9.1996 sym w SN wozjewił nastawk »Ow Serbja, stańće k dźěłu...«. Tydźeń pozdźišo bě w nowinje tekst »Dóńt rěče« – naležny apel waliziskeho wótčinca Saundersa Lewisa z lěta 1962, kotrehož pohonjace słowa su zamóhli, rěčnu asimilaciju we Waliziskej zastajić – připołoženy. Tehdy so samo nadźijach, zo je něšto tajke tež we Łužicy móžne; tohodla sym dwě serbskorěčnej »rewitalizaciskej přiručce« spisał. Mjeztym je nimale třiceći lět zašło – najebać wjacorych zasłužbnych, zdźěla tež radźenych pospytow (aktualnje wosebje lubjaty projekt ›ZARI‹) pak njebě hłowny cil, to rěka kónc rěčneje asimilacije, docpěty. Tučasna reakcija na najnowše Wałdowe zwěsćenja pak je: ćišina.

Dnja 17. oktobra 2025 jo se w Serbskem muzeju w Chóśebuzu wótwóriła wustajeńca ›Ze žeńskecym póglědnjenim – mólowanja a kreslanki‹.

Wóna zjadnośijo twórby styrich wuměłcowkow, kótarež we wšakich generacijach a formach zwuraznjenja wuměłski znaglědnjaju serbske žywjenje, krajinu a rolu žeńskeje. Zastupjone su Erna Krüger (1883–1973), Iris Brankačkowa (*1958), Maja Nagel (*1959) a Hella Stoleccyc (*1996).

Njeglědajucy na swóju rozdźělnosć zwězujo wustajeńca žeńskecy wid na wuměłstwo a serbsku identitu. W jich źěłach wótbłyšćujo se napněśe mjazy tradiciju a pśibytnosću, mjazy dopominanim, zgubjenim a sebjewobtwarźenim. Wósebnje naglědne jo zasejwótkšyśe Erny Krüger, doněnta lěbda znateje realistiskeje mólaŕki. Ju jo kuratorka Christina Kliem namakała, kótaraž jo twóŕby wuměłcowki w měsće Osterode póznała a jeje zwisk do Dolneje Łužyce a do Błotow wótkšyła.

Pod titulom ›Animal farm abo hotowe swinstwo‹, je nakładnistwo Veles swětoznatu fabulu Georga Orwella nětko prěni raz w hornjoserbskej rěči wozjewiło.

Přełožk Martina Holanskeho přeswědči přez dokładnosć a wušikne začuće za přiměrjenosć. Balansa mjez přibliženjom do hornjoserbšćiny a bliskosću k originalnej wersiji je chwalobna. Mjeztym zo přeměni so Snowball na Sněhowca a so z hodźacym wotpowědnikom stanje, wostanu figury kaž Mr. Jones abo mjena městnosćow kaž Pinchfield a Foxwood wědome w swojej jendźelskej formje. Tutón rozsud zachowa mjezynarodny charakter teksta, zo by so kumštne wotcuzbnjenje wobešło. Na kóncu knihi namaka so nimo toho słowničk, kotryž někotre mjenje běžne zapřijeća spisowneje rěče přełožuje, kotrež někotremužkuli čitarjej njeznate być móža. Tak wostanje tekst přistupny, bjez toho zo by na stilistiskej hustoće popušćił.

Serbja maja hłosy a móža spěwać – a kak to zamóža! Wutrajnje, wótře a mócnje ale tež hordźe a radostnje. Spěwy wo jednorym žiwjenju: pitne a lubosćinske spěwy abo tež tróšku z časa padnjene, stare pěsnje. Połne patosa a melancholije, žorta a euforije. Spěwamy-li tute štučki, zwjazamy so z našimi hłosami – ale tež ze zašłosću, korjenjemi a wótcami. Sonju wo chórje, w kotrymž je samo najcuniši hłós słyšeć. Chór, w kotrymž so najwšelakoriše hłosy mjez sobu zeškrěja. Chór Serbow, po Serbach, za Serbow.

Wotrostł sym we wotewrjenym, hospodliwym domje, kotryž hosćo zbliska a zdaloka wopytachu a wožiwjachu. Nimo wulkeje swójby, mnohich přećelow a znatych, wobydlerjow wosady a wokoliny, běchu stajnje tež kreatiwni, mudri a błudni ludźo zbliska a zdaloka pola nas. Swětodundakojo, politikarjo, wuměłcy a wučeni, angažowani ludźo. Ale tež wulcečinjakojo, naduwakojo, jebakojo a wotlěpjerjo.

Wót Marki Maćijoweje wudanych knigłow ›Serbstwo, quo vadis?‹ su łoni wujšli w Ludowem nakładnistwje Domowina. Ta kompaktna zběrka esejow zgromaźijo teksty 19 awtorow, styri tych spisane w dolnoserbskej rěcy, na jadnab 250 bokach. Titeloju wótpowědujucy, wobswětluju eseje zwětšego perspektiwy na směr, do kótaregož se serbska rěc a kultura pógibujotej.

Powšyknje stoje pšašanja k serbskej identiśe w srjejźišću teje zběrki, cesto pó wjelgin wósobinskej wašni sformulěrowane a wobglědowane. Pśi tom pokažo wudawaŕka južo w pśedsłowje na to, až se na kóńcu cytanja žedne gótowe wótegrona na to pšašanje ›Quo vadis‹ njewótwórjaju. Pśeliš wšake su jadnotliwe biografije pśinosowarjow tak ako městna a case, kótarež stwóriju ramik kuždego eseja. Tak wótpowědujo młogi tekst wósobinskej meditaciji wó serbskej identiśe, mjaztym až jo drugi skerjej wobšyrna rozpšawa.

Jadna awtorka pódajo aktualnu tematiku a stajijo sebje skerjej slězy pósołstwa swójogo teksta, drugi pśinosowaŕ pak se rozestaja kradu ze swojeju biografiju w konteksće historiskich tšojenjow. Slědny wótrězk knigłow znaglědnijo bogaty spektrum wobźělonych awtorow a awtorkow z krotučko zespominanymi biografiskimi datami. Tak śěgnjo se na pśikład starstwo pśinosowarjow pśez tśi generacije, wót naroźonych w lěśe 1950 až do lěta 2002.

Na lětosnem CSD w Budyšynje smy mógli mj. dr. cytaś transparent ›Sorbisch Sexy Queer‹. Jo rědnje, až naša serbska towarišnosć se dalej wuwija. Mógu se hyšći dopominaś, až pśed někak 15 lětami, ako smy se z chóśebuskim serbskim inernatom wobźělili na tamnem CSD pśez to, až smy tycatu chórgoj pokazali a teke Serby sobudemonstrěrowali, jo serbski mdr hyšći pokazał zapikslowanych luźi, kótarež su anonymnje wulicowali, až mógu we wjelikich městach liche žywe byś, ale doma w serbskej jsy njesmějo nichten zgóniś, až njejsu hetero.

Na Barlinskem CSD som raz zmakał młodego muža z bliskosći Gubina, kótaryž jo se woblekał dolnoserbsku swěźeńsku drastwu. Jo mě wulicował, až nosyś serbsku drastwu jo za njogo kradu wažny wuraz identity a zwězanosći z domownju. Ale doma (wósebnje we jsy pśijaśelki, kótaraž jo jomu kužde lěto drastwu wupóžycyła) to lubjej njeby dejał nichten wěźeś. Na drugem boku smy teke južo w Chóśebuzu měli CSD ze serbskimi słowami we wótwórjeńskem nagronje. Toś ta paralelnosć towarišnostneje wótwórjonosći na jadnom boku a z heteronormatiwnymi konstrukcijami serbskich identitow na drugem boku zawěsće až do źinsajšnego rolu grajo a nic nowego njejo.

Ako młode źowćo som w małej jsy pśi Chóśebuzu derje wobzwarnowana wótrosła. Smy bydlili ze staryma starjejšyma gromaźe na jadnom dwórje.

Něga jo to za mnjo samorozymliwe było. Gaby mě něnto raz nichten pšašał, by wótegroniła, až to jo wjeliki priwileg był. Ja som póznała žywjenje w měsće, ako som w Lipsku a Chóśebuzu bydliła. Teke žywjenje na wuskem rumje we »Wgs«. Ale lěcrownož som móžnosć měła wšykno pśecej dožywiś, jo mě něco fělowało. Njejsom sebje samu wopšawdu wucuś mógała, jo samo nic pśenjasć. Som wjeliki njeměr we sebje zacuwała. Z tym jo kóńc był, ako som zasej slědk na wjas śěgnuła.

Swój menetekel som dožywił w Halle nad Solawu 9. oktobera 2019. Jaden pšawicaŕski złosnik jo wopytał masowe mordaŕstwo na Žydach, z tym, až jo se kśěł zadobyś do synagogi města na nejwušem žydojskem swěźenju. Ako njejo se to raźiło, jo wusmjerśił dwě njewobźělonej wósobje. Nimska politika jo to wótbyła ako statk jadnotliwego błudnego. Tomu tak njejo było.

Masaker, kenž jo wugbała teroristiska kupka Hamas w Israelu w oktobru 2023, jo źinsa pśisamem wótzabyty. Město togo se pyrje stare antižydojske klišeje. Něga jo se groniło, až Žydy kóńcuju kśesćijańske źiśi za ritualne zaměry, źinsa se groni, až Žydy daju wugłodnuś źiśam w pasmje Gaza abo zastśělaju njewinowatych ciwilistow, aby mógali sebje pśiswójś jich domownju.

Zapšawym jo ceło banalne: Israel ma kužde pšawo, pśeśiwo teroroju se woboraś, kužde pšawo, swójich wuwlaconych staśanow wulichowaś a kužde pšawo, pśichodnym napadam zadoraś. Cionizm groni pśipóznaś, až Israel ma pšawo na eksistencu a móžo w lichośe a w měrje ze swójimi susedami žywy byś.

Jo wjelika gluka, až w 40ych lětach njejsu měli daniž live tikery daniž TikTok. Cogodla? Skerjej nacije by marskali napady aliěrowanych ako mórźenje luda a swětowa zjawnosć by góniła na měr ze Tśeśim rajchom. Měr pó 2. swětowej wójnje pak jo akle pśišeł, ako nacistiska Nimska jo była póbita. Swět njoco wiźeś, co Hamas co dojśpiś. To njejo stat Palestinarjow, ale znicenje Israela­. Hamas jo zwólny, woprowaś dwa miliona Palestinarjow. Ja njok Netanjahua wuwinowaś. Wjele zmólkow jo se jomu raźiło, ako prědne, wójnu zawcasa zakóńcyś. Ale kritikarje Israela se wopěraju wiźeś wěrnego zawinowarja.

Hdy je was posledni raz něšto prawje putało?

Wopytach před něšto tydźenjemi hóstne předstajenje Nederlands Dans Theater & Complicité w Berlinje: Figures in Extinction zaběra so ze změnu klimy a towaršnosće w třoch dźělach. Choreografka Crystal Pite a dźiwadnik Simon McBurney staj so wjacore lěta z wšelakimi aspektami zaběrałoj a je za jewišćo zhusćiłoj.

Hižo prěni wobraz mje emocionalnje jimaše: W srjedźišću prózdneho jewišća čapa rejowar. Při ramjenjach přičinjenej stej rohaj, někak połdra metrow dołhej. Pomału započnje so ćěło pohibować a sformuje wšelakore zwěrjata: Jónu stanje so z bodźakomaj elefanta, jónu nastanje gacela, dalši króć zběha so z křidłomaj kaž ptak. Dźěćacy hłós zaklinči: »Što to je? – Nětko je preč. – Přińdźe zaso?« Prěni kruch wěnuje so na jadriwe wašnje krasnosći našeje přirody – a zdobom wutupjenju rostlinow a zwěrjatow. Cunje, hdys a hdys tež z pomocu komiki, putaja rejowarki a rejowarjo ensembla hosći, ani jednoho mylenja w publikumje njeje. Kak so krasnosć w brutaliće wotbłyšćuje je lědma k wutraću. Prašam so, kak mam po 25 mjeńšinach dalšej kruchaj recipować. Sym nětko hižo połnje wobdarjena, po wobsahu a wot indiwiduelneje sprawnosće napřećo ćělnosći jako zakład wšeho byća.