Wěcej jadnore, skerjej folkloristiske basni Miny Witkojc, pominaju wót wšogo zachopjeńka jadnu wěstu muzikalisku barwu, wěsty zuk. Jo śěžko, snaź samo njemóžne, je muzikaliski hynac interpretěrowaś, se muzikaliski wześ rum. Pśi komponěrowanju źo ga teke wó muziku a njeby kśěł, až wóna stoj we sni basnistwa. Nejwěcej znate basni Miny Witkojc ako Pšosba k poeziji, Majska noc, We śichej nocy, Póžedanje abo Kólebawka bituju pak rum za wšakorake wašnje skomponěrowanja. Jich forma a struktura stej wušej togo pódobnej na songteksty. Tak móžo pśisłuchaŕ jim lažčej slědowaś.

Nejwětša móc publikacije lažy w tom, až njejo nastała bźezwuwześnje za pisańskim blidom. Justyna Michniuk jo pósrědnjonu wědu nazběrała pśez pólne slěźenje, z wobydlarjami powědała, jich žywjenje wobglědowała a se wósobinski wobźěliła na swěźenjach a lokalnych zarědowanjach. Pśez to njejsu jeje knigły žedne suche wopisowanje tradicijow, ale skerjej rozpšawa wó zmakanjach z luźimi a jich kulturu. Awtorka wjeźo cytarja pśez rytmus swěźeńskego lěta a pokazujo wóznam swěźenjow, nałogow a symbolow, kótarež su pśez generacije wutwórili lokalnu zgromadnosć. Rownocasnje se jej póraźijo, zapópadnuś pśechod mjazy tradicionalneju kulturu a pśibytnosću, w kótarejž ma wjele nałogow swójo městno znowego namakaś.

Skepsis z mojeho boka bě tuž wulka, jako dóstach eksemplar noweje knihi (wušła 2026) »111 Orte in der Oberlausitz, die man gesehen haben muss« do ruki – jedna so wšak wo rjad nakładnistwa Emons, w kotrymž je hižo retomas tajkich a podobnych knihow wušoł (njech su naspomnjene přikłady »111 Orte im Weserbergland, die man gesehen haben muss«, »111 Fränkische Biergärten, die man gesehen haben muss« a »111 Fußball-Storys, die jeder kennen muss« – je to jenož wuběr z němskorěčneho programa). Ćim wjetše bě překwapjenje (a wolóženje) přečitawši tutu twórbu awtorki Laura Kaiser. »111 městnow w Hornjej Łužicy« mjenujcy njeje žane zwučene naličenje znatych a hižo husćišo wopytanych »klasikarjow« našeje domizny ani staroznaty program, kajkiž jón w někotrymžkuli přewodniku za turistow namakamy.

Baseń Helgoland – Łužica słuša drje k najčasćišo mjenowanym twórbam Jakuba Barta-Ćišinskeho. Wona jewi so we wučbnych materialijach, filmach wo basniku a interpretuje so we wšelakich nastawkach, tež w Rozhledźe.1 Z literariskim motiwom kupy, kotryž je Ćišinski wospjet wužiwał, je so mjeztym přez lětdźesatki tójšto wuměłcow a wědomostnikow na wšelake wašnje rozestajało, motiw tematizuje so tež w nowšich sorabistiskich literarnowědnych přinoškach.2 Kak pak je k spočatnje naspomnjenej twórbje dóšło?

Ćišinski wuleći sej 1893 k Sewjernemu morju a namaka tam inspiraciju za cyły rjad basnjow, na přikład za Mórski hymnus, Čerwjenu skału na kupje Sylt abo za Samotnu kupu. Twórba Helgoland – Łužica wozjewi so 1895 w časopisu Łužica. Je prawdźepo­dobne, zo je Ćišinski w běhu swojeje wuprawy tež Helgoland wopytał. Tón wotpowěduje ze swojimi čerwjenkojtymi skaliznami idealnje poetiskemu wobrazej wo »kup[je] mólčk[ej] wosrjedź wulkoh morja«, kaž wužiwaše jón awtor hižo w swojej basni »Moje serbske wu­znaće« z lěta 1892.3 Helgoland leži dźě tež ze wšěch »němskich kupow« najdale zdaleny wot pobrjoha.4

Přećel z Drježdźan, kotryž moju lubosć k Serbam derje znaje, je mi škleńčku mjedu darił. Wona běše wot pčołarja widźomnje słowjanskeho mjena z katolskeje wjeski w srjedźišću serbskeho sydlenskeho ruma. Na etikeće bě hordźe napisane: »Deutscher Honig aus der Lausitz«.

Njewuznaju so w narodnosći mjedu. A wěm jenož mało wo pčołarstwje. Ćim wjace prašenjow je so mi we hłowje wurojiło. Je mi jasne, čehodla zhotowjerjo žiwidłow swoje produkty z atributami woznamjenjeja. Derje wubrany atribut pomha, předań wo dźesatki procentow zwyšić – »belgiska« torta předawa so wjele lěpje hač jenož »torta«. Dla toho su geografiske woznamjenjenja pochada druhdy samo přez zakoń škitane. Šampanske wino abo čěske piwo smě so jenož w jasnje wobmjezowanej kónčinje produkować. Certifikat pochada ma jako znamjo kwality słužić (a z tym druhdy wyšu płaćiznu wosprawnjeć). W Europskej uniji předawany měd dyrbi tuž wěste wuměnjenja spjelnjeć, napismo »Honig aus Nicht-EU-Ländern« woznamjenja přetrjebarjej, zo móže produkt nišu kwalitu měć. Čehodla pak njemjenuje so měd »łužiski«? Historiski kraj je w pomjenowanju wostał, ale jenož jako prepozicionalny atribut. Přetrjebar wě, zo leži Łužica w EU, abo nic? A jeli to njewě, čehodla njekupi sej »sakski«, abo hnydom »europski« měd?

Hdyž sym w chwatku a přede mnu zawrěje so naraz zawěra železnicy, da sym njeměrny a njesćerpny. Kreatiwne wokomiki to cyle wěsće njejsu. Hinak bě to pola awtorki Sabiny Bauer-Helpertoweje. Před zawěru w Gersdorfje pola Zhorjelca stejo dósta wona nastork, zahajić knižny projekt wo žiwjenskich dopomnjenkach swojeho serbskeho pradźěda. Přetož Gersdorf – tu bě tola něšto … Tute městno jewješe so tola w jeho dźenikach!

Stawizny so nam njepředstajeja, stawizny dožiwjamy! Wopytowarjo kina a wirtuelneho swěta wědźa, što je avatar, a jako čitar-avatar sym Jan Całta. Zalězu sej do kože, do róle druheho čłowjeka a dožiwjam stawizny ze swojimaj wočomaj a swójskimi začućemi. Dźělu wjeselo a zbožo z Janom Całtu, ale tež strach a dušine čwěle. Awtorka je jako fararka na wuměnku a bywša dušepastyrka w chorownjach za to trěbny rjemjeslniski grat sobu přinjesła. Do ludźi so začuwać a jich zrozumić wuknyć bě jeje profesija, a tohodla so nam metamorfoza tež lochce poradźi.

Z wěstych přičin pytach loni za informacijemi wo priwatnym žiwjenju Jakuba Barta-Ćišinskeho. Přewjele překwapjenkow wšak njemóžeš pola katolskeho fararja wočakować, tak sej myslach. Tola běch so mylił! To zwisuje ze srědkom rešerše, kotryž wuwzaćnje wužiwach. Běše to serbski chat-bot Agata, kiž funguje na zakładźe ChatGPT a přełožowanja ze »sotru«. Samo na sebi wulkotna wěcka, nic jenož, ale wosebje tež za serbsce wuknjacych. Mjeztym ći swoje wotmołwy samo serbsce předčita. Hoberski technologiski krok za serbšćinu, z kotrymž hišće před 10 lětami nichtó ličił njeby.

Jenički problem: Serbske wotmołwy na serbske prašenja runje njepřińdu ze serbskeje literatury abo hoberskeho korpusa serbskich nowinskich tekstow, ale z čorneje dźěry z mjenom ChatGPT. Tutej dospołnje njepřewidnej mašinje předewzaća OpenAI, kotraž njeje poprawom wjace hač wulki rěčny model, abo jeje swójbnym ze wšelakich druhich megakoncernow dowěrja dźeń a wjace ludźi we wšědnym žiwjenju, haj, samo we wědomosći. Hač je to warjenski recept, nastawk za šulu, požadanje wo nowe dźěłowe městno abo poradźowanje w ćežkich žiwjenskich situacijach – přewostajimy tak mjenowanym digitalnym asistentam přiběrajcy mjenje abo bóle komplikowane prašenja, zo bychmy sej čas a prócu zalutowali. Je wobeńć mjeztym scyła hižo tak lochko njeje, wšako so mjeztym při pytanju, w browserje, na desktopje a na wšěch móžnych druhich blakach jewja, zo bychu nam wupomhali.

Knižne klasikarje přełožuja so rady do wšelakich rěčow, zo bychu zajimowanym čitarjam po tutym puću swětnu literaturu spřistupnili, kulturnu wuměnu zmóžnili a wuměnu přez generacije zawěsćili.

»Małe šerjenje« je bjezdwěla tajki bjezčasny klasikar němskorěčneje dźěćaceje a młodźinskeje literatury, kotryž je runje před 60 lětami z pjera Otfrieda Preußlera w nakładnistwje Thienemann prěni raz wušoł. Ilustracije je narysował znaty moler, nazhonity rysowar a wuspěšny ilustrator dźěćacych knihow Franz Josef Tripp. Do dźensnišeho předleža dohromady 44 přełožkow »Małeho šerjenja«. Serbskorěčny přełožk Rejzy Šěnoweje je nětko pjećaštyrcety. Zakład za njón bě tekstowa wersija wosebiteho němskorěčneho wudaća z lěta 2023, hdźež su so łahodnje a po dorěči z namrěwcami lochke tekstowe změny přewjedli. Přełožk je lětsa w Lipšćanskim nakład­nistwje Veles wušoł, kotryž nawjeduje wot lěta 2022 Lubina Hajduk-Veljkovićowa ze swójbnymi. We wonym nakładnistwje nadeńdźe serbski čitar dalše štyri serbskorěčne přełožki: O. Preußlerowu knihu »Mała wjera«, O. Preußlerowu knihu »Krabat a čorny mišter«, Georga Orwellowu knihu »Animal farm a hotowe swinstwo« a Freda ­Uhlmanowu knihu »Znowa namakany přećel«.

Wobźělniki su póchadali ze wšakich wobłukow kultury a wědomnosći, ale teke někotare »nowacki«, ako ja, su pódla byli. Mójo wiźenje na serbsku rěc jo wiźenje wuknjeceje było, dokulaž z Łužyce njepóchadam. Mójo wiźenje pak jo wjelerake. Som se pśi źěłaŕnicce drje ako wuknjeca rozměła, kśěła pak teke swóju ekspertizu ako linguistka a pódwjacorna slawistka pśinjasć.

Koło časow so wjerći. Smy so w Trjebinje wot drje najwažnišeho rukowarja Slepjanskeje serbšćiny rozžohnowali, a radujemy so nad namakanjom jednoho z najstaršich serbskich ćišćow we Wrócławju. Zhladujemy wróćo na jutry w Serbach a doprědka na mjezynarodny festiwal dudakow we Łužicy. Nalěćo je spušćomne a kóžde lěto k nam z fijałkami a škórcami přichadźa. A hdyž ma lěto swój započatk, da ma tež swój kónc. Koło časow so wjerći.

Šěsnaće lět dołho sym dožiwjała smjeće a drěće lubych starych Serbowkow a Serbow wokoło Slepoho. Jich dožiwjenja, nazhonjenja, nuzy a radosće sym nazběrała a do so srěbała. Sym so w lěće 1980 w Budyšinje narodźiła, a po studiju slawistiki a stawiznow wuměłstwa w Drježdźanach a po štyrilětnym pobyće w Praze sym do Slepoho šła. Runje tam sym ridrowanje »koła časow­« mócnje začuwała. A mi je so wuwědomiło: Swědk podawkow być žada sej tež čin: dokumentować, zapisować, wuswětleć a wobswědčeć. Nic pak, zo bychmy to nazběrane kaž w muzeju wustajeli, ale zo bychmy je w přichodźe wužiwać a wožiwjeć móhli. Štož my dźensa smy a wěmy, budźeja wšak druzy jednoho dnja čitać, słyšeć, wotpisować.

Nimske wócy wubuźiju sromnosć, a toś ta sromnosć jo kradu stara.

Toś ta sromnosć jo štycała w serbskich familijach, ako ze źiśimi njejsu powědali w swójej maminej rěcy, aby źiśi njedostali w šuli kij na palce. Jo štycała w pšuskem politikarju, ako jo se myslił, až by zagólanaŕske serbstwo nimsku rěc trjebało, aby se modernizěrowało. Jo štycała w mójej starej mamje, ako jo w běgu swójogo žywjenja hunderty serbskich drastwow wušyła, ale žednje njeby wó sebje groniła, až jo Serbowka. Sromnosć štycy teke we łužyskich neonacijach ze serbskimi mjenjami, gaž wóni za mnu wołaju, až mam how nimski powědaś. Sromnosć teke štycy w pšosbje wó dalšne financěrowanje našeje eksistence, ako kužde styri lěta w nimskej rěcy stajaś musymy. A sromnosć štycy w kuždej serbskej wósobje, ako pó stolěśach nanuzkaneje germanizacije se wěcej njezwěrijo, serbsku rěc nawuknuś a powědaś.

K prědnej twórbje Petry Richterojc ›Danka a Janka. Njeměr w nykusojc jazorje / Unruhe im Nykussee‹, LND Budyšyn 2025, 47 bokow­

Serbske a serbski wuknjece źiśi w Dolnej Łužycy wótrostu z powěsćowymi figurami ceło samorozmějucy. Za źiśi słušaju wóne stwórjeńka k žywjenju. Juž źiśece kupki w źiśownjach nose mjenja toś tych zwětšego pśirodu reprezentěrujucych byśow. Šuli nosytej jich mjenja ako Lutki-šula w Žylowje, Krabatowa šula w Janšojcach, woblubowany wucbny material ma titel ›Lutk‹ a w njom ma lutk Mino se wě pśijaśelow a pśijaśelki z toś togo pódzemskego, wódnego, luftowego a wognjowego swěta.

Plastika – naddimensionalny nykus w klasiskej formje (nagi, tłusty, paslaty) sejźecy na kamjenju – stoj pśed Serbskim muzejom w Chóśebuzu. Na toś te a dalšne pregujuce znaśa źiśi nawězujo něnto w modernem tšojenju wó Nykusojc źowkoma, dwójnikoma Danka a Janka, Petra Richterojc (*1968).

Awtorka jo se naroźiła do serbskeje familije a jo wótrosła w Miłorazu a w Trjebinku. Wó swójej identiśe wulicujo w dokumentarnem filmje ›Bei uns heißt sie Hanka / Pla nas gronje jej Hanka / Pola nas rěka wona Hanka / We Call Her Hanka‹ (Grit Lemke, 2023), kenž pśiźo 18. apryla 2026 do kinow w Nimskej. Južo ako 12-lětne źowćo jo rada ze swójimi pśijaśelkami pisała, tak až jo jeje ceptaŕka nimšćiny załožyła literarnu źěłowu kupku. Teke južo ze źiśecych lět rada mólujo. Pótom jo chójźiła na Serbsku rozšyrjonu wušu šulu ›Marjana Domaškojc‹, ako jo to w DDR-skem casu uzus był, dokulaž jo slěpjańšćina wěcej pódobna dolnoserbskej rěcy ale teke dla togo, až jo gmejna Slěpe pśisłušała wokrjesoju Běła Wóda w wobcerku Chóśebuz. W Chóśebuzu jo studěrowała socialne źěło a socialnu pedagogiku. Juž dłujko jo Petra Richterojc žywa a źěła w pódpołnocnej Nimskej. Weto wuźaržujo zwisk z Dolneju Łužycu, na pśikład wobźělujo se na zarědowanjach Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu w Chóśebuzu. Za swójo wulicowańko ›Tšojeńko wó tužnem mjasecku‹ jo dostała awtorka w lěśe 2024 3. myto literarnego wuběźowanja domowinskeje župy Dolna Łužyca. Zrownju jo dostała 1. myto za swójo serbskorěcne wulicowańko ›Danka a Janka‹, kenž jo na to w zajźonem lěśe wujšło w Ludowem nakładnistwje Domowina.

Wjacore etniskorěčne mjeńšiny swěta so w zwisku z aktiwitami na polu wuchowanja identity, rěče a kultury prócuja, tež mjena sławnych krajanow »zwičnjeć«. Tole móže wězo historiske postawy nastupać – hišće skutkowniše pak bywa zapřimnjenje tučasnych wosobow, na přikład ze sfery pop-kultury. Husto so tuž w datym zwisku mjena swětoznatych – najlěpje hollywoodskich – hrajerjow a hrajerkow wužiwaja. Tak so na přikład waliziski pochad starow Richarda Burtona abo Catherine Zeta-Jones zwuraznjuje. Podobnje so tež wo samiskich a kwenskich korjenjach Renée Zellweger rěči. Druhdy móže wuběrk wusahowacych čłonow etnikuma samo kuriozny być.

Aromunojo – romaniski lud žiwy w Grjekskej a druhich krajach južneho Balkana –, tak do sławnych krajanow nic runje skromnušce liča: Aleksandra Wulkeho, pastyrjow, kotřiž su Jězusdźěćatku spěwali, Alexisa Sorbasa (literarna postawa), mać Terezu abo dirigenta Herberta von Karajana.

Pola Serbow njeběchu tute tendency dotal tak wurazne, tež hdyž móžemy hižo w času narodneho wozrodźenja pospyty wo »zeserbšćowanje« wuznamnych wosobinow zwěsćić. Znata je na přikład fabulacija, po kotrejž móhli prjedownicy w Kamjencu rodźeneho rozswětlerskeho basnika Gottholda Ephraima Lessinga pječa serbskeho pochada być a poprawom Lěsnik rěkać.

W zawodnym nastawku prěnjeho čisła Rozhlada lětnika 2026 zwurazni Leoš Šatava swoje spodźiwanje nad tym, zo šokěrowace statistiske daty wo asimilaciji serbskeje rěče mjez Serbami intensiwniše prócowanja wo jeje zachowanju njewubudźa. Wón mjenuje strach, zo so ze serbskej rěču podobnje skónči, kaž z někotrejžkuli druhej pozhubjacej so rěču, mjenujcy zo zwostanje (w najlěpšim padźe) kultowy kode někotrych swójbow a towarstwow.

Sym přeswědčeny, zo Leoš Šatava naše prócowanja, serbsku rěč zdźeržeć, znaje. Hišće ženje so institucionelnje njeje tak aktiwnje za jeje wuchowanje wojowało kaž dźensa. Mamy we wšitkich regionach serbskeho sydlenskeho ruma płaćenych sobudźěłaćerjow, kotrež so wo rěčnu rewitalizaciju prócuja, na přikład z projektami najwšelakorišeho razu kaž ZARI abo Zorja.

Na digitalnym polu su wobšěrne prócowanja w Serbskim instituće, we WITAJ centrumje abo w załožbowym zarjedźe, zastatki porno němskej rěči nachwatać, hlej aplikacije kaž ›Sotra‹ atd. Naši šulerjo wužiwaja chatGPT při zběranju informacijow a přełožuja z pomocu ›Sotry‹ z němčiny do serbšćiny a nawopak. Stat spěchuje serbsku rěč intensiwnišo hač hdy prjedy.

Dwójorěcny kalendaŕ

Na pórucenje pśinoska w Nowem Casniku som sebje kupiła nasćěnowy kalendaŕ za lěto 2026. Titelne foto a na njom dwójorěcne napismo ›Serbske tradicije w Dolnej Łužycy – Sorbische/Wendische Traditionen in der Niederlausitz‹ stej mě wabiłej. Ako serbsko-pólska slěźaŕka z wósebnym zajmom za serbske nałogi w Dolnej Łužycy, narodne drastwy a starosłowjańske tradicije ga wobglědujom kalendaŕ z fachoweje perspektiwy.

Wobdarjony fotograf

Awtor kalendarja jo Heiner Stephan z města, kótaryž nawjedujo inženjerski běrow za planowanje wobchadowych załožkow a jo pśipódla fotograf. Fotografija pśewóźujo jogo južo wjele lět. Jogo śěžyšćo lažy na wósobowej fotografiji ako teke w dokumentarisko-socialnem wobłuku. Wósebnje wuzwignuś dej se jogo dłujkolětny angažement pśi kulturnych zarědowanjach ako Chóśebuskem sportowem cupje, kótaryž južo wót lěta 2000 fotografiski pśewóźujo.