Kóždu nóc wotući małe šerjenje zdypkom w dwanaćich. Wjesele šeri po hrodźe w Sowinje a wopyta swojeho přećela. To je šubut Šuhu, kiž bydli w dudławym dubje. Tola małe šerjenje soni wo tym, kak rjenje by było, hdy by swět tola raz wodnjo dožiwiło. Jenož jónu! Jako pak so jeho přeće njewočakowano spjelni, započnje so prawy dyrdomdej. Nic jenož za małe šerjenje!

Dokładnje 60 lět tomu lětsa je, zo wuńdźe ›Małe šerjenje‹ prěni raz w nakładnistwje Thienemann. Kniha bu mjeztym do znajmjeńša 44 rěčow přełožena a je nětko hornjoserbsce w nakładnistwje Veles wušła. Wona ma originalne ilustracije znateho ilustratora dźěćacych knihow F.J.Trippa.

Ze corajšneju pógóršotu som wócuśeła

a som spiwała mój gniw do dnja

mrokawy som barwiła cerwjene

nalětnym mězgam w bomach som dała stwardnuś

móje drogi som pśeměniła do zwitych kłubaškow wałmy

a toś te nuźece domowe sni

města mimo sobulutosći –

som je pśetwóriła do śamnego głažka

kótaryž jo musał byś rozbity

sebje samu ze wšymi swójimi zamólami

som pśetwóriła do papjery

kótaraž jo musała byś rozryta

jan hyšći wěcej pśecej zasej

pśeto rozryta som juž była

a jo hyšći felowało až by wětš do togo duł

a wšykne te kusacki do zanjeroźonych zagrodow

abo do zanjerěšonych dešćowych renow njasł

abo co su te nejlěpše městna

za gniw a ból?

Gaby ja była wšuźi tak rozchyśona

by ja mógała pón sebje

zasej samu gromadu zběraś?

Smjej se mały rjaschen

by mója maś groniła wšo zasej buźo

som była wšo ale žeden rjaschen

a som te docakanja zadychała a wudychała

som mójo póglědanje nawóstśiła

w kopicy kusackow som namakała zubatu wólu

kótaraž njejo žednu rozdrosćonosć dowóliła

ja som była hyšći ja

samo wěcej razow ja

kusacki su wisali jaden na drugem

rjeśazk papjernych cłowješkow

Wót lodow liche su rěkow wódy

Pśez nalětny słodki wóžywjecy póšk,

Juž w dole zeleni se mešk;

A słaba zyma jo tšuła lody,

Se śěgnuła do górow jo slědk.

Ga wóttam sćelo na wuběgach

Te póslědne zlewki kšupow a sněga

We smugach pó wuspanych pólach,

Słyńcko pak pśeśiwo zymje běga,

Wšuder stawa ze śamneg´ schowa

Pśirody móc a pisanosć nowa;

Hyšći mało jo kwětaškow wšuźi,

Wóna pisanych zwoła luźi.

Glědaj slědk wót našych górow

Do města a do tych dwórow:

Z wuskich gasow, z wrotow śmy

Mjerwjeńce luźi do swětła kśě.

W słyńcu kuždy cujo znowa:

Kněz wót wěrnosći stanuł jo z rowa.

Pśeto sami tež stanuli su

Ze schowanych stuchłych wjažkow a domow,

Z tych rucnikaŕskich zwězkow nět du,

Ze śišća kšywow starych chromow

A z wuskich, dušecych drogow,

Z Bóžych domow cesći dostojnych

Wujdu k swětłu na zemje dych.

Glědaj jan, kaka mań ze wšych rogow

Tam pśez gumna a pó pólach chwata.

Na rěce wjasoły zogol

Mjaz cołnami pśez wódu skoka.

Lej, až pód kšomu pśeśěžony

Cołn slědny brjog wopušćijo,

Do górow sćažki napołnjone

Su z pyšnym ludom, kenž spiwkoco.

Ja ze jsy słyšym radowanje,

Lud pód njebjom ma spódobanje.

Z cyklusa ›Počasy‹ pochadźacy oratorij załožićela serbskeje artificielneje hudźby Korle Awgusta Kocora (1822–1904) na libreto Handrija Zejlerja (1804–1872) bu w lěće 2000 w Chróšćanskej hali Jednota za předležacy zynkonošak nahrawany. Wuměłski nawod a dirigat měješe w tu- a wukraju připó-znaty a tehdy w SLA z krutym angažementom skutkowacy Ronald Monem.

Solistiski kwartet tworjachu nimo Tanje Donatec (alt) a Stefana Baumgärtela (bas) při Semperowej operje w Drježdźanach skutkowaca Birgit Fandrey (sopran) a tohorunja w Drježdźanach angažowany Wolfgang Theis (tenor). Z nimi tworjachu wulki cyłk sobuskutkowacych w Zwjazku serbskich spěwarskich towarstwow zeskupnjene chóry Budyšin, Meja, Lipa a Bratrowstwo kaž tež chór a orchester SLA Budyšin. Orchestrowa wersija pochadźa wot Jana Bulanka, kiž běše tež cyłkowne hudźbne poradźowanje přewzał.

Bjez dwěla je ›Nalěćo‹ najpopularniši z Kocorowych oratorijow. Wón stwori tutón opus w času wot 2.5.1851 do 15.11.1860. Hižo w přichodnym lěće bu twórba prapředstajena. Serbscy wučerjo, studenća a seminarisća běchu noty w jara krótkim času wotpisawši kopěrowali. Wučer Korla Awgust Fiedler spěwarjow organizowaše a wuwučowaše.

Je tón mišter-kuzłar stary

Skónčnje jónu čerchał wotsal!

A tuž swojich duchow dary

Je nětk mojej woli poddał.

Znaju jeho słowa,

Budu dźiwow knjez,

Z ducha mocu z čoła

Móžu kuzłać tež.

Žołma žołmi

Z mocu hele,

Po přikazni

Běži dele.

Čiń, zo zboha wody wjele

Wulije so do kupjele.

Stare chošćo, pój ty nětkle!

Spěchaj jako wotročk tola;

Wzmi te špatne draby wjetke:

Njech so spjelni moja wola!

Na nohomaj stej,

Zwjercha hłowu měj,

Chwatnje z hornykom

Znoš mi wody dom!

Žołma žołmi

Z mocu hele,

Po přikazni

Běži dele.

Čiń, zo zboha wody wjele

Wulije so do kupjele.

Hlejće, kak wón smali k brjohu,

Zawěrno! žno je při rěce,

A kaž błysk, ze spěšnej nohu

Nawróći so z wodu chětře.

Dalši raz nětk hižo

Wróći so do domu.

Pjelnja wšitke šklě so

Z dobrej čerstwej wodu!

Hejda! Hejda!

Dosć nětk je tych    

Darow twojich.

Čiń tuž kónc žno! —

Och, ja pytnu! Běda! běda!

Sym ja tola zabył hrónčko!

Kotre słowo jemu kaza   

To być zaso, štož raz běše.

Što te kuzło zaso sćaza?

Chošćo njesłucha na kleće.

Dalše wody prěki

Wulije kaž zliwki

Zaklateje rěki,

Njedźiwa na sćěwki.

Ně, ja dlěje

Njesměm čakać;    

Budu łakać.

se woblekaś

a pśi tom wótlěkaś

ja by kśěła něco groniś

se k reji słowow wrośiś

chto mě pśewóźijo

a mě rozjasnijo

póchad – pśechad – zachad?

mě kiwaju pyšne sceny

wšak chłodne cuśe změny

pód mójeju kóšulu

pód mójeju kóžu

źurja spóžrěju

móju rozsuźonosć

gaž je wótcynijom

se zmakajom

ze pśichodom

rěc jo dom

wót casa mólowany  

wót lubosći woblekany

we njej som doma

Groni se, ako serbski maš serbske mě, take ako Hanka, Ginter abo Lubina.

Groni se, ako serbski jěš serbsku jězu.

Kulki muse byś jědernje zwarjone.

Muknite su za Nimcow.

Groni se, serbska źeńska a serbske źowćo chójźi burska.

W drastwje z lapu a cypjelom.

A nejžlubjej ze serbskimi barwami:

módreju, cerwjeneju a běłeju.

Groni se, serbski powěda serbski.

Tu rěc, kótaraž jo pópšawem twója

ale za młogich tola jano dalšny dialekt,

kenž se cesćej njeakceptěrujo.

»In Deutschland wird Deutsch gesprochen«,

se pón pó pódzemskej rozlěga.

Serb, tak se groni, k jatšam jaja barwi,

na ludowe swěźenje chójźi, swěśi, jo na jsy žywy,

jo katolski a tradicijam slědujo.

A weto wóstanjo wjelim njewidobny.

Co pótakem wopšawdu groni, byś serbski?

Pó kazni sy serbski, gaž se k tomu wuznajoš.

Ale kak se k něcomu wuznajoš,

což wót wence małučke statkujo

a nutśikownje tak wjelike jo?

Snaź njejo serbski byś žeden muzej a žedna larba,

ale dybot wutšoby,

śichy dosć, aby jen pśesłyšali,

mócny dosć, aby jen dalej njasli.

Snaź wóznamjenijo serbski byś,

Žywy byś z toś teju njewěstosću –

z tradiciju a zrownju z pšašakami.

Jan Rawp (1928–2007) zabjerje w serbskej hudźbnej kulturje městno wažneho slědźerja. Jako komponista woznamjeni jeho Detlef Kobjela w bookleće lěta 1998 wudateje CDki tohorunja jako »wodźaceho serbskeho sinfonikarja, kotrehož twórby tež zwonka Łužicy a Němskeje na so skedźbnichu«. Tute słowa tež dźensa dale płaća.

Narodźiwši so 18. nowembra 1928 w Brunšwiku, měješe po rozwjedźenju mandźelstwa staršeju – hudźbneho slědźerja a publicista Wilhelma Rauppa a jeho mandźelskeje Ruth Krawcec-Rawpoweje – předewšěm dźěd Bjarnat Krawc wliw na jeho wuwiće. Po wójnje sta so Jan Rawp najprjedy nowowučer, tola hižo 1947 poda so na studij do Prahi. Při Karlowej uniwersiće bu w lěće 1955 na stawiznarja promowowany. Nimo­ toho běše so na Akademiji muziskich wědomosćow (AMU) w předmjeće kompozicija zapisał. W Budyšinje skutkowaše w Instituće za serbski ludospyt a docpě 1962 akademiski stopjeń dr. phil. Humboldtoweje uniwersity w Berlinje. Chorosće dla dyrbješe so powołanskeho přistajenja wzdać a wěnowaše so dale a bóle komponowanju.

Zynkonošak wopřijima reprezentatiwny wućah jeho hudźbnych twórbow. Tak zahaji so wony wulki spěw pod titulom »Kokot« ze serbskimi rejowanskimi scenami za orchester. Komu drje njezaryja so hłuboko do pomjatka markantne rytmy, zwučne melodije kaž tež awantgardistiske harmonije, z kotrymiž zwjaza komponist žnjenski nałožk łapanja kokota do jewišćowych wobrazow z klasiskej hudźbu moderny? Tutu natočenu sinfonisku hudźbu, spisanu za SLA, zahra w lěće 1994 Statna filharmonija Brno pod nawodom dirigenta Jana Chlebníčeka. Wón je tajke a podobne sceny často z empatiju angažowaneho Słowjana w nadawku SLA předstajał. Do rjadu twórbow, z kotrymiž je Jan Rawp hudźbu klasiskeje moderny Serbow wobohaćił, słušatej tež sinfoniskej kompoziciji »Essay­« a »Concerto animato« za wiolinu a orchester. Mjez sinfoniku su zasunjene komornohudźbne składby. Tři wuměłske spěwy na teksty Miny Witkojc a Kita Lorenca zaspěwa z klawěrnym přewodom Güntera Philippa čěska operowa sopranistka Květa Koníčková. Ze zběrki »Spominanje« wuwzaštej so čisle »Při kolebce« na słowa Handrija Zejlerja a »Šamna noc« na słowa Miny Witkojc, a to z mecosopranistku Tanju Donatec a pianistom Renéjom Spee. K tomu zaklinča »Pjeć klawěrnych kruchow za dźěći«, interpretowane wot Liany Bertók. Wjacehłósnu składbu »Kuzło dešća« poda žónski chór SLA pod nawodom Barbary Domin. Wulke finale pak předstaji Sinfoniski orchester MDR pod dirigatom Romana Kofmana.

ptaški swajźbuju

dłymoko zadychuju

te sebjewědobne

ptaški noweje

generacije

scena se pśigótujo

njewjesta wustupijo

jo lapata njej wijkotata

w zecu lěpjej lětajuca

stup dalej na jawišćo  

wšo

how wótrěte wót procha jo

to ga bźo

błyšćate tšojeńko

daś se wóno chopijo

ze serbskim gusłom Łužyce

a ja do sroki słodkeje

z radosću

kusnuś cu    

  ŹILKA

Pokazka: Wšykne pśedstajone wobraze móžośo se woglědaś w aktualnej wósebnej wustajeńcy » Ze žeńskecym póglědanim« w Serbskem muzeju Chóśebuz. Twóŕby styri wuměłcowkow se we njej pokažu – Eriki Krügerojc, Helle Stoleccyc, Iris Brankačkoweje a Maje Nagloweje.

Teke kreslanki Maje Nagloweje Źilka wjelgin wobźiwujo, ale jo se togo wzdała, něco k tomu basniś. Což wóni z něžneju a wósebneju mócu zwurazniju, to ga se wuběrnje wótbłyšćujo w basnjach Róže Domašcyneje, z jeje zběrki »Die dörfer unter wasser sind in deinem kopf beredt« (poetenladen Verlag 2016). Wšake tych basnjow móžośo teke direktnje we wustajeńcy dožywiś, ga pśi wótsłuchańskej staciji, cytane wót basnikaŕki sameje. Wustajeńca »Ze žeńskecym póglědanim« buźo hyšći až do 19. februara 2026 wiźeś.

broźim pó wóźe mójog póchada

wetom až som źěl

žaglecego wobraza

pytajuca duša

broźi zboka ruša

zwězana z kórjenjami som

w zachadnosći kašerjujom 

za pśichodom

pytajuca za slědami

slědy zawóstajijom

wšo wupołnjone wót mójich žaglow

dno se nasrěbjo

mójich njewomucnych kšacow

chto je gódnośi?

štó je rozumi?    

wokognuśe rozběžujo

ako spomnjeśe

a kašeŕ prozny njewóstanjo

   ŹILKA

Štó jěcha tak pozdźe přez nóc a wětry?

To z dźěsćom nan je chwatny a chětry.

Wón dźerži hólčka kruće na łónčku,

dźěćo třepota w njeměrnym sónčku.

»Mój synko, će dračuje zła sonina?«

»Hlej, nanko, njewidźiš Wólšana?

Z wlečku a krónu Wólšana!«

»Mój synko, će zamyli kurjawa.«

»Ty dźěćo lube, pój, ze mnu dźi!

Sej hrajkamoj, lubić so budźe ći.

Kolebać budźe će moja maćer

a spěwać chcemy zhromadnje paćer.«

»Nano, mój nanko, ty njesłyšiše,

što Wólšan runje mi slubješe?«

»Změruj so, synko! Najskerje

hra wětřika z lisćom će norješe.«

»Chcył hólčik, ty šikwany, ze mnu hić?

Moje dźowki chcedźa ći košulku šić,

kiž swěći so w rejce w měsačku běła.

A do spara holca ći pěsničku spěwa.«

»Mój nanko, mój nanko, njewidźiš dych

Wólšana dźowkow rejowacych?«

»Synko, mój synko, štož widźach ja,

je prastarych wjerbow šěrizna.«

»Ja lubuju tebje, ja měć tebje chcu,

a jelizo njechaš, tež z namocu!«

»Mój Božo, nětk, nanko, wón saha za mnu!

Wólšana pazory krejčečace su!«

Nanej so grawa, wón spěšnišo jěcha,

hižo je blisko škitaca třěcha.

Mjeztym pak stonace njebožatko

na łónčku nanej bě wumrěło.

   WERNER MĚŠKANK

(J. W. v. Goethe ›Der Erlkönig‹; hornjoserbsce: ›Wólšan‹, 23.07.2025)

Tam wóna lažy, ta mała kněni Šćěpka, z drugimi šćěpkami ceło dołojce w kórbiku pśed kamjenami w burskem domcyku. Zda se ako by kněz Kamjeny­ wjelikeje górcoty dla głosnjej a dłymjej dychał, jo, samo spódobnje stukał. »Ow, jo mě góruco«, měni a kradu pśedychajo. »To ga mě tyjo!« – Kake wólažcenje klincy z jogo słowow.

»Pójźćo ku mnjo nutś, lube šćěpki, aby měli zgromadny dobry cas. Jo tak rědnje śopło how. Ja was wugrěwam. Ja ga som kněz Kamjeny.« Tak wabi toś te wujšpurne a knypate chłošćonki, gaž póžedanje za drjewom jogo wósebnje nuźi.

Kórbik se kipjo, šćěpki śiskaju, žedne klapajuce padnu na twardy śpiny spódk. Žedne se wurownaju, aby se kamjenam pśibližyli. Ale se pśewaliju. Teke kórbik pśekipnjo, ako śiskanja dla rownowagu zgubijo.

Wót dołojka z kórbika se wusunjo njelepa slědna šćěpka, ta mała kněni Šćěpka. Źož jo se kulnuła, wóstanjo lažeca a se njegnjo. Jano lažke tśěskotanje se rozlěga pó jśpě. Suche kaškotanje jo słyšaś. Jej jo zyma, tak naga ako tam lažy. W kórbiku gromaźe z tymi drugimi jo było nanejmjenjej póśopło.

Južo dlejšy cas, pśisamen pśez cełe zymje, jo zabyta w piwnicy lažała. Jaden źeń jo se ze sćěžańki za kopicu sunuła a nichten njejo ju wěcej wiźeł. Cora skóńcnje jo ju stary bur namakał. »No, ty ga sy mě jadna«, jo z pśechwatanim gronił, »a taka zymna a ceło z błyskotajucym pómrozkom wobśěgnjona.« A jo ju gromaźe z tymi drugimi šćěpkami do kórbika scynił.

Cerkwiny zeger dwanasćo

wót torma wusoko bijo.

Witkojc swój 130. burstag ma.

Wócuśona z rowa stawa.

Pětš, na njebjesach, jej pśikažo

Minka, dobra duša, źi pó jsy!

Tamna šula ma tola twójo mě.

Złe duchy pó šuli se šare.

Mina nadawka dla se wjaseli.

Wóna pó šuli tek se šari.

Kokule nacizma su na tofli.

Kak źiśi buchu chóre dla brunosći?

Minka se domarkujo na stary cas.

Take jo wiźěła juž wjele raz.

Tegdy su žyda ze jsy zabili

a njejsu wejc’ »Bog pomagaj« strowili.

Rozgniwana a wobtužona poetka jo.

Wóttergaś swóju bildku co.

Pón wiźi płakajucu gólicu,

kenž Witkojc basni lazujo.

Mina wiźi pón wjednicu,

ak jo tek cłonk Domowiny.

Mina groni: »Njejsy mimo winy,

młoda sotša z Domowiny!«

»Ty njejsy kśěła serbsku klasu.

Město togo maš ty brunu masu.«

Ak krowy srawa na łuce

jo to brune zas’ ducy.

Ty sotša serbojska ze jsy.

How maš mójo dopórucenje.

Stup pšosym doslědka!

Z tobu nic njepójźo doprědka!

Mójim bórkojskim dajom do rady.

Cośo zas žywe byś mimo zwady?

Wumjeśo pórědnje cełu budu!

Abo zacyńśo tu naci-šulu!

Mina se wrośi do rowa.

Zasej źaseś lět cowa.

Gaž z rowa pón stawa.

Šula hyšći złe duchy ma?

Zadźiwa nas dosć a kaž so takle praji a widźiš to, hdźež sy, druhdy je wša naša małosć tola dosć wulka, kaž na stronach po bokach hdźe. Přidamy-li do hromady chěžki Smječkečanskich Kupjeli ksebi, Łuha tež a šće ›Hatkec‹ Hatow a Horhajnka, njedoměrimy kopu našeje małkosće.

Na Kopaču maš Lejpólt před sobu, za tym Hrańcu a zboka Hórki a Nowu Wjesku z Hatami po dole za Klóštrskej rěku. Po Delanskim puću će to ćěri za Hrańcu hač do Delan, a pak dosćěžeš radši Hrańcu po Hatach z Noweje Wjeski ducy za rěku tam po puću, zababjenym ze wšim nad rěku.

Za hatom, něhdy kaž dźens Hrańčarskim, je to tam tež samy skočk za rěku. A tónle blečk běchu sej w Hatach pozdźe nadešli (1821) do Hrańcy tam

za starymi hatkami, kiž so zdadźa tam hišće być pod njebjom na niwatych łučkach ›na Hatkach‹.

Lětstotki je tu kraj pusty, prjedyž hač sej Nowu Wjesku njezałožichu. Tehdy je tam na stronje pod Horjanami wjeska na Hrańcy hakle na połtřeća sta lět stara (1617 Gräntze) a póčnu ju drje po němskim brać na starych pomjezach (1759 Reinßdorff).

Do Serbow so zdawna hotowachu. Knježa z Kamjenca tež. Słušeše jim kraj za Kulowom hač do Delan nad Nowoslicami. Zdala knježachu a dachu