literatura

Jan Rawp (1928–2007) zabjerje w serbskej hudźbnej kulturje městno wažneho slědźerja. Jako komponista woznamjeni jeho Detlef Kobjela w bookleće lěta 1998 wudateje CDki tohorunja jako »wodźaceho serbskeho sinfonikarja, kotrehož twórby tež zwonka Łužicy a Němskeje na so skedźbnichu«. Tute słowa tež dźensa dale płaća.

Narodźiwši so 18. nowembra 1928 w Brunšwiku, měješe po rozwjedźenju mandźelstwa staršeju – hudźbneho slědźerja a publicista Wilhelma Rauppa a jeho mandźelskeje Ruth Krawcec-Rawpoweje – předewšěm dźěd Bjarnat Krawc wliw na jeho wuwiće. Po wójnje sta so Jan Rawp najprjedy nowowučer, tola hižo 1947 poda so na studij do Prahi. Při Karlowej uniwersiće bu w lěće 1955 na stawiznarja promowowany. Nimo­ toho běše so na Akademiji muziskich wědomosćow (AMU) w předmjeće kompozicija zapisał. W Budyšinje skutkowaše w Instituće za serbski ludospyt a docpě 1962 akademiski stopjeń dr. phil. Humboldtoweje uniwersity w Berlinje. Chorosće dla dyrbješe so powołanskeho přistajenja wzdać a wěnowaše so dale a bóle komponowanju.

Zynkonošak wopřijima reprezentatiwny wućah jeho hudźbnych twórbow. Tak zahaji so wony wulki spěw pod titulom »Kokot« ze serbskimi rejowanskimi scenami za orchester. Komu drje njezaryja so hłuboko do pomjatka markantne rytmy, zwučne melodije kaž tež awantgardistiske harmonije, z kotrymiž zwjaza komponist žnjenski nałožk łapanja kokota do jewišćowych wobrazow z klasiskej hudźbu moderny? Tutu natočenu sinfonisku hudźbu, spisanu za SLA, zahra w lěće 1994 Statna filharmonija Brno pod nawodom dirigenta Jana Chlebníčeka. Wón je tajke a podobne sceny často z empatiju angažowaneho Słowjana w nadawku SLA předstajał. Do rjadu twórbow, z kotrymiž je Jan Rawp hudźbu klasiskeje moderny Serbow wobohaćił, słušatej tež sinfoniskej kompoziciji »Essay­« a »Concerto animato« za wiolinu a orchester. Mjez sinfoniku su zasunjene komornohudźbne składby. Tři wuměłske spěwy na teksty Miny Witkojc a Kita Lorenca zaspěwa z klawěrnym přewodom Güntera Philippa čěska operowa sopranistka Květa Koníčková. Ze zběrki »Spominanje« wuwzaštej so čisle »Při kolebce« na słowa Handrija Zejlerja a »Šamna noc« na słowa Miny Witkojc, a to z mecosopranistku Tanju Donatec a pianistom Renéjom Spee. K tomu zaklinča »Pjeć klawěrnych kruchow za dźěći«, interpretowane wot Liany Bertók. Wjacehłósnu składbu »Kuzło dešća« poda žónski chór SLA pod nawodom Barbary Domin. Wulke finale pak předstaji Sinfoniski orchester MDR pod dirigatom Romana Kofmana.

Tam wóna lažy, ta mała kněni Šćěpka, z drugimi šćěpkami ceło dołojce w kórbiku pśed kamjenami w burskem domcyku. Zda se ako by kněz Kamjeny­ wjelikeje górcoty dla głosnjej a dłymjej dychał, jo, samo spódobnje stukał. »Ow, jo mě góruco«, měni a kradu pśedychajo. »To ga mě tyjo!« – Kake wólažcenje klincy z jogo słowow.

»Pójźćo ku mnjo nutś, lube šćěpki, aby měli zgromadny dobry cas. Jo tak rědnje śopło how. Ja was wugrěwam. Ja ga som kněz Kamjeny.« Tak wabi toś te wujšpurne a knypate chłošćonki, gaž póžedanje za drjewom jogo wósebnje nuźi.

Kórbik se kipjo, šćěpki śiskaju, žedne klapajuce padnu na twardy śpiny spódk. Žedne se wurownaju, aby se kamjenam pśibližyli. Ale se pśewaliju. Teke kórbik pśekipnjo, ako śiskanja dla rownowagu zgubijo.

Wót dołojka z kórbika se wusunjo njelepa slědna šćěpka, ta mała kněni Šćěpka. Źož jo se kulnuła, wóstanjo lažeca a se njegnjo. Jano lažke tśěskotanje se rozlěga pó jśpě. Suche kaškotanje jo słyšaś. Jej jo zyma, tak naga ako tam lažy. W kórbiku gromaźe z tymi drugimi jo było nanejmjenjej póśopło.

Južo dlejšy cas, pśisamen pśez cełe zymje, jo zabyta w piwnicy lažała. Jaden źeń jo se ze sćěžańki za kopicu sunuła a nichten njejo ju wěcej wiźeł. Cora skóńcnje jo ju stary bur namakał. »No, ty ga sy mě jadna«, jo z pśechwatanim gronił, »a taka zymna a ceło z błyskotajucym pómrozkom wobśěgnjona.« A jo ju gromaźe z tymi drugimi šćěpkami do kórbika scynił.

Lětsa woswjeći Budyski komponist klasiskeje hudźby postmoderny Jan Cyž swoje sydomdźesaćiny. Wobšěrna dwudźělna edicija jeho tworjenja předleži na cejdejkomaj, kotrejež wudaće běše Załožba za serbski lud w lěće 2009 spěchowała. Mjeztym wobkedźbuje so jeho dalše tworićelstwo předewšěm w hinašich formatach. Tak je wón jako produktiwny a respektowany komponist z nowymi idejemi – a jich zwoprawdźenjom – do dźensnišeho pre­zentny.

Wudaće wopřija cyłkownje 23 čisłow z kompozicijemi najwšelakorišeho razu. Z tutej (oficialnej) prěničku nawjaza J. Cyž na tradiciju Druheje Wienskeje šule, kotrejež tworjenje bazuje na dwanaćezwukowej technice a z tym na wodźacym elemenće klasiskeje moderny a postmoderny. Tak předstaji komponist z ›Bagatellu‹, opusom 1 z lěta 1987, zdobom swoju programatiku. Kruch je za basowu klarinetu, trompetu a kontrabas spisał. Jeho partituru kaž tež dalše awtografy namakaš we wobšěrnym bookleće.

Kaž wobkrućenje swojeho přisłušnistwa k Druhej Wienskej šuli slěduje hnydom cyklus ›Štyri spěwy‹ z tekstami Ingeborg­ Bachmann. Wona je awstriska spisowaćelka a lyrikarka – a přisłuša kruhej najwu­znamnišich literatkow 20. lětstotka. Tule nastachu wuměłske drohoćinki, w kotrychž špiheluja so indiwidualne charakteristika, zwuraznjene z pomocu rozdźělneho instrumentarija. Kreatiwny hudźbnik předležacy material z ekscentriskej hudźbu dale a bóle do hinašeje dimensije­ wodźi a jednotliwe lyriske elementy do cyłka moderneje tonality staja. Zdobom wón literarne teksty z druheje perspektiwy wobhladuje, bjez toho zo je wotcuzbni. Tomu napřećo staji titul ›Žedźenje‹, kotrehož tekst je wot Jana Lajnerta. Tež tutón w lěće 1989 skomponowany spěw staji do konteksta z hudźbu moderny – a to ze sopranowym hłosom a jaskrawymi zynkami přewodneje obowy. Tola tež delnjoserbska baseń ›Gaby ja kšidła měł ...‹ Frida Mětška za sopran z klawěrnym přewodom ma swojotny podzynk. Hinak skomponowa J. Cyž w lětomaj 1992/93 swój cyklus ›Šěsć spěwow na teksty Be­nedikta Dyrlicha‹. Rainer Gruß jako rěčnik, tenorowy spěwar Alfred­ Feilhaber, wiolinistka Karina Bellmann, bračistka Dorina Floare a Tasso Schille při klawěrje su interpreća, kotřiž jónkrótne zwuraznjenje myslow awtora tekstow z indiwidualnym hudźbnym wurazom serbsce myslaceho a začuwaceho hudźbnika zesylnja.­ K wokalnym twórbam podawa cyły rjad instrumentalnych komornych twórbow, kotrež nastachu za najwšelakoriše potrjeby a/abo na runje tak wšelakore nastorki. Z kruchomaj ›Voilà Viola pour Viola sola et Martin Flade‹ abo ›... er Sa(h) tie(f) ...‹ zanuriš so do naročneho, na idejach bohateho a klasisko-moderneho hudźbneho swěta serbskeho wuměłca Jana Cyža.

česći mje jara, zo sće moju zběrku ›Mosty přez morjo‹ za Smolerjowe myto namjetowali a zo sće ju potom za spožćenje wuzwolili. Dopomnju so, kak smy lětsa na Ptačim kwasu wo kriterijach za tute myto wuradźowali a schwalili. Mějach zaćišć, zo běchmy wšitcy jara přezjedni z našim předsydstwom, zo je tajke literarne myto namjetowało a zo běchmy zwjazani z ideju, zo ma so w našej serbskej towaršnosći zawjesć wěste připóznaće za serbsku knihu a serbske wuměłske słowo w formje myta, zo ma so, kaž smy sej do wustawkow za Smolerjowe myto zapisali »wosebita originalna literarna twórba wysokeje wuměłskeje kwality w serbšćinje […] hódnoćić« a z tym »šěrši zajim za serbskorěčne literarne tworjenje budźić a prestiž serbskeho wuměłskeho słowa zwyšić«.

W cyle hinašim konteksće zaběram so tučasnje ze zašłymi 35 lětami serbskeje literatury. Z wěstym zludanjom sej při tym wuwědomich, zo so hižo z 1990tych lět přeco zaso wo trěbnosći stipendijow za spisowaćelow rěči, dotal bjez wuspěcha. Zo wosebite myta za literarne teksty so wobmjezuja na ryzy spěchowanje dorosta a zo so namakane talenty potom trochu sebi samym přewostajeja – wuwzaće běchu wone tři literarne dźěłarnički LND, kotrež sym sama z wulkim produktiwnym wjeselom a wuspěchom wopytowała –, a wuwzaće su tež dźěłarnički Lubiny a Dušana Hajduk-Vjelkovića, kotrajž swěrnje kóždolětnje z pisacymi dźěłataj, hačrunjež bě a je woboje skerje na dorost w šěršim zmysle wusměrjene. Tež wubědźowanje wo najlěpši dramatiski tekst zwosta jónkrótne zarjadowanje. Zhonich w mojich slědźenjach, zo dawaše raz Literarne myto Domowiny, zo eksistowaše literarny muzej a zo so w klubowni Serbskeho domu a w druhim poschodźe Smolerjec kniharnje njeličomne zetkanja a rozmołwy wo serbskej literaturje přewjedowachu. Spisowaćeljo a na literaturje zajimowani so wuměnjachu a pisacym, kaž woni pozdźišo sami wo tym rozprawjeja, přidružichu so cyle připódla nowe ideje a inspiracije za swójske twórby.