Wěcej jadnore, skerjej folkloristiske basni Miny Witkojc, pominaju wót wšogo zachopjeńka jadnu wěstu muzikalisku barwu, wěsty zuk. Jo śěžko, snaź samo njemóžne, je muzikaliski hynac interpretěrowaś, se muzikaliski wześ rum. Pśi komponěrowanju źo ga teke wó muziku a njeby kśěł, až wóna stoj we sni basnistwa. Nejwěcej znate basni Miny Witkojc ako Pšosba k poeziji, Majska noc, We śichej nocy, Póžedanje abo Kólebawka bituju pak rum za wšakorake wašnje skomponěrowanja. Jich forma a struktura stej wušej togo pódobnej na songteksty. Tak móžo pśisłuchaŕ jim lažčej slědowaś.

Nejwětša móc publikacije lažy w tom, až njejo nastała bźezwuwześnje za pisańskim blidom. Justyna Michniuk jo pósrědnjonu wědu nazběrała pśez pólne slěźenje, z wobydlarjami powědała, jich žywjenje wobglědowała a se wósobinski wobźěliła na swěźenjach a lokalnych zarědowanjach. Pśez to njejsu jeje knigły žedne suche wopisowanje tradicijow, ale skerjej rozpšawa wó zmakanjach z luźimi a jich kulturu. Awtorka wjeźo cytarja pśez rytmus swěźeńskego lěta a pokazujo wóznam swěźenjow, nałogow a symbolow, kótarež su pśez generacije wutwórili lokalnu zgromadnosć. Rownocasnje se jej póraźijo, zapópadnuś pśechod mjazy tradicionalneju kulturu a pśibytnosću, w kótarejž ma wjele nałogow swójo městno znowego namakaś.

Skepsis z mojeho boka bě tuž wulka, jako dóstach eksemplar noweje knihi (wušła 2026) »111 Orte in der Oberlausitz, die man gesehen haben muss« do ruki – jedna so wšak wo rjad nakładnistwa Emons, w kotrymž je hižo retomas tajkich a podobnych knihow wušoł (njech su naspomnjene přikłady »111 Orte im Weserbergland, die man gesehen haben muss«, »111 Fränkische Biergärten, die man gesehen haben muss« a »111 Fußball-Storys, die jeder kennen muss« – je to jenož wuběr z němskorěčneho programa). Ćim wjetše bě překwapjenje (a wolóženje) přečitawši tutu twórbu awtorki Laura Kaiser. »111 městnow w Hornjej Łužicy« mjenujcy njeje žane zwučene naličenje znatych a hižo husćišo wopytanych »klasikarjow« našeje domizny ani staroznaty program, kajkiž jón w někotrymžkuli přewodniku za turistow namakamy.

Hdyž sym w chwatku a přede mnu zawrěje so naraz zawěra železnicy, da sym njeměrny a njesćerpny. Kreatiwne wokomiki to cyle wěsće njejsu. Hinak bě to pola awtorki Sabiny Bauer-Helpertoweje. Před zawěru w Gersdorfje pola Zhorjelca stejo dósta wona nastork, zahajić knižny projekt wo žiwjenskich dopomnjenkach swojeho serbskeho pradźěda. Přetož Gersdorf – tu bě tola něšto … Tute městno jewješe so tola w jeho dźenikach!

Stawizny so nam njepředstajeja, stawizny dožiwjamy! Wopytowarjo kina a wirtuelneho swěta wědźa, što je avatar, a jako čitar-avatar sym Jan Całta. Zalězu sej do kože, do róle druheho čłowjeka a dožiwjam stawizny ze swojimaj wočomaj a swójskimi začućemi. Dźělu wjeselo a zbožo z Janom Całtu, ale tež strach a dušine čwěle. Awtorka je jako fararka na wuměnku a bywša dušepastyrka w chorownjach za to trěbny rjemjeslniski grat sobu přinjesła. Do ludźi so začuwać a jich zrozumić wuknyć bě jeje profesija, a tohodla so nam metamorfoza tež lochce poradźi.

Knižne klasikarje přełožuja so rady do wšelakich rěčow, zo bychu zajimowanym čitarjam po tutym puću swětnu literaturu spřistupnili, kulturnu wuměnu zmóžnili a wuměnu přez generacije zawěsćili.

»Małe šerjenje« je bjezdwěla tajki bjezčasny klasikar němskorěčneje dźěćaceje a młodźinskeje literatury, kotryž je runje před 60 lětami z pjera Otfrieda Preußlera w nakładnistwje Thienemann prěni raz wušoł. Ilustracije je narysował znaty moler, nazhonity rysowar a wuspěšny ilustrator dźěćacych knihow Franz Josef Tripp. Do dźensnišeho předleža dohromady 44 přełožkow »Małeho šerjenja«. Serbskorěčny přełožk Rejzy Šěnoweje je nětko pjećaštyrcety. Zakład za njón bě tekstowa wersija wosebiteho němskorěčneho wudaća z lěta 2023, hdźež su so łahodnje a po dorěči z namrěwcami lochke tekstowe změny přewjedli. Přełožk je lětsa w Lipšćanskim nakład­nistwje Veles wušoł, kotryž nawjeduje wot lěta 2022 Lubina Hajduk-Veljkovićowa ze swójbnymi. We wonym nakładnistwje nadeńdźe serbski čitar dalše štyri serbskorěčne přełožki: O. Preußlerowu knihu »Mała wjera«, O. Preußlerowu knihu »Krabat a čorny mišter«, Georga Orwellowu knihu »Animal farm a hotowe swinstwo« a Freda ­Uhlmanowu knihu »Znowa namakany přećel«.

K prědnej twórbje Petry Richterojc ›Danka a Janka. Njeměr w nykusojc jazorje / Unruhe im Nykussee‹, LND Budyšyn 2025, 47 bokow­

Serbske a serbski wuknjece źiśi w Dolnej Łužycy wótrostu z powěsćowymi figurami ceło samorozmějucy. Za źiśi słušaju wóne stwórjeńka k žywjenju. Juž źiśece kupki w źiśownjach nose mjenja toś tych zwětšego pśirodu reprezentěrujucych byśow. Šuli nosytej jich mjenja ako Lutki-šula w Žylowje, Krabatowa šula w Janšojcach, woblubowany wucbny material ma titel ›Lutk‹ a w njom ma lutk Mino se wě pśijaśelow a pśijaśelki z toś togo pódzemskego, wódnego, luftowego a wognjowego swěta.

Plastika – naddimensionalny nykus w klasiskej formje (nagi, tłusty, paslaty) sejźecy na kamjenju – stoj pśed Serbskim muzejom w Chóśebuzu. Na toś te a dalšne pregujuce znaśa źiśi nawězujo něnto w modernem tšojenju wó Nykusojc źowkoma, dwójnikoma Danka a Janka, Petra Richterojc (*1968).

Awtorka jo se naroźiła do serbskeje familije a jo wótrosła w Miłorazu a w Trjebinku. Wó swójej identiśe wulicujo w dokumentarnem filmje ›Bei uns heißt sie Hanka / Pla nas gronje jej Hanka / Pola nas rěka wona Hanka / We Call Her Hanka‹ (Grit Lemke, 2023), kenž pśiźo 18. apryla 2026 do kinow w Nimskej. Južo ako 12-lětne źowćo jo rada ze swójimi pśijaśelkami pisała, tak až jo jeje ceptaŕka nimšćiny załožyła literarnu źěłowu kupku. Teke južo ze źiśecych lět rada mólujo. Pótom jo chójźiła na Serbsku rozšyrjonu wušu šulu ›Marjana Domaškojc‹, ako jo to w DDR-skem casu uzus był, dokulaž jo slěpjańšćina wěcej pódobna dolnoserbskej rěcy ale teke dla togo, až jo gmejna Slěpe pśisłušała wokrjesoju Běła Wóda w wobcerku Chóśebuz. W Chóśebuzu jo studěrowała socialne źěło a socialnu pedagogiku. Juž dłujko jo Petra Richterojc žywa a źěła w pódpołnocnej Nimskej. Weto wuźaržujo zwisk z Dolneju Łužycu, na pśikład wobźělujo se na zarědowanjach Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu w Chóśebuzu. Za swójo wulicowańko ›Tšojeńko wó tužnem mjasecku‹ jo dostała awtorka w lěśe 2024 3. myto literarnego wuběźowanja domowinskeje župy Dolna Łužyca. Zrownju jo dostała 1. myto za swójo serbskorěcne wulicowańko ›Danka a Janka‹, kenž jo na to w zajźonem lěśe wujšło w Ludowem nakładnistwje Domowina.

Dwójorěcny kalendaŕ

Na pórucenje pśinoska w Nowem Casniku som sebje kupiła nasćěnowy kalendaŕ za lěto 2026. Titelne foto a na njom dwójorěcne napismo ›Serbske tradicije w Dolnej Łužycy – Sorbische/Wendische Traditionen in der Niederlausitz‹ stej mě wabiłej. Ako serbsko-pólska slěźaŕka z wósebnym zajmom za serbske nałogi w Dolnej Łužycy, narodne drastwy a starosłowjańske tradicije ga wobglědujom kalendaŕ z fachoweje perspektiwy.

Wobdarjony fotograf

Awtor kalendarja jo Heiner Stephan z města, kótaryž nawjedujo inženjerski běrow za planowanje wobchadowych załožkow a jo pśipódla fotograf. Fotografija pśewóźujo jogo južo wjele lět. Jogo śěžyšćo lažy na wósobowej fotografiji ako teke w dokumentarisko-socialnem wobłuku. Wósebnje wuzwignuś dej se jogo dłujkolětny angažement pśi kulturnych zarědowanjach ako Chóśebuskem sportowem cupje, kótaryž južo wót lěta 2000 fotografiski pśewóźujo.

Jědźeš-li přez Móst měra do Budyšina, wupřestrěwa so k lěwicy přewšo rjany napohlad na staroměšćansku siluetu. Charakteristiski architektoniski ensemble spožča Budyšinej swój njezaměnliwy estetiski wuraz: wulka ličba wěžow z filigranymi a wysokimi špickami, kaž tež wuske domy, kiž so kaž parlički na nitce na so rjaduja, stejo na platowje podłu Sprjewje tworja cyle wosebity měšćanski napohlad.

Kaž dźensa, měješe Budyšin tež před lětstotkami architektonisku rjanosć na sebi, kiž ćehnješe nimo wikowarjow tež wuměłcow a molerjow do města. W aktualnej wosebitej wustajeńcy ›Budyšin fascinuje – Napohlady na město wot 1620 do 1900‹ w Muzeju Budyšin, pokazuja so w dohromady třoch rumnosćach cyłkownje 156 historiskich wobrazow, rysowankow, kopororytwow, litografijow a objektow. Tematisce wob-jednawaja twórby napohlady na město, pućowanja přez hasy, kaž tež impresije jednotliwych historiskich twarjenjow, wotdźělow a cyrkwjow. Nimale 90 molerjow, grafikarjow a rysowarjow z wšelakich dobow, zwuraznichu na tute wašnje architektoniske wuwiće a přeměny města přez cyłkownje tři lětstotki.

Dnja 17. oktobra 2025 jo se w Serbskem muzeju w Chóśebuzu wótwóriła wustajeńca ›Ze žeńskecym póglědnjenim – mólowanja a kreslanki‹.

Wóna zjadnośijo twórby styrich wuměłcowkow, kótarež we wšakich generacijach a formach zwuraznjenja wuměłski znaglědnjaju serbske žywjenje, krajinu a rolu žeńskeje. Zastupjone su Erna Krüger (1883–1973), Iris Brankačkowa (*1958), Maja Nagel (*1959) a Hella Stoleccyc (*1996).

Njeglědajucy na swóju rozdźělnosć zwězujo wustajeńca žeńskecy wid na wuměłstwo a serbsku identitu. W jich źěłach wótbłyšćujo se napněśe mjazy tradiciju a pśibytnosću, mjazy dopominanim, zgubjenim a sebjewobtwarźenim. Wósebnje naglědne jo zasejwótkšyśe Erny Krüger, doněnta lěbda znateje realistiskeje mólaŕki. Ju jo kuratorka Christina Kliem namakała, kótaraž jo twóŕby wuměłcowki w měsće Osterode póznała a jeje zwisk do Dolneje Łužyce a do Błotow wótkšyła.

Pod titulom ›Animal farm abo hotowe swinstwo‹, je nakładnistwo Veles swětoznatu fabulu Georga Orwella nětko prěni raz w hornjoserbskej rěči wozjewiło.

Přełožk Martina Holanskeho přeswědči přez dokładnosć a wušikne začuće za přiměrjenosć. Balansa mjez přibliženjom do hornjoserbšćiny a bliskosću k originalnej wersiji je chwalobna. Mjeztym zo přeměni so Snowball na Sněhowca a so z hodźacym wotpowědnikom stanje, wostanu figury kaž Mr. Jones abo mjena městnosćow kaž Pinchfield a Foxwood wědome w swojej jendźelskej formje. Tutón rozsud zachowa mjezynarodny charakter teksta, zo by so kumštne wotcuzbnjenje wobešło. Na kóncu knihi namaka so nimo toho słowničk, kotryž někotre mjenje běžne zapřijeća spisowneje rěče přełožuje, kotrež někotremužkuli čitarjej njeznate być móža. Tak wostanje tekst přistupny, bjez toho zo by na stilistiskej hustoće popušćił.

Wót Marki Maćijoweje wudanych knigłow ›Serbstwo, quo vadis?‹ su łoni wujšli w Ludowem nakładnistwje Domowina. Ta kompaktna zběrka esejow zgromaźijo teksty 19 awtorow, styri tych spisane w dolnoserbskej rěcy, na jadnab 250 bokach. Titeloju wótpowědujucy, wobswětluju eseje zwětšego perspektiwy na směr, do kótaregož se serbska rěc a kultura pógibujotej.

Powšyknje stoje pšašanja k serbskej identiśe w srjejźišću teje zběrki, cesto pó wjelgin wósobinskej wašni sformulěrowane a wobglědowane. Pśi tom pokažo wudawaŕka južo w pśedsłowje na to, až se na kóńcu cytanja žedne gótowe wótegrona na to pšašanje ›Quo vadis‹ njewótwórjaju. Pśeliš wšake su jadnotliwe biografije pśinosowarjow tak ako městna a case, kótarež stwóriju ramik kuždego eseja. Tak wótpowědujo młogi tekst wósobinskej meditaciji wó serbskej identiśe, mjaztym až jo drugi skerjej wobšyrna rozpšawa.

Jadna awtorka pódajo aktualnu tematiku a stajijo sebje skerjej slězy pósołstwa swójogo teksta, drugi pśinosowaŕ pak se rozestaja kradu ze swojeju biografiju w konteksće historiskich tšojenjow. Slědny wótrězk knigłow znaglědnijo bogaty spektrum wobźělonych awtorow a awtorkow z krotučko zespominanymi biografiskimi datami. Tak śěgnjo se na pśikład starstwo pśinosowarjow pśez tśi generacije, wót naroźonych w lěśe 1950 až do lěta 2002.

Na zahajenskim wječoru Kamjenskeho jubilejneho swjedźenja pjatk, dnja 15. meje, wotmě so wotewrjenje wosebiteje wustajeńcy »Aberglaube und Magie« Zapadnołužiskeho muzeja w Kamjencu.

Na zarjadowanskim wječoru poda měšćanosta Roland Dantz w postrownym słowje krótki dohlad do inicialneho dźěla załoženja wustajeńcy. Na nim stej so mjez druhim Kulturny rum a Serbski institut wobdźěliłoj. Wobsahowy zastup poda knjeni dr. Hozyna. Jedna centralna mysl za přistup k temje je, zo so to, štož so po zwučenym kategoriskim wašnju myslenja jako přiwěrkojtosć rozumi, wot časoweho a situatiwneho zaramikowanja wotwisuje, zdźěla tež z perspektiwy mocy. W srjedźowěku posudźowaše cyrkej formy ludoweje nabožnosće zdźěla jako přiwěrkojte. Po reformaciji płaćachu pola lutherskich duchownych katolske wašnja a jednanja jako přiwěrkojte abo njesprawne. Z moderneje perspektiwy pak su jednotliwe stejišća z doby rozswětlerstwa hižo zaso skoro absurdne.

Wustajeńca »Christina Grecojc – poezija pśirody« nam pokažo inspirěrujucu symbiozu dweju kulturowu

Z Chóśebuza. Aktualna wósebna wustajeńca w chóśebuskem Serbskem muzeju wulicujo tšojenje jatšownych jajow a hyšći wjele wěcej ako to. Což how se wulicujo, jo wósebne tšojenje zwězanos-ćow. Symbolowa rěc na tradicionelnych serbskich jatšownych jajach stupa do dialoga z awstralskimi dot-paintingami, kótarež wopśimjeju rowno tak bogatu a spóźiwabnje pódobnu symbolowu rěc – tak my nadejźomy uniwersalnu, cłowjesku rěc. Wuměłcowka, kótarejž mamy za to se źěkowaś, až nam na jadnoraznu wašnju zmóžnijo, taku wušej 15.000 kilomejtarjow pśesegajucu rezonancu dožywiś, jo Christina Grecojc (Grätz). Jeje wustajeńca, ako jo se 21. měrca wótwóriła, ma titel »Christina Grecojc – poezija pśirody«.

»Pśez wuměłstwo a specielnje pśez symbole móžomy se uniwerselnje dorozměś. A to mam za pśeliš wjelicne«, groni Christina Grecojc. To jo wopšawdu fasciněrujuce, se tak pšawje do togo zamysliś. A teke Gabriele Grubowa, wjednica fachowego wobłuka za kulturu w chóśebuskem měsćańskem zastojnstwje, kótaraž jo lawdaciju k wernisažy źaržała, jo toś ten aspekt uniwersalneje symboliskeje rěcy wósebnje wuzwignuła, rozwijajuca mysli wokoło dypka ako kóńc a zachopjeńk. »Něco wugótowaś z dypkami a smužkami jo źěl nejstaršych wuměłstwow. Jo spóźiwabne, až take małe znamješko jo taki mócny wugótowański srědk!« Pśeto akle we wězbje, gromaźe z wjele drugimi strukturnymi źělkami dostanjo jadnučki dypk abo smužka zmysł – gaž jo źěl wěstego mustra.

Benedikt Dyrlich, wulkomišter serbskeje literatury, je ze swojimi ›Dozynkami‹, skutkownu sumu mjezyzynkow mócneho hłosa prezentował. Twórba je kónc lěta 2024 wušła a zjima wurazy z wida wuměłstwa. Wone pokazuja z předležaceje přitomnosće na hinaši přichod.

Najzažniši tekst wobswětluje na stronach 136 do 138 »Dźiwadło w pólskej stolicy« w lěće 1974, a najpózdniši tekst z lěta 2024 na stronach 218 do 226 »zatrašenja tež w serbskim kraju«. Benedikt Dyrlich raznje spóznaje, kak strašnje so politiska kultura tuchwilu wot prawicarskeho ekstremizma nadpaduje. Zmužitosć demokratkow a demokratow, »nowe ideje a kritiku na wěstych skostnjenych strukturach zwuraznić«, je znamjo, kotrež zbudźa nadźiju. Połsta lět do toho wotkrywa Benedikt Dyrlich w dramje »Kartei« Tadeusza Rózewicza, kak je »to realistiske … zdobom wuraz poetiskeho«. Po tym zhladuješ hinak a dospołnje wotućeny na aktualne podawki.

Mója susedna Łakoma

Łakoma jo městno, źoź som se wjele razow wuchójźowała, dokulaž bydlim w bliskosći. To jo za mnjo kaž zaguslowane městno-njeměstno, dokulaž stoj tam jano hyšći jadnučki dom. W lěśu šćipam sebje mimoducy rada do guby słodki sad z něgajšnych łakomskich gumnow na kšomje teje dla wugloweje jamy zniconeje dolnoserbskeje jsy. Dwanastk njezagroźonych, zawóstajonych sadowych bomow mjazy pśepołožoneju rěku Góramśicu a brjogom Liškojskego­ jazora (oficialnje mě jo Chóśebuski pódzajtšny jazor) ga njama južo wót wjele lět žednogo wobsejźarja wěcej a wobraźujo šćodrje mimochójźecym pěškarjam wišnje, kšuški a jabłuka.

We Łakomej som se prědny raz pśechójźowała ze źiśecym wózykom, ako jo se mój syn w lěśe 2020 naroźił. Něga rědna serbska wjas zwězujo za mnjo bogatstwo tudejšeje natury a kultury z bólosću, zgubjoneju domownju a dekulturalizěrowanim. Gaž som casy zamyslona ducy w snadnem zawóstanku Łakomeje, rozmyslujom wó jeje něgajšnych serbskich wobydlarjach, kenž su za swój cas sajźali sadowe bomy pśi swójich domach. Burskich dwórow wšak južo wjele lět tam žednych wěcej njejo. Zawóstajone bomy se snaź teke zminu, gaž budu se how pśi Liškojskem jazorje twariś hotele a gósćeńce a gaž pśidu turisty a trjebaju parkowańske městna. Z łakomskim jabłukom abo kšušku w ruce som se pómysliła na wejsanaŕki, kótarež su te sadowe bomy kubłali w naźeji na słodke płody za sebje abo pózdźej za źiśi a ziśiźiśi. Ale mimo jich winy jo pśišło hynacej. Som sebje wěsta, až se jim styska za zgubjoneju domownju.