Situacija Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy njejo rožojta, jo rowno teke za mnjo ako pśedsedaŕ w mójej mjaztym 20-lětnej »karierje« njespokojeca. Našo cłonkojstwo jo drje nadalej pla někak 20 cłonkow, ale aktiwity w mjenju Maśice stawnje a dalej wóteběraju. To teke z tym zwisujo, až se casy na to zabydnjo, se pla wjelerakich aktiwitow na pólu serbskeje rěcy a kultury ako cłonk našogo towaristwa pokazaś resp. outowaś.

W zachadnem lěśe njejo se nam raźiło – prědny raz pó koronacasu – našu lětnu głownu zgromaźinu pśewjasć. Protest abo kritiku z našych rědow to prowocěrowało njejo. Gaž žedna iniciatiwa z boka mjaztym jano minimalistiskego pśed­sedaŕstwa njepśiźo, pón se jadnorje nic njestanjo. Lětosa pak jo se nam něco wažnego zglucyło – w januarje smy diskutěrowali k temje »Quo Vadis – Maśica«.

14 zapisanych Maśicarjow a Maśicaŕkow jo se wobźěliło – tak wjele ako žednje w slědnych 15 lětach na našych głownych zgromaźinach. Z Górneje Łužyce jo teke pśedsedaŕka Maćice Serbskeje pśišła, což pokažo na wóznam takeje diskusije­.

Wuslědk jo slědujucy był:

Maśica Serbska dej wóstaś a dalej źěłaś ako popularnowědomnostne towaristwo, kótarež kubłańske źěło wugbajo a serbsku identitu teke zasej wěcej na jsach D Grafika: olneje Łužyce zmócnijo.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Stawiznopis liči k najstaršim wotnožkam sorabistiki a je tuž z prawom kruće w Serbskim instituće zakótwjeny. Pohladnjenje do stawiznow serbskeje historiografije znazornja, zo bě institucionalizowanje sorabistiki centralne wuměnjenje trajneje, wědomostnje zawěsćeneje zaběry z temami serbskich stawiznow.

Spočatki serbskeho stawiznopisa hodźa so hač do zažneho nowowěka wróćo slědować. Prěni rozkćěw dožiwi wón we 18. lětstotku, nic naposledk přez wažnych serbskich wučencow kaž Abrahama Frencla, Hadama Bohuchwała Šěracha a Jana Hórčanskeho.1 Je hódne naspomnić, zo njebě serbski stawiznopis ženje jeničce wěc kubłanych Serbow, ale zo bě wot wšeho spočatka do transnacionalnych diskursow zawjazany. Stajnje hižo tež wučency bjez serbskeho pozadka, kaž Christoph Manlius, Pavel Stránský ze Zápské Stránky, Samuel Großer abo Christian Knauthe serbske stawizny sobu pisachu – posledni wozjewi 1767 jedyn z prěnich monografiskich zarysow wo hornjołužiskich Serbach wot spočatkow hač do přitomnosće.2

Ako Herrnhutarje su twórili pisnu rěc Grönlandskeje

Mimo Donalda Trumpa mógali sebje pominaś Herrnhutarje nanejmjenjej źěl Grönlandskeje. Pśed pśisamem 300 lětami su załožyli misiju, kótaraž jo se zapisała do stawiznow nejwětšeje kupy swěta. Až do źinsajšnego jo jich wliw na rěc a kulturu Inuitow widobny.

Nowy zachopjeńk we Łužycy

Pó namócnej rekatolizaciji českich krajow pó lěśe 1620 jo se wjele pśiwisnikow ewangelskeje Bratšojskeje jadnoty (Jednota bratrská) nuzkało do ilegality. Wósebnje na Morawje a w dłujkozajtšnej Českej su pśežywili reforměrowane wósady w zakšytosći hyšći lětźasetki pó bitwje na Běłej Górje. Z togo miljeja su póchadali wóne luźe, kenž su spušćili Habsburgsku monarchiju zachopjeńk 18. stolěśa.

Centralna póstawa togo wuběganja jo był Kristián David, naroźony w lěśe 1692 w Ženklawje we wokrejsu Nový Jičín. Ako syn katolskeju starjejšeju jo pśestupił k protestantizmoju a jo słušał k tym, kótarež su wobchowali na Morawje kontinuitu Bratšojskeje jadnoty. Na swójich drogowanjach jo pśišeł do Sakskeje, źož jo póznał Nikolausa Ludwiga von Zinzendorfa. Groba von Zinzendorf (* 1700, † 1760) jo był njeortodoksny lutheranaŕ a jo wuwijał samostatny a emocionalny pietizm. Kristián David jo jomu spšawnje wopisował situaciju pśeslědowanych protestantow na Morawje a móžnosći jich wuběgnjenja. Rezultat njejo był pomoc za jadnotliwe wobgrozone familije, ale rozsud, twóriś nowe sedlišćo za morawskich eksilantow w bliskosći kubła Berthelsdorfa. Tam, na Zinzendorfowych gruntach su namakali kus góle, źož dejała nastaś samostatna gmejna. Dnja 17. junija 1722 jo pódrubał Kristián David prědny bom a jo z tym półožył symboliski załožk za wjas Ochranow (to měni město šćitanja; nimski Herrnhut), njedaloko góry Hutberg. How jo se wuwiła wobnowjona Bratšojska wósada, pózdźej teke znata w mjazynarodnem zwisku ako Morawska cerkwja (Moravian church).

Běłe blaki

Delnjoserbske pismowstwo njeje přewobšěrne, štož zmóžnja slědźerjam předewzaća, kotrež njehodźa so za rěče z wjetšim wobstatkom tekstow tak bjeze wšeho zrealizować. Tak dźěłamy w Choćebuskej wotnožce Serbskeho instituta hižo tójšto lět na tym, digitalnu tekstowu zběrku kompletneho delnjoserbskeho ćišćaneho pismowstwa zestajić. Jeli chceš tajki »wšo wopřijacy korpus« nadźěłać, dyrbiš wězo wědźeć, kotre spisy su scyła wušli, trjebaš zakładny inwentar.1 Z tajkej lisćinu so hižo cyłu chwilu šiplu. Na njej myla mje stajnje zaso wone »běłe blaki«, knihi, wo kotrychž drje wěmy, zo su něhdy eksistowali, kotrež pak žadyn žiwy čłowjek widźał njeje, dokelž su so znate eksemplary zhubili abo zničili.

Tuž podawam so prawidłownje na ekspediciju do hłubin interneta a nadźijam so, zo móžu z digitalnym rybarskim sakom něhdźe něšto kmane wułójić. Zwjetša wostanje wuprawa njewuspěšna. Zwjetša. W lěće 2010 móžach na přikład tule w Rozhledźe wozjewić, zo je so eksemplar knihi »Compendium theologico-Vandalicum« Abrahama Knježka (Kneschkiusa) z lěta 1727 w ameriskej bibliotece namakał.2

Zawod

Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny, 29. měrca 2025, je so předsydstwo regularnje pjeć króć zetkało. Posedźenje w Delnjej Łužicy, kotrež bě planowane 2024, smy nachwatali 23. junija 2025 w Choćebuskim Serbskim domje. Wopyt bě zwjazany z rozmołwu wjednicy ABC, Emiliju Němcec.

Aktualnje ma Maćica Serbska 105 čłonow. Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny sem zemrě jedyn čłon, dwaj staj přistupiłoj.

Sponsoram Maćicy Serbskeje kaž tež wšitkim darićelam darneho abonementa Rozhlada so wutrobnje dźakujemy.

Dźěłowe ćežišća 2025/2026

Wustawki

Loni na hłownej zhromadźiznje schwalichmy nowu wersiju towarstwowych wustawkow. Wěcneho zmylka dla dyrbjachmy jednu pasažu w nowej wersiji hišće raz předźěłać a na nimorjadnej hłownej zhromadźiznje dnja 17. septembra wobzamknyć. Tutu wersiju potom hamtske sudnistwo a po nim tež financny zarjad přiwzaštej. Na internetnej stronje Maćicy su mjeztym wšitke tři rěčne wersije přistupne – oficialnje płaćiwa je jenož němskorěčna.

Zhromadny projekt ze Serbskej Murju »Mudrišo z Maćicu«

Krótko do hłowneje zhromadźizny 2025 smy startowali kooperaciski projekt z młodźinskim towarstwom Serbska Murja.1 Na instagramowym kanalu Serbskeje murje prezentujemy přinoški w rubrice »Mudrišo z Maćicu«. Maćicarjo přidźěłaja k tomu wobsahowy material, młodźi ludźo Serbskeje Murje zestajeja z toho wotpowědne krótke přinoški a je grafisce wuhotuja. Mjeztym je so hižo 14 přinoškow na instagramowej stronje »Serbska Murja« wozjewiło.

›KWESTIA KOBIECA 1550–2025‹

Z Muzejom za moderne wuměłstwo we Waršawje (Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, skrótka MSN) ma pólska stolica wot njedawna centralne městno za rozestajenje z načasnym wuměłstwom. Institucija bu drje hižo 2005 załožena a dźěłaše wjele lět w prowizoriskich rumnosćach, prjedy hač njepřećehnje 2024 do swojeho noweho twarjenja w centrumje města. Wot US-ameriskeho architekta Thomasa Phifera naćisnjeny nowotwar při Dróze Marszałkowskeje sadźa ze swojej redukowanej, swětła přepławjenej architekturu wědomje na zdźeržliwosć a wotewrjenosć. Z cyłkownej płoninu ně-hdźe 20.000 kwadratnych metrow skići dom rum za wustajeńcy, filmowe programy, performancey kaž tež zjawne debaty.

Pod nawodom wuměłstwoweje historikarki a kuratorki Joanny Mytkowskeje sćěhuje muzej programej, kotryž zwjazuje wuměłsku praksu z towaršnostnej refleksiju. Zběrka wopřija pólske kaž mjezynarodne wuměłske pozicije a kładźe wosebite ćežišćo na politisce angažowane, feministiske a eksperimentalne wuměłstwo. Nowotwar bu we Waršawje intensiwnje diskutowany: Mjeztym zo začuwaja někotři jón jako přestrózby, widźa druzy w jeho formalnej jasnosći wědomy napřećiwny model k symbolowym architekturam kaž je tole na přikład jenož někotre metry wot muzeja zdaleny stalinistiski twar Doma kultury a wědomosćow. Runje tuta napjatosć čini dom ke kmanemu městnu za wustajeńcy, kotrež traděrowane naratiwy do prašenja stajeja a nowe perspektiwy wotewrja.

»Wot najstaršeho časa sem je so gymnazij w Budyšinje ...

wot serbskich młodźencow, kiž chcychu sebi wyšu zdźěłanosć a wučenosć dobyć, bóle hač žadyn druhi łužiski runy2 wustaw wopytował a běše stajnje ličba serbskich gymnaziastow pjaty abo šesty dźěl wšitkich ... kiž so na tutym gymnaziju za dalše studije přihotowachu ...«3

Často smy słyšeli a čitali – z časami tež nadal – zo njemějachu Serbja jako potłóčowany lud, wosebje za čas roboćanstwa, lědma móžnosće kubłanja. Šule wšak zarjadowachu so we Łužicy docyła hakle w 13. lětstotku. Štwórty Lateranski koncil lěta 1215 bě sej žadał załoženje tajkich při kapitulach, a hakle w 16. lětstotku nastawachu wone powšitkownje tež na cyrkwinskich wsach. Lěta 1538 namołwjachu Hornjołužiske stawy w policajskim porjedźe tudyše knjejstwa, nadarjenych hólcow swojich serbskich poddanow na šule słać. Skónčnje chcychu za přihot na studij bohosłowstwa zarjadować wosebitu serbsku šulu w něhdyšim klóštrje franciskanow w Lubiju.4 A to wosebje tež tohodla, zo bychu měli napřećo katolskej cyrkwi w tehdyšim dźělu čěskeho kralestwa dołhodobnu strategiju a wuspěch. Zwoprawdźenju projekta pak zadźěwa najprjedy epidemija móra a doskónčnje wulki woheń dnja 4. septembra 1570.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Serbske kulturne pomniki:

Slědźenja k twarskemu serbskemu materialnemu namrěwstwu

Zarys problematiki

Systematiske zwěsćowanje, wopisowanje a wozjewjenje serbskich kulturnych pomnikow je hišće chětro młody zjaw dźěłoweho spektruma Serbskeho instituta.

Na spočatku ma so tu wotćišćeć posudk, kotryž je Trudla Malinkowa w swojim programatiskim diskusijnym přinošku w Rozhledźe 1998 pod nadpismom ›Problem: Serbske pomniki‹ wozjewiła.1 Hladajo na serbsku zaběru ze swójskim materielnym twarskim herbstwom konstatuje wona slepy blak. Malinkowa praji, zo njeje so pola Serbow w 19. lětstotku žane němskej situaciji wotpowědowace myslenje wo škiće pomnikow wuwiło. Jako konsekwenca faluje do dźensnišeho institucionalizowany serbski pomnikoškit. Zwonka muzealneho konteksta njeměješe materielne kulturne herbstwo za dźěło Maćicy Serbskeje žanu prioritu. A tež po 1945 njenastachu w běhu institucionalizacije serbskeje kultury žane wotpowědne struktury. Su-li ze serbskeje perspektiwy wažne twarjenja dźensa do zarjadniskich lisćinow za pomnikoškit zapisane, to »njejsu škitane dla swojeho wuznama za Serbow, ale dla jich powšitkowneje kulturnostawizniskeje hódnoty.«2 Malinkowa woznamjeni w swojim teksće slědowace twarjenja a wopomnišća jako so hodźace, zo by so tuta dołho wobstejaca strukturelna mjezera reprezentacije ze serbskeje perspektiwy wupjelnić hodźała: »na př. skutkowanišća a rowy wuznamnych wosobinow, městnosće wažnych serbskich podawkow, kamjentne tafle ze serbskim abo dwurěčnym hrónčkom na starych domach a šulach a poslednje serbske narowne pomniki na ewangelskich kěrchowach.«3 Wot lěta 2000 natwarjowaše Trudla Malinkowa při Serbskim instituće wuchadźejo z tutych přemyslowanjow serbski hornjołužiski pomnikowy inwentar, kotrehož wuslědki tutón přinošk dale deleka wobkedźbuje. Kaž je so hižo wuzběhnyło, mamy pak tež na tutym polu předchadźace přemyslowanja a dźěłowe wuslědki, na kotrež mj. dr. tohorunja Malinkowa pokaza. Wotpowědne přispomnjenja namakamy wosebje w jednotliwych přinoškach ›Serbskeho kulturneho leksikona‹ z lěta 2014, bjez toho pak, zo bychu so do wjetšeho, přesahowaceho dźěłoweho zwiska ›twarske herbstwo‹ stajeli. Skerje přinošowachu wšelacy slědźerjo w stawiznach sorabistiki a z druhich disciplinow k zakładej, kotryž so hakle w poslednich 25 lětach wobłuki přesahujo systematizuje.4

Zarys zažnych stawiznow wustajeńcow a mytowanjow serbskich­ jutrownych jejkow we Wojerecach po dotalnych rešeršach­

Zawod

Jeja hižo w starodawnych časach ludźi fascinowachu. Ličachu jako symbol płódnosće a žiwjenskeje sylnosće. Tuž njeje žadyn dźiw, zo słužachu barbjene jejka wot srjedźowěka sem wosebje w jutrownym času jako dar. Po reformaciji buchu mjez zelenym štwórtkom a jutrami mótkam jako dźěl kmótřiskeho dara přepodate. W ewangelskej srjedźnej Łužicy a w Delnjej Łužicy wopytachu k tomu mótki hač do swojeje konfirmacije kóžde lěto swojich kmótrow. Z kotreho časa so jejka tež z mustrami, ornamentami a napisami debja, pak njeje znate. W póstnym času zaběrachu a zaběraja so dale swójby z tutym rjanym nałožkom. Z wóskowanjom, bosěrowanjom, škrabanjom a wužrawanjom wozdebjachu a hač do dźensnišeho na wuměłske wašnje wozdebjeja.

Mjeztym so debjenje jutrownych jejkow z połnym prawom k ludowemu wuměłstwu liči. Samodebjene jutrowne jejka běchu hižo w 19. lětstotku ze swójbneho kruha do šěršeje zjawnosće stupili. Buchu we wosebitych wustajeńcach a w muzejach wustajene, mytowane a na kóncu nimo toho tež předate.

K 100. posmjertninam Jurja Pilka – serbskeho komponista,

wědomostnika a wótčinca

»w Drježdźanach – A 16 Striesener Str. 24, 23.10.1911.

Wysokočesćeny a luby knježe fararjo!

Mějće najhórcyši dźak za Waš přećelny list! W zańdźenych prózdninach w Budyšinje přebywajo, hižo wot přećela Smolerja zhonich, zo chce rjad serbskich přećelow na Michała 1912 moju operetu ›Smjertnicu‹ ze spanja wubudźić, štož dźensa tež wot Was z najwjetšej radosću słyšu. Lubjerad hudźbne wjedźenje na so wozmu, ale nihdy na nihdy njecham zasłužbneho knjeza Rječku za wulke prócowanje a dźěło, kotrež by wón při tom měł, wotčišćować. Sym w prjedawšich časach husto kij zehrawał, a nětkole jara rady druhemu česć přeju, zo by wón z direktorom był. Tohodla Wam, wysocy česćeny knježe, najpodwólnišo namjetuju, knjezej Rječcy nic jenož přihotowanje, ale tež wjedźenje hudźby přepodać. Štož mje nastupa, dha sym přeco hotowy radźić a pomhać tak wjele hač móžu.

Budźće najwutrobnišo postrowjeny wot Wašeho swěrneho krajana Jurja Pilka.«1

To bě posledni dopis dr. Jurja Pilka na předsydu Maćicy Serbskeje, Hodźijskeho fararja Jana Pawoła Křižana. 2. oktobra slědowaceho lěta dožiwi skónčnje hižo 19002 nastata serbska »ludowa opereta ›Smjertnica‹« na spěwanskim swjedźenju w Budyskej ›Złotej Krónje‹ swoju koncertantnu prapremjeru.

»Serbski ludowy ansambl ma nadawk, tradicije hajić a za naš čas produktiwne činić«, wobkrući Detlef Kobjela, něhdyši intendant tutoho doma w bookleće za ediciju ›Och, rjana róža‹, wobsahowaca serbske spěwy a reje, kotrež je Jan Bulank (1931–2002) pak sam komponował pak wobdźěłał.

Cejdejka nasta na iniciatiwu Towaršnosće za spěchowanje SLA na wopominanje w lěće 2002 w Mješicach zemrěteho jara zasłužbneho serbskeho hudźbnika. Zakład edicije tworješe ETERNA-tačel z nahrawanjemi z lěta 1984. Tuta njewuprudźuje jenož hudźbnu čerstwosć a žiwjensku wolu Serbow, ale je zdobom awtorizowany dokument za tak mjenowane adaptowanje, to rěka přetworjenje hudźbneje folklory do hinašeho medija, mjenujcy wuměłskich kompozicijow. Trjebaše dźě SLA w běhu lět dale a wjace twórbow nic jenož za powołanske hudźbne dźiwadło, ale runje tak za profesionalne koncertowanje.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rolu při sorabistiskim slědźenju.

Wuwiće, ćežišća a potenciale sorabistiskeje literaturowědy

Spočatki sorabistiskeje literaturowědy

Wažnosć literatury – a tak tež serbskeje literatury – pokaza so na wjacorych runinach. Wona móže horiconty a cuze žiwjenske swěty zbližić, k přemyslowanju wo našim swójskim ›ja‹ pohnuwać a je formować, runočasnje pomhać druhich lěpje rozumić a najwšelakoriše začuća wubudźeć. Wyše toho wuchadźa z njeje paleta najwšelakorišich měnjenjow a nazhonjenjow. Literaturu móžemy zdobom jako wosebity dokument wužiwanja serbskeje rěče a jeje wuwića wobhladować, runje tak kaž wotbłyšćuje wona wšelke procesy tworjenja identity – skrótka, literatura je stajnje tež swědk a špihel wotpowědneho časa. Literarnej wědomosći přisteji z tym wažny nadawk tute a dalše zjawy zapopadnyć a wułožować. Zdobom zachowa so na tute wašnje bytostny dźěl kulturneho herbstwa, kotryž je za přichodne generacije widźomny a přistupny. W slědowacym přehledźe maja so rysować najwažniše wunoški sorabistiskeje literaturowědy, na kotrejž běchu mj. dr. slědźerjo a slědźerki Instituta za serbski ludospyt (ISL) / Serbskeho instituta (SI) wobdźěleni.