Zwjazki mjez dwěmaj abo wjacorymi městami wobstejachu hižo w starožitnych dobach. Na regionalnej runinje wobstejachu tajke hižo w starodawnym grjekskim wobkruhu pak jako zwjazk wokoło jednoho swjatnišća abo jako wojerski zwjazk za mjezsobnu podpěru. W hižo pózdnim srjedźowěku, mjenujcy 1259, załoži so w sewjernej Němskej tak mjenowany Zwjazk wendskich (= połobskich) městow z Lübeckom, Stralsundom, Wismarom, Kielom a Rostockom jako čłonami a sta so takle z jadrom pozdźišeje Hansy. Tež protagonisća pozdźišeje Šwicarskeje konfederacije rozumjachu so w času jeje nastaća dołhi čas jako zwjazk městow ze zastaranskimi terenami a poddanymi kónčinami.

Zwjazk šěsć wjetšich městow w Hornjej Łužicy

Hornjołužiski zwjazk šesćiměstow załoži so w druhej žołmje załoženja europskich měsćanskich zwjazkow w 14. lětstotku, kaž na přikład Elsaski zwjazk z dźesać městami 1354, tak mjenowana decapolis. Wosebitosć Hornjołužiskeho zwjazka šesćiměstow je, zo je tutón na terenje dźensnišeje Němskeje najdlěje wobstał, hač do 1815, hdyž sewjerne a wuchodne dźěle Hornjeje Łužicy na Prusku padnychu. Kajku wažnosć zwjazk politisce wuprudźowaše, hodźi so na tym spóznać, zo mjenowaše so Hornja Łužica dołhi čas kraj šesćiměstow.

»Bytostnje za dołhodobne zawěsćenje wobšěrneho datoweho materiala IKH je Serbski kulturny archiw.«

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Imaterielna kultura w slědźenjach Serbskeho instituta

UNESCO schwali 2003 »Dojednanje k zachowanju imaterielneho kulturneho herbstwa«. Z tym so powšitkowna globalna perspektiwa na kulturu zasadnje změni. Wosebje škitanja hódne njeběchu jenož po wšěm swěće wuznamne městnosće přirodneho a kulturneho herbstwa, ale nětko runje tak žiwe tradicije, kotrež so wot ludźi aktiwnje praktikuja a dale dawaja. K tomu słušeja na přikład regionalne nałožki, rituale, swjedźenje, hudźbne tradicije, dźiwadło a reje, sport a hry a rjemjeslnistwo. Po tym, zo bě Němska dojednanje UNESCO 2013 ratifikowała, přiwzachu so »Towaršnostne nałožki a swjedźenje Łužiskich Serbow w běhu lěta« 2014 jako jedyn z prěnich zapiskow do »Cyłozwjazkoweho zapisa imaterielneho kulturneho herbstwa«. Što měło so do zapiska přiwzać, doporuča komitej ekspertow pola Němskeje komisije UNESCO. Skónčnje pak rozsudźi Konferenca kulturnych ministrow a społnomócnjeny zwjazkoweho knježerstwa za kulturu a medije. Šansy a rizika tajkeho požadanja wo přiwzaće do lisćiny a jeho móžne wuskutki je serbska strona w předpolu swědomiće wotwažowała. Přezjedni pak sej tehdyši partnerojo běchu, zo chcychu nimo materielneje kultury bóle na mnohostronske žiwe kulturne praktiki Serbow na narodnej a mjezynarodnej runinje skedźbnić. Požadanski proces wo zapisanje zwoprawdźi so we wuskej kooperaciji mjez ciwilnej towaršnosću a wědomosću: Domowina staji jako nošerske towarstwo próstwu; Serbski institut přewza wobsahowy přewod. Při tym złožowaše so na wjelelětnu wědomostnu ekspertizu. Wotpowědne slědźenja su dawno hižo dźěl slědźerskich předewzaćow, hdyž tež nic pod dźensa etablěrowanym zapřijećom »imaterielneho kulturneho herbstwa« (IKH), ale skerje pod hesłom »duchowneje (ludoweje) kultury« porno »materielnej kulturje«. Přewod próstwy kaž tež powšitkowna wědomostna refleksija temy IKH stej k tomu přinošowałoj, zo je so Serbski institut jako wědomostny partner we wobłuku narodneje a mjezynarodneje syće IKH dale profilował a zo je dźensa we wažnych gremijach IKH zastupjeny.

Tučasnje dźěłam na wudaću oratorija Bjarnata Krawca »Wójna a měr«, nastaty spočatk lěta 1943 na nastork a wotpowědnu baseń Michała Nawki z kónca lěta 1942. Wobaj wuměłcaj dźěłaštaj přez dwě lěće dale na tutym wobšěrnym opusu a dokónčištaj jón drje spočatk 1945. Bombardementa Drježdźan dnja 13./14.2.1945 dla zhubi Bjarnat Krawc swój cyły mětk, mjez druhim tež hotowu partituru oratorija a wšě předdźěła. Zwostachu jenož wotpiski Nawki, nimo kónca. Po wójnje, a tež hač do Nawkoweje smjerće, njezajimowaše so w Serbach hižo nichtó za dóńt twórby. Tuž zwosta hač do dźensnišeho njejasnosć wo doskónčnym wotběhu twórby kaž tež wo jeje finalu.

W prócowanjach wo dospołne wudaće »Wójny a měra« přehladach nimo zhromadźeneho a wuchowaneho materiala, kotryž chowa so w Serbskim kulturnym archiwje, dalše žórła kaž tež zawostajenstwo Michała Nawki. Tu drje lědma něšto wo »Wójnje« nańdźech, za to pak rědke powěsće wo dalšim wulkim, do nětka »zhubjenym« dźěłu Krawca, wo »Wodźanu«. Dotal běch měnjenja, zo špiheluja rědke mjenowanja twórby w listach skerje dźěło na projekće resp. wotpohlad, »Wodźana« stworić – nic pak hotowu twórbu, wšako skorži Krawc po wójnje bóle pře swoje spalene walčiki. Wo někajkim »Wodźanje« nihdźe žane słowčko. W Nawkowym zawostajenstwje pak namakach nětko papjerku, trochu wjetšu hač A5 – drje dźěl něhdyšeje wobalki –, kotraž wukopa so jako z pisakom podaty list:

*18. nowembra 1875 w Drježdźanach ; † 30. junija 1925 tež tam

Jako William Krause w starobje 49 lět nadobo zemrě, zhubi swět wuměłstwa molerja, kotrehož móžemy z prawom mjenować pućrubarja noweho zrozumjenja wuměłstwa. W srjedźišću jeho tworjenja njesteješe romantiske překrasnjenje burskeho wšědneho dnja, ale jednory, ćežko dźěłacy lud a jeho žiwjenje a dźěło. Slepjanscy Serbja pak přez jeho zažnu smjerć wo wjele wjace zhubichu. Mnozy po jeho woteńdźenju na prawdu Božu wo swojeho molerja žarowachu, kotryž běše so chutnje a wuspěšnje prócował dodnić jich bytostne žro, haj kotremuž běchu woni tež swój nutřkowny swět wotewrěli. A to dźě chce pola Serbow něšto być!

Bujnosć barbow a drastow, serbski dwór a domjacy naporjadk drje tež druzy molerjo zwobraznjowachu; žadyn z nich pak njetrjechješe lěpje bytosć tutych ludźi z jich zawrjenosću, jich wutrajnosću w powołanskim dźěle kaž tež jich hłuboko sahacej, wobstajnej pobožnosću a zo so kruće dźeržachu swojich starodawnych wašnjow a nałožkow. Zo bě wuměłc we nich hłuboko zakorjenjeny, zo bě wšón wupjelnjeny wot žiwjenja a wosuda swojich modelow, wot nutřkowneho zrozumjenja, tole najjasnišo wuchadźa z fakta, zo woni jeho nihdy nanihdy njemějachu za wobćežneho nawalnika abo zadobywarja.

Na turistiskim parkowanišću nad wjesku Zombark (Sonnenberg) steji karta wokoliny, tole je wurězk z njeje. Fota: Juliana Kaulfürstowa

Južnje Budyšina leži w dole rěčki wjeska Bójswecy (Kleinpostwitz), hdźež je Jan Całta na kóncu swojeho žiwjenja na statoku swojeho srjedźneho syna Morica bydlił. Přeprošuju Was na pućowanje po tamnišej wokolinje.

Z Korzymja hač na móst železnicy

Napřećo parkowanišću NETTO na Wjelećanskej steji mjez dróhu a polom samotna, trochu zarosćena chěža. Tu započnje so naš puć, na kotryž pokazuje módre a zelene pućowanske markěrowanje kaž tež drjewjany pućnik. Na barby turistiskich značkow pak so njekoncentrujmy, dokelž njebudźemy so po nich měć, ale póńdźemy zwjetša po pólnych abo łučnych šćežkach.

Našu turu zahajimy potajkim pódla doma při Wjelećanskej dróze, hdźež mamy naprawo wuhlad na blisku, kulowatu Jansku cyrkej. Puć wije so w chłódku klonow łahodnje po hórce mjez polemi horje. Po něhdźe 500 metrach smy pak hižo dopostupowali a před nami w dolinje widźimy prěnje chěže wjeski Bójswecy. Přidam, zo njewita nas wjes na tutym městnje z přewulkej rjanosću, ale při rěčce z mjenom Butrowa woda, na kotruž po něšto dalšich kročelach storčimy, namakamy za to chłódny blečk, hdźež rostu na witamin C bohate zela. Łopjena sročeje nóžki, bórliškow a hórkeje žerchwicy móžemy sej w nalěću do kwěćela našćipać – abo je hnydom zhrymzać. Dołho nas rěčka njepřewodźa, potom ju po mosće přeprěčimy a stejimy na nawsy. Tu maja při historiskej sykawni wotpočnišćo pod třěchu, hdźež móžemy Předźenak wot 2. apryla 2015 z wačoka wućahnyć a sej přečitać, što je Helmut Jenč tam wo znatymaj krajanomaj pisał: »W Bójswecach dopominamy so na dweju Serbow, kotrajž staj so tu narodźiłoj. Běštaj to bratraj – Filip a Józef Jakubaš. Młódšeho – wučerja Filipa – znajemy předewšěm jako słownikarja: Prěni wjetši po Druhej swětowej wójnje, 1954 publikowany Hornjoserbsko-němski słownik je nam zwjetša znaty jako ›Jakubašowy słownik‹. 1933 su nacionalsocialisća tehdy w Njebjelčicach skutkowaceho Filipa Jakubaša ze Serbow wupokazali. Starši bratr, Józef Jakubaš, bě farar, a to na kóncu w cyrkwi Našeje lubeje knjenje w Budyšinje. Wón je w młodych lětach tež spisowaćelił, derje přiwzała je so tehdy jeho knižka ›Serbski kraj, krasny raj‹.«

»Witalita rěče měri so zwjetša na faktorach kaž frekwenca wužiwanja rěče w priwatnym žiwjenju a w zjawnosći, nastajenje k rěči a wizija jeho přichoda.«

»Přepytowanja stawa wohroženeje rěče dyrbja potajkim dale sahać hač same ličenje a samo dale hač hladanje na rěčnu kompetencu wosobow.«

W swojim teksće Wostrózbjace ličby – žana reakcija? (Rozhlad 1/2026) pokazuje Leoš Šatava na to, zo faluje we Łužicy diskusija wo stawje serbskeju rěčow. Diskusija, kotraž by so na slědźenja poćahowała a tute při rěčnym planowanju wobkedźbowała. Runočasnje pak měli sej cyle jasnje prajić, zo poslednje daty rěčnikow serbskeju rěčow so na spušćobnych wědomostnych slědźenjach njezepěraja. Wone su mjenje abo bóle funděrowane tukanja. Tute pak bywaja ideologisce motiwowane a so často ze zaměrom publikuja, paniku wubudźić, nic pak zo by so wosobam a institucijam, kotrež su zamołwite za rěčnu politiku, wotpowědna wěda za skutkowanje do rukow dała.

W projekće ZARI (Syć za serbsku rěč a regionalnu identitu) přewjedźe so w tutym lěće kompleksne přeslědźenje etnolinguistiskeje witality w Hornjej Łužicy pod titlom »Serbska rěč w našim regionje«. Dźěl toho je přepytowanje stawa hornjoserbskeje rěče. Staw wohroženeje rěče – a tajka hornjoserbšćina je – njemóže so pak jenož załožować na podaće ličby rěčnikow. Sociolinguistika je hižo dawno dopokazała, zo same wopřijeće »rěčnika« je překomplikowane, zo by so dało z ličbami zjimać. Čim bóle je rěč wohrožena, ćim wjace wotsćinow »rěčenja« abo skerje »wužiwanja« rěče wustupuje. Rěč móžemy doma nawuknyć, wot wobswěta, wot partnera. Móžemy ju w šuli zeznać, na kursach abo samostatnje wuknyć. Je móžno ju ertnje wužiwać, ale pisać njemóc. Je móžno ju pisać móc, ale so bojeć něšto rjec a so serbskej rozmołwje přizamknyć dla subjektiwnje začuwaneje falowaceje kompetency. Móžemy rěč aktiwnje abo pasiwnje znać. Wužiwać rafinowane, literarne formy, abo dialektalnje rěčeć, z dominowacej rěču měšeć (a z druhimi rěčemi, z kotrymiž wobsteji kontakt, na př. z jendźelšćinu). Pomjenowanje »ličby rěčnikow« njemóže potajkim wjele wo stawje rěče prajić, a z wěstotu njepomha při wužadanju stworjenja kompleksneje rěčneje politiki.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Baje, bajki, basnički. Přepytowanje duchowneje ludoweje kultury mjez ludowědu, rěčespytom a stawiznopisom

Před wjac hač sto lětami wuda Michał Nawka małku zběrku serbskich ludowych powědančkow pod titlom »Baje, bajki a basnički« (1914). Jeho wotmysł bě předewšěm pedagogiski. Literatura, wosebje ludowe basnistwo, měješe za njeho kubłansku funkciju. Z wěstym začućom za serbski bajkowy stil přiměri wón teksty ze wšelakich staršich zapiskow rěčnje za šulske wužiwanje. Hač je so jemu tole poradźiło a hač je so jeho knižka rozšěriła a čitała – wot dźěći samo snadź »rozčitała« –, dźensa njewěmy. Štož pak wěmy, je, zo je zajim na ilustrowanej bajkowej knize w dźěćom přiměrjenej rěči dźensniši dźeń jara wulki. Systematiske sorabistiske slědźenja wo bajkach a powěsćach su za tajke edicije hižo dobre zakłady stworili. Wone njedokumentuja jenož teksty, kotrež běchu studenća, wučerjo a fararjo wot ca. 1825 nazběrali, ale zhladuja tež kritisce na žórła a stajeja wotpowědne powědančka do historiskich socialnych kontekstow, w kotrychž běchu wone »žiwe«.

»Z čimž njebě tehdy nichtó ličił: Wulke zhromadźenstwo namrěwcow staješe naroki na Njepilic statok.«

Towarstwo Njepilic dwór Rowno wobchowa namrěwstwo prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela Hanza Njepile

Wosrjedź woknješka w komorce holanskeje chěžki wisa taflička, před kotrejž šulerjo pozastanu. Na njej napisane hrónčko »Ten głod jo todla jara zły« pochadźa wot Hanza Njepile z Rownoho (1766–1856) a jewi so mjez jeho dopomnjenkami, kotrež bě połbur w Slepjanskej serbšćinje napisał. Z nich zhonimy wo času wulkeho hłodu w lětomaj 1770/71, wo chudobje a tradanju wšědneho dnja, ale tež wo wjele druhich podawkach. »W tutej stwičce měješe ludowy spisowaćel swój kućik za pisanje. Tehdy su ludźo hišće z husacym pjerom a čornidłom pisali«, rozłožuje Karin Krawcowa němskim a pólskim šulerjam, kotřiž wobdźěla so na projekće »Pisać kaž Hanzo Njepila«. Wot lěta 2015 přisłuša wučerka a něhdyša nawodnica Trjebinskeje zakładneje šule towarstwu Njepilic dwór Rowno, a rady šulerjow na tajke projekty wita.

Runje je dźesać šulerjow z Běłowodźanskeho gymnazija Lew Landau a ze zakładneje šule čo. 2 w pólskich Żarach z hosćom na dworje. Woni zeznajomja so z Njepilowym žiwjenjom, ze žiwjenjom prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela. »Tajki projekt nas jara wobohaća, spěchuje dorozumjenje mjez ludami a kulturnu wuměnu. Runje tu blisko hranicy je to wažne«, měni Aurelia Sporys, wučerka za němčinu w Żarach. Česći sej žiwjenje Njepile, a runje tak dźe so šulerkomaj z gymnazija w Běłej Wodźe. Wonej dźiwatej so přez jeho wysoku starobu a wobdźiwatej jeho hač do dźensnišeho zdźeržanu chěžu. W starobje 40 lět bě wón ju 1806 w Rownom natwarił, 200 lět pozdźišo poradźi so rekonstrukcija, kotraž wotpowěduje do dalokeje měry originalej. Na to towarstwo lětsa dopomina a woswjeći hnydom štwory jubilej: 260. narodniny Hanza Njepile, jeho 170. posmjertniny, 220. róčnicu natwarjenja jeho kładźiteho bydlenskeho doma kaž tež statoka a 20 lět rekonstrukcije historiskich twarjenjow na burskim dworje w Rownom.

Paul Gerhardt, Serby a konfesionelne wójowanja 17. stolěśa

Lutherski faraŕ, kenž se wopěra, dokument pódpisaś, a na to zgubijo swój amt. To klincy ako pad wědobnosći pśeśiwo statnej mócy. A tak jo se to napšawdu stało pśed wušej 350 lětami. Ale lutherski faraŕ Paul Gerhardt, wó kótaremž jo to grono a kótaregož smjertny źeń jo 27. maja 1676 (abo 6. junija pó tegdy hyšći w Bramborskej płaśecem gregorjaniskem kalendarju), njestoj sam w swójom casu. Jogo pśisud jo na wěsty part zwězany z pśisudom jadneje kupki pód śišćom: ze serbskimi wósadami we Łužycy. Ako ten barlinski faraŕ tak teke serbske prjatkarje su pśišli mjazy młyńske kamjenje konfesionelneje doby.

Konfesionelna doba a jeje fronty

17. stolěśe jo było w Marce Bramborskej doba mócnych nutśikowno-reformatoriskich konfliktow. Na jadnom boce su stojali tak pomjenjone gnesiolutheranarje – to groni, te, kótarež su kradu wobstojali na pópšawnej (γνήσιος, awtentiskej) wucbje Mjertyna Luthera. Ta ortodoksna kupka jo była we wótšej opoziciji k filipistam, ako su se pomjenili pśiwisniki Philippa Melanchthona (1497–1560). Filipisty su zastupowali skerjej moderatne pozicije a akceptěrowali wěste liturgiske elementy romsko-katolskeje mše. Gnesiolutheranarje pak su jich licyli ku kryptokalwinistam, ako su zajśpjaŕski gronili wuknikam reformatora Johannesa Calvinusa (1509–1564), wót grichiskego słowa κρύπτως, zatajony. Wucba Calvina ga hyšći njejo dostała w 16. stolěśu žedno pśipóznaśe w Bramborskej. Waźili su se wó tom, kak se dej dupiś, wó wašni a zmysle Bóžego blida, wó wucbje wupšawjenja a wó Bóžej gnaźe, a to nic jano we wuknjaŕnjach teologow, ale teke w duchownych knigłach, na prjatkaŕnjach, we wósadach a na dwórje kurwjercha. Konkordijowa formula z lěta 1577 jo była wopyt, wobjadnosć mjazy rozdźělnymi reformatoriskimi konfesijami napóraś, ale napnětosći rozwězała njejo.

Wokoło nas wšo kćěje, wšudźe spěwaja ptački, štomy wubiwaja a słónco rjenje wohrěwa. Tole wotpowěduje wulkotnje twórbje Korle Awgusta Kocora a Handrija Zejlerja, oratorijej »Nalěćo«, kotryž je so po 14 lětach zaso w Budyšinje, Drježdźanach a w Choćebuzu předstajił.

Hižo na hłownej probje na žurli Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) dóstach husacu kožu: Tutón woluminozny chórowy zwuk znatych serbskich melodijow mje wobja. W žurli sedźa spěwarjo a spěwarki chórow SLA, Meja, Budyšin, Lipa a Łužyca, tam hdźež hewak publikum městna zabjerje. Dirigentka steji před jewišćom z widom na orchester a chór. W orchestrje sedźi 23 »domjacych« instrumentalistow a instrumentalistkow SLA, a dokelž je jich za orchestrowe ­wobdźěłanje Jana Bulanka přemało, je mjez nimi 20 wupomocnikow z Pólskeje, Čěskeje a Němskeje. Dale steja před nimi solisća: sopranistka Daniela Hazec, altistka Stephanie Hauptfleisch, tenor Patrik Horňák a basist Clemens Heidrich.

Kaž husto w tajkej přihotowanskej fazy sej po probje myslach, zo bychu hišće někotre zhromadne proby trěbne byli, zo njebychu wšitke přechody a nowe tempi hakle w třećim takće prawje stali. A nimo toho bě orchester, wosebje dujerjo, stajnje hišće přewótře.

Situacija Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy njejo rožojta, jo rowno teke za mnjo ako pśedsedaŕ w mójej mjaztym 20-lětnej »karierje« njespokojeca. Našo cłonkojstwo jo drje nadalej pla někak 20 cłonkow, ale aktiwity w mjenju Maśice stawnje a dalej wóteběraju. To teke z tym zwisujo, až se casy na to zabydnjo, se pla wjelerakich aktiwitow na pólu serbskeje rěcy a kultury ako cłonk našogo towaristwa pokazaś resp. outowaś.

W zachadnem lěśe njejo se nam raźiło – prědny raz pó koronacasu – našu lětnu głownu zgromaźinu pśewjasć. Protest abo kritiku z našych rědow to prowocěrowało njejo. Gaž žedna iniciatiwa z boka mjaztym jano minimalistiskego pśed­sedaŕstwa njepśiźo, pón se jadnorje nic njestanjo. Lětosa pak jo se nam něco wažnego zglucyło – w januarje smy diskutěrowali k temje »Quo Vadis – Maśica«.

14 zapisanych Maśicarjow a Maśicaŕkow jo se wobźěliło – tak wjele ako žednje w slědnych 15 lětach na našych głownych zgromaźinach. Z Górneje Łužyce jo teke pśedsedaŕka Maćice Serbskeje pśišła, což pokažo na wóznam takeje diskusije­.

Wuslědk jo slědujucy był:

Maśica Serbska dej wóstaś a dalej źěłaś ako popularnowědomnostne towaristwo, kótarež kubłańske źěło wugbajo a serbsku identitu teke zasej wěcej na jsach D Grafika: olneje Łužyce zmócnijo.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Stawiznopis liči k najstaršim wotnožkam sorabistiki a je tuž z prawom kruće w Serbskim instituće zakótwjeny. Pohladnjenje do stawiznow serbskeje historiografije znazornja, zo bě institucionalizowanje sorabistiki centralne wuměnjenje trajneje, wědomostnje zawěsćeneje zaběry z temami serbskich stawiznow.

Spočatki serbskeho stawiznopisa hodźa so hač do zažneho nowowěka wróćo slědować. Prěni rozkćěw dožiwi wón we 18. lětstotku, nic naposledk přez wažnych serbskich wučencow kaž Abrahama Frencla, Hadama Bohuchwała Šěracha a Jana Hórčanskeho.1 Je hódne naspomnić, zo njebě serbski stawiznopis ženje jeničce wěc kubłanych Serbow, ale zo bě wot wšeho spočatka do transnacionalnych diskursow zawjazany. Stajnje hižo tež wučency bjez serbskeho pozadka, kaž Christoph Manlius, Pavel Stránský ze Zápské Stránky, Samuel Großer abo Christian Knauthe serbske stawizny sobu pisachu – posledni wozjewi 1767 jedyn z prěnich monografiskich zarysow wo hornjołužiskich Serbach wot spočatkow hač do přitomnosće.2