Na turistiskim parkowanišću nad wjesku Zombark (Sonnenberg) steji karta wokoliny, tole je wurězk z njeje. Fota: Juliana Kaulfürstowa

Južnje Budyšina leži w dole rěčki wjeska Bójswecy (Kleinpostwitz), hdźež je Jan Całta na kóncu swojeho žiwjenja na statoku swojeho srjedźneho syna Morica bydlił. Přeprošuju Was na pućowanje po tamnišej wokolinje.

Z Korzymja hač na móst železnicy

Napřećo parkowanišću NETTO na Wjelećanskej steji mjez dróhu a polom samotna, trochu zarosćena chěža. Tu započnje so naš puć, na kotryž pokazuje módre a zelene pućowanske markěrowanje kaž tež drjewjany pućnik. Na barby turistiskich značkow pak so njekoncentrujmy, dokelž njebudźemy so po nich měć, ale póńdźemy zwjetša po pólnych abo łučnych šćežkach.

Našu turu zahajimy potajkim pódla doma při Wjelećanskej dróze, hdźež mamy naprawo wuhlad na blisku, kulowatu Jansku cyrkej. Puć wije so w chłódku klonow łahodnje po hórce mjez polemi horje. Po něhdźe 500 metrach smy pak hižo dopostupowali a před nami w dolinje widźimy prěnje chěže wjeski Bójswecy. Přidam, zo njewita nas wjes na tutym městnje z přewulkej rjanosću, ale při rěčce z mjenom Butrowa woda, na kotruž po něšto dalšich kročelach storčimy, namakamy za to chłódny blečk, hdźež rostu na witamin C bohate zela. Łopjena sročeje nóžki, bórliškow a hórkeje žerchwicy móžemy sej w nalěću do kwěćela našćipać – abo je hnydom zhrymzać. Dołho nas rěčka njepřewodźa, potom ju po mosće přeprěčimy a stejimy na nawsy. Tu maja při historiskej sykawni wotpočnišćo pod třěchu, hdźež móžemy Předźenak wot 2. apryla 2015 z wačoka wućahnyć a sej přečitać, što je Helmut Jenč tam wo znatymaj krajanomaj pisał: »W Bójswecach dopominamy so na dweju Serbow, kotrajž staj so tu narodźiłoj. Běštaj to bratraj – Filip a Józef Jakubaš. Młódšeho – wučerja Filipa – znajemy předewšěm jako słownikarja: Prěni wjetši po Druhej swětowej wójnje, 1954 publikowany Hornjoserbsko-němski słownik je nam zwjetša znaty jako ›Jakubašowy słownik‹. 1933 su nacionalsocialisća tehdy w Njebjelčicach skutkowaceho Filipa Jakubaša ze Serbow wupokazali. Starši bratr, Józef Jakubaš, bě farar, a to na kóncu w cyrkwi Našeje lubeje knjenje w Budyšinje. Wón je w młodych lětach tež spisowaćelił, derje přiwzała je so tehdy jeho knižka ›Serbski kraj, krasny raj‹.«

*18. nowembra 1875 w Drježdźanach ; † 30. junija 1925 tež tam

Jako William Krause w starobje 49 lět nadobo zemrě, zhubi swět wuměłstwa molerja, kotrehož móžemy z prawom mjenować pućrubarja noweho zrozumjenja wuměłstwa. W srjedźišću jeho tworjenja njesteješe romantiske překrasnjenje burskeho wšědneho dnja, ale jednory, ćežko dźěłacy lud a jeho žiwjenje a dźěło. Slepjanscy Serbja pak přez jeho zažnu smjerć wo wjele wjace zhubichu. Mnozy po jeho woteńdźenju na prawdu Božu wo swojeho molerja žarowachu, kotryž běše so chutnje a wuspěšnje prócował dodnić jich bytostne žro, haj kotremuž běchu woni tež swój nutřkowny swět wotewrěli. A to dźě chce pola Serbow něšto być!

Bujnosć barbow a drastow, serbski dwór a domjacy naporjadk drje tež druzy molerjo zwobraznjowachu; žadyn z nich pak njetrjechješe lěpje bytosć tutych ludźi z jich zawrjenosću, jich wutrajnosću w powołanskim dźěle kaž tež jich hłuboko sahacej, wobstajnej pobožnosću a zo so kruće dźeržachu swojich starodawnych wašnjow a nałožkow. Zo bě wuměłc we nich hłuboko zakorjenjeny, zo bě wšón wupjelnjeny wot žiwjenja a wosuda swojich modelow, wot nutřkowneho zrozumjenja, tole najjasnišo wuchadźa z fakta, zo woni jeho nihdy nanihdy njemějachu za wobćežneho nawalnika abo zadobywarja.

Tučasnje dźěłam na wudaću oratorija Bjarnata Krawca »Wójna a měr«, nastaty spočatk lěta 1943 na nastork a wotpowědnu baseń Michała Nawki z kónca lěta 1942. Wobaj wuměłcaj dźěłaštaj přez dwě lěće dale na tutym wobšěrnym opusu a dokónčištaj jón drje spočatk 1945. Bombardementa Drježdźan dnja 13./14.2.1945 dla zhubi Bjarnat Krawc swój cyły mětk, mjez druhim tež hotowu partituru oratorija a wšě předdźěła. Zwostachu jenož wotpiski Nawki, nimo kónca. Po wójnje, a tež hač do Nawkoweje smjerće, njezajimowaše so w Serbach hižo nichtó za dóńt twórby. Tuž zwosta hač do dźensnišeho njejasnosć wo doskónčnym wotběhu twórby kaž tež wo jeje finalu.

W prócowanjach wo dospołne wudaće »Wójny a měra« přehladach nimo zhromadźeneho a wuchowaneho materiala, kotryž chowa so w Serbskim kulturnym archiwje, dalše žórła kaž tež zawostajenstwo Michała Nawki. Tu drje lědma něšto wo »Wójnje« nańdźech, za to pak rědke powěsće wo dalšim wulkim, do nětka »zhubjenym« dźěłu Krawca, wo »Wodźanu«. Dotal běch měnjenja, zo špiheluja rědke mjenowanja twórby w listach skerje dźěło na projekće resp. wotpohlad, »Wodźana« stworić – nic pak hotowu twórbu, wšako skorži Krawc po wójnje bóle pře swoje spalene walčiki. Wo někajkim »Wodźanje« nihdźe žane słowčko. W Nawkowym zawostajenstwje pak namakach nětko papjerku, trochu wjetšu hač A5 – drje dźěl něhdyšeje wobalki –, kotraž wukopa so jako z pisakom podaty list:

»Bytostnje za dołhodobne zawěsćenje wobšěrneho datoweho materiala IKH je Serbski kulturny archiw.«

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Imaterielna kultura w slědźenjach Serbskeho instituta

UNESCO schwali 2003 »Dojednanje k zachowanju imaterielneho kulturneho herbstwa«. Z tym so powšitkowna globalna perspektiwa na kulturu zasadnje změni. Wosebje škitanja hódne njeběchu jenož po wšěm swěće wuznamne městnosće přirodneho a kulturneho herbstwa, ale nětko runje tak žiwe tradicije, kotrež so wot ludźi aktiwnje praktikuja a dale dawaja. K tomu słušeja na přikład regionalne nałožki, rituale, swjedźenje, hudźbne tradicije, dźiwadło a reje, sport a hry a rjemjeslnistwo. Po tym, zo bě Němska dojednanje UNESCO 2013 ratifikowała, přiwzachu so »Towaršnostne nałožki a swjedźenje Łužiskich Serbow w běhu lěta« 2014 jako jedyn z prěnich zapiskow do »Cyłozwjazkoweho zapisa imaterielneho kulturneho herbstwa«. Što měło so do zapiska přiwzać, doporuča komitej ekspertow pola Němskeje komisije UNESCO. Skónčnje pak rozsudźi Konferenca kulturnych ministrow a społnomócnjeny zwjazkoweho knježerstwa za kulturu a medije. Šansy a rizika tajkeho požadanja wo přiwzaće do lisćiny a jeho móžne wuskutki je serbska strona w předpolu swědomiće wotwažowała. Přezjedni pak sej tehdyši partnerojo běchu, zo chcychu nimo materielneje kultury bóle na mnohostronske žiwe kulturne praktiki Serbow na narodnej a mjezynarodnej runinje skedźbnić. Požadanski proces wo zapisanje zwoprawdźi so we wuskej kooperaciji mjez ciwilnej towaršnosću a wědomosću: Domowina staji jako nošerske towarstwo próstwu; Serbski institut přewza wobsahowy přewod. Při tym złožowaše so na wjelelětnu wědomostnu ekspertizu. Wotpowědne slědźenja su dawno hižo dźěl slědźerskich předewzaćow, hdyž tež nic pod dźensa etablěrowanym zapřijećom »imaterielneho kulturneho herbstwa« (IKH), ale skerje pod hesłom »duchowneje (ludoweje) kultury« porno »materielnej kulturje«. Přewod próstwy kaž tež powšitkowna wědomostna refleksija temy IKH stej k tomu přinošowałoj, zo je so Serbski institut jako wědomostny partner we wobłuku narodneje a mjezynarodneje syće IKH dale profilował a zo je dźensa we wažnych gremijach IKH zastupjeny.

Wokoło nas wšo kćěje, wšudźe spěwaja ptački, štomy wubiwaja a słónco rjenje wohrěwa. Tole wotpowěduje wulkotnje twórbje Korle Awgusta Kocora a Handrija Zejlerja, oratorijej »Nalěćo«, kotryž je so po 14 lětach zaso w Budyšinje, Drježdźanach a w Choćebuzu předstajił.

Hižo na hłownej probje na žurli Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) dóstach husacu kožu: Tutón woluminozny chórowy zwuk znatych serbskich melodijow mje wobja. W žurli sedźa spěwarjo a spěwarki chórow SLA, Meja, Budyšin, Lipa a Łužyca, tam hdźež hewak publikum městna zabjerje. Dirigentka steji před jewišćom z widom na orchester a chór. W orchestrje sedźi 23 »domjacych« instrumentalistow a instrumentalistkow SLA, a dokelž je jich za orchestrowe ­wobdźěłanje Jana Bulanka přemało, je mjez nimi 20 wupomocnikow z Pólskeje, Čěskeje a Němskeje. Dale steja před nimi solisća: sopranistka Daniela Hazec, altistka Stephanie Hauptfleisch, tenor Patrik Horňák a basist Clemens Heidrich.

Kaž husto w tajkej přihotowanskej fazy sej po probje myslach, zo bychu hišće někotre zhromadne proby trěbne byli, zo njebychu wšitke přechody a nowe tempi hakle w třećim takće prawje stali. A nimo toho bě orchester, wosebje dujerjo, stajnje hišće přewótře.

Paul Gerhardt, Serby a konfesionelne wójowanja 17. stolěśa

Lutherski faraŕ, kenž se wopěra, dokument pódpisaś, a na to zgubijo swój amt. To klincy ako pad wědobnosći pśeśiwo statnej mócy. A tak jo se to napšawdu stało pśed wušej 350 lětami. Ale lutherski faraŕ Paul Gerhardt, wó kótaremž jo to grono a kótaregož smjertny źeń jo 27. maja 1676 (abo 6. junija pó tegdy hyšći w Bramborskej płaśecem gregorjaniskem kalendarju), njestoj sam w swójom casu. Jogo pśisud jo na wěsty part zwězany z pśisudom jadneje kupki pód śišćom: ze serbskimi wósadami we Łužycy. Ako ten barlinski faraŕ tak teke serbske prjatkarje su pśišli mjazy młyńske kamjenje konfesionelneje doby.

Konfesionelna doba a jeje fronty

17. stolěśe jo było w Marce Bramborskej doba mócnych nutśikowno-reformatoriskich konfliktow. Na jadnom boce su stojali tak pomjenjone gnesiolutheranarje – to groni, te, kótarež su kradu wobstojali na pópšawnej (γνήσιος, awtentiskej) wucbje Mjertyna Luthera. Ta ortodoksna kupka jo była we wótšej opoziciji k filipistam, ako su se pomjenili pśiwisniki Philippa Melanchthona (1497–1560). Filipisty su zastupowali skerjej moderatne pozicije a akceptěrowali wěste liturgiske elementy romsko-katolskeje mše. Gnesiolutheranarje pak su jich licyli ku kryptokalwinistam, ako su zajśpjaŕski gronili wuknikam reformatora Johannesa Calvinusa (1509–1564), wót grichiskego słowa κρύπτως, zatajony. Wucba Calvina ga hyšći njejo dostała w 16. stolěśu žedno pśipóznaśe w Bramborskej. Waźili su se wó tom, kak se dej dupiś, wó wašni a zmysle Bóžego blida, wó wucbje wupšawjenja a wó Bóžej gnaźe, a to nic jano we wuknjaŕnjach teologow, ale teke w duchownych knigłach, na prjatkaŕnjach, we wósadach a na dwórje kurwjercha. Konkordijowa formula z lěta 1577 jo była wopyt, wobjadnosć mjazy rozdźělnymi reformatoriskimi konfesijami napóraś, ale napnětosći rozwězała njejo.

»Z čimž njebě tehdy nichtó ličił: Wulke zhromadźenstwo namrěwcow staješe naroki na Njepilic statok.«

Towarstwo Njepilic dwór Rowno wobchowa namrěwstwo prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela Hanza Njepile

Wosrjedź woknješka w komorce holanskeje chěžki wisa taflička, před kotrejž šulerjo pozastanu. Na njej napisane hrónčko »Ten głod jo todla jara zły« pochadźa wot Hanza Njepile z Rownoho (1766–1856) a jewi so mjez jeho dopomnjenkami, kotrež bě połbur w Slepjanskej serbšćinje napisał. Z nich zhonimy wo času wulkeho hłodu w lětomaj 1770/71, wo chudobje a tradanju wšědneho dnja, ale tež wo wjele druhich podawkach. »W tutej stwičce měješe ludowy spisowaćel swój kućik za pisanje. Tehdy su ludźo hišće z husacym pjerom a čornidłom pisali«, rozłožuje Karin Krawcowa němskim a pólskim šulerjam, kotřiž wobdźěla so na projekće »Pisać kaž Hanzo Njepila«. Wot lěta 2015 přisłuša wučerka a něhdyša nawodnica Trjebinskeje zakładneje šule towarstwu Njepilic dwór Rowno, a rady šulerjow na tajke projekty wita.

Runje je dźesać šulerjow z Běłowodźanskeho gymnazija Lew Landau a ze zakładneje šule čo. 2 w pólskich Żarach z hosćom na dworje. Woni zeznajomja so z Njepilowym žiwjenjom, ze žiwjenjom prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela. »Tajki projekt nas jara wobohaća, spěchuje dorozumjenje mjez ludami a kulturnu wuměnu. Runje tu blisko hranicy je to wažne«, měni Aurelia Sporys, wučerka za němčinu w Żarach. Česći sej žiwjenje Njepile, a runje tak dźe so šulerkomaj z gymnazija w Běłej Wodźe. Wonej dźiwatej so přez jeho wysoku starobu a wobdźiwatej jeho hač do dźensnišeho zdźeržanu chěžu. W starobje 40 lět bě wón ju 1806 w Rownom natwarił, 200 lět pozdźišo poradźi so rekonstrukcija, kotraž wotpowěduje do dalokeje měry originalej. Na to towarstwo lětsa dopomina a woswjeći hnydom štwory jubilej: 260. narodniny Hanza Njepile, jeho 170. posmjertniny, 220. róčnicu natwarjenja jeho kładźiteho bydlenskeho doma kaž tež statoka a 20 lět rekonstrukcije historiskich twarjenjow na burskim dworje w Rownom.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Baje, bajki, basnički. Přepytowanje duchowneje ludoweje kultury mjez ludowědu, rěčespytom a stawiznopisom

Před wjac hač sto lětami wuda Michał Nawka małku zběrku serbskich ludowych powědančkow pod titlom »Baje, bajki a basnički« (1914). Jeho wotmysł bě předewšěm pedagogiski. Literatura, wosebje ludowe basnistwo, měješe za njeho kubłansku funkciju. Z wěstym začućom za serbski bajkowy stil přiměri wón teksty ze wšelakich staršich zapiskow rěčnje za šulske wužiwanje. Hač je so jemu tole poradźiło a hač je so jeho knižka rozšěriła a čitała – wot dźěći samo snadź »rozčitała« –, dźensa njewěmy. Štož pak wěmy, je, zo je zajim na ilustrowanej bajkowej knize w dźěćom přiměrjenej rěči dźensniši dźeń jara wulki. Systematiske sorabistiske slědźenja wo bajkach a powěsćach su za tajke edicije hižo dobre zakłady stworili. Wone njedokumentuja jenož teksty, kotrež běchu studenća, wučerjo a fararjo wot ca. 1825 nazběrali, ale zhladuja tež kritisce na žórła a stajeja wotpowědne powědančka do historiskich socialnych kontekstow, w kotrychž běchu wone »žiwe«.

Zawod

Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny, 29. měrca 2025, je so předsydstwo regularnje pjeć króć zetkało. Posedźenje w Delnjej Łužicy, kotrež bě planowane 2024, smy nachwatali 23. junija 2025 w Choćebuskim Serbskim domje. Wopyt bě zwjazany z rozmołwu wjednicy ABC, Emiliju Němcec.

Aktualnje ma Maćica Serbska 105 čłonow. Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny sem zemrě jedyn čłon, dwaj staj přistupiłoj.

Sponsoram Maćicy Serbskeje kaž tež wšitkim darićelam darneho abonementa Rozhlada so wutrobnje dźakujemy.

Dźěłowe ćežišća 2025/2026

Wustawki

Loni na hłownej zhromadźiznje schwalichmy nowu wersiju towarstwowych wustawkow. Wěcneho zmylka dla dyrbjachmy jednu pasažu w nowej wersiji hišće raz předźěłać a na nimorjadnej hłownej zhromadźiznje dnja 17. septembra wobzamknyć. Tutu wersiju potom hamtske sudnistwo a po nim tež financny zarjad přiwzaštej. Na internetnej stronje Maćicy su mjeztym wšitke tři rěčne wersije přistupne – oficialnje płaćiwa je jenož němskorěčna.

Zhromadny projekt ze Serbskej Murju »Mudrišo z Maćicu«

Krótko do hłowneje zhromadźizny 2025 smy startowali kooperaciski projekt z młodźinskim towarstwom Serbska Murja.1 Na instagramowym kanalu Serbskeje murje prezentujemy přinoški w rubrice »Mudrišo z Maćicu«. Maćicarjo přidźěłaja k tomu wobsahowy material, młodźi ludźo Serbskeje Murje zestajeja z toho wotpowědne krótke přinoški a je grafisce wuhotuja. Mjeztym je so hižo 14 přinoškow na instagramowej stronje »Serbska Murja« wozjewiło.

Běłe blaki

Delnjoserbske pismowstwo njeje přewobšěrne, štož zmóžnja slědźerjam předewzaća, kotrež njehodźa so za rěče z wjetšim wobstatkom tekstow tak bjeze wšeho zrealizować. Tak dźěłamy w Choćebuskej wotnožce Serbskeho instituta hižo tójšto lět na tym, digitalnu tekstowu zběrku kompletneho delnjoserbskeho ćišćaneho pismowstwa zestajić. Jeli chceš tajki »wšo wopřijacy korpus« nadźěłać, dyrbiš wězo wědźeć, kotre spisy su scyła wušli, trjebaš zakładny inwentar.1 Z tajkej lisćinu so hižo cyłu chwilu šiplu. Na njej myla mje stajnje zaso wone »běłe blaki«, knihi, wo kotrychž drje wěmy, zo su něhdy eksistowali, kotrež pak žadyn žiwy čłowjek widźał njeje, dokelž su so znate eksemplary zhubili abo zničili.

Tuž podawam so prawidłownje na ekspediciju do hłubin interneta a nadźijam so, zo móžu z digitalnym rybarskim sakom něhdźe něšto kmane wułójić. Zwjetša wostanje wuprawa njewuspěšna. Zwjetša. W lěće 2010 móžach na přikład tule w Rozhledźe wozjewić, zo je so eksemplar knihi »Compendium theologico-Vandalicum« Abrahama Knježka (Kneschkiusa) z lěta 1727 w ameriskej bibliotece namakał.2

Ako Herrnhutarje su twórili pisnu rěc Grönlandskeje

Mimo Donalda Trumpa mógali sebje pominaś Herrnhutarje nanejmjenjej źěl Grönlandskeje. Pśed pśisamem 300 lětami su załožyli misiju, kótaraž jo se zapisała do stawiznow nejwětšeje kupy swěta. Až do źinsajšnego jo jich wliw na rěc a kulturu Inuitow widobny.

Nowy zachopjeńk we Łužycy

Pó namócnej rekatolizaciji českich krajow pó lěśe 1620 jo se wjele pśiwisnikow ewangelskeje Bratšojskeje jadnoty (Jednota bratrská) nuzkało do ilegality. Wósebnje na Morawje a w dłujkozajtšnej Českej su pśežywili reforměrowane wósady w zakšytosći hyšći lětźasetki pó bitwje na Běłej Górje. Z togo miljeja su póchadali wóne luźe, kenž su spušćili Habsburgsku monarchiju zachopjeńk 18. stolěśa.

Centralna póstawa togo wuběganja jo był Kristián David, naroźony w lěśe 1692 w Ženklawje we wokrejsu Nový Jičín. Ako syn katolskeju starjejšeju jo pśestupił k protestantizmoju a jo słušał k tym, kótarež su wobchowali na Morawje kontinuitu Bratšojskeje jadnoty. Na swójich drogowanjach jo pśišeł do Sakskeje, źož jo póznał Nikolausa Ludwiga von Zinzendorfa. Groba von Zinzendorf (* 1700, † 1760) jo był njeortodoksny lutheranaŕ a jo wuwijał samostatny a emocionalny pietizm. Kristián David jo jomu spšawnje wopisował situaciju pśeslědowanych protestantow na Morawje a móžnosći jich wuběgnjenja. Rezultat njejo był pomoc za jadnotliwe wobgrozone familije, ale rozsud, twóriś nowe sedlišćo za morawskich eksilantow w bliskosći kubła Berthelsdorfa. Tam, na Zinzendorfowych gruntach su namakali kus góle, źož dejała nastaś samostatna gmejna. Dnja 17. junija 1722 jo pódrubał Kristián David prědny bom a jo z tym półožył symboliski załožk za wjas Ochranow (to měni město šćitanja; nimski Herrnhut), njedaloko góry Hutberg. How jo se wuwiła wobnowjona Bratšojska wósada, pózdźej teke znata w mjazynarodnem zwisku ako Morawska cerkwja (Moravian church).

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Stawiznopis liči k najstaršim wotnožkam sorabistiki a je tuž z prawom kruće w Serbskim instituće zakótwjeny. Pohladnjenje do stawiznow serbskeje historiografije znazornja, zo bě institucionalizowanje sorabistiki centralne wuměnjenje trajneje, wědomostnje zawěsćeneje zaběry z temami serbskich stawiznow.

Spočatki serbskeho stawiznopisa hodźa so hač do zažneho nowowěka wróćo slědować. Prěni rozkćěw dožiwi wón we 18. lětstotku, nic naposledk přez wažnych serbskich wučencow kaž Abrahama Frencla, Hadama Bohuchwała Šěracha a Jana Hórčanskeho.1 Je hódne naspomnić, zo njebě serbski stawiznopis ženje jeničce wěc kubłanych Serbow, ale zo bě wot wšeho spočatka do transnacionalnych diskursow zawjazany. Stajnje hižo tež wučency bjez serbskeho pozadka, kaž Christoph Manlius, Pavel Stránský ze Zápské Stránky, Samuel Großer abo Christian Knauthe serbske stawizny sobu pisachu – posledni wozjewi 1767 jedyn z prěnich monografiskich zarysow wo hornjołužiskich Serbach wot spočatkow hač do přitomnosće.2

»Serbski ludowy ansambl ma nadawk, tradicije hajić a za naš čas produktiwne činić«, wobkrući Detlef Kobjela, něhdyši intendant tutoho doma w bookleće za ediciju ›Och, rjana róža‹, wobsahowaca serbske spěwy a reje, kotrež je Jan Bulank (1931–2002) pak sam komponował pak wobdźěłał.

Cejdejka nasta na iniciatiwu Towaršnosće za spěchowanje SLA na wopominanje w lěće 2002 w Mješicach zemrěteho jara zasłužbneho serbskeho hudźbnika. Zakład edicije tworješe ETERNA-tačel z nahrawanjemi z lěta 1984. Tuta njewuprudźuje jenož hudźbnu čerstwosć a žiwjensku wolu Serbow, ale je zdobom awtorizowany dokument za tak mjenowane adaptowanje, to rěka přetworjenje hudźbneje folklory do hinašeho medija, mjenujcy wuměłskich kompozicijow. Trjebaše dźě SLA w běhu lět dale a wjace twórbow nic jenož za powołanske hudźbne dźiwadło, ale runje tak za profesionalne koncertowanje.

K 100. posmjertninam Jurja Pilka – serbskeho komponista,

wědomostnika a wótčinca

»w Drježdźanach – A 16 Striesener Str. 24, 23.10.1911.

Wysokočesćeny a luby knježe fararjo!

Mějće najhórcyši dźak za Waš přećelny list! W zańdźenych prózdninach w Budyšinje přebywajo, hižo wot přećela Smolerja zhonich, zo chce rjad serbskich přećelow na Michała 1912 moju operetu ›Smjertnicu‹ ze spanja wubudźić, štož dźensa tež wot Was z najwjetšej radosću słyšu. Lubjerad hudźbne wjedźenje na so wozmu, ale nihdy na nihdy njecham zasłužbneho knjeza Rječku za wulke prócowanje a dźěło, kotrež by wón při tom měł, wotčišćować. Sym w prjedawšich časach husto kij zehrawał, a nětkole jara rady druhemu česć přeju, zo by wón z direktorom był. Tohodla Wam, wysocy česćeny knježe, najpodwólnišo namjetuju, knjezej Rječcy nic jenož přihotowanje, ale tež wjedźenje hudźby přepodać. Štož mje nastupa, dha sym přeco hotowy radźić a pomhać tak wjele hač móžu.

Budźće najwutrobnišo postrowjeny wot Wašeho swěrneho krajana Jurja Pilka.«1

To bě posledni dopis dr. Jurja Pilka na předsydu Maćicy Serbskeje, Hodźijskeho fararja Jana Pawoła Křižana. 2. oktobra slědowaceho lěta dožiwi skónčnje hižo 19002 nastata serbska »ludowa opereta ›Smjertnica‹« na spěwanskim swjedźenju w Budyskej ›Złotej Krónje‹ swoju koncertantnu prapremjeru.

Zarys zažnych stawiznow wustajeńcow a mytowanjow serbskich­ jutrownych jejkow we Wojerecach po dotalnych rešeršach­

Zawod

Jeja hižo w starodawnych časach ludźi fascinowachu. Ličachu jako symbol płódnosće a žiwjenskeje sylnosće. Tuž njeje žadyn dźiw, zo słužachu barbjene jejka wot srjedźowěka sem wosebje w jutrownym času jako dar. Po reformaciji buchu mjez zelenym štwórtkom a jutrami mótkam jako dźěl kmótřiskeho dara přepodate. W ewangelskej srjedźnej Łužicy a w Delnjej Łužicy wopytachu k tomu mótki hač do swojeje konfirmacije kóžde lěto swojich kmótrow. Z kotreho časa so jejka tež z mustrami, ornamentami a napisami debja, pak njeje znate. W póstnym času zaběrachu a zaběraja so dale swójby z tutym rjanym nałožkom. Z wóskowanjom, bosěrowanjom, škrabanjom a wužrawanjom wozdebjachu a hač do dźensnišeho na wuměłske wašnje wozdebjeja.

Mjeztym so debjenje jutrownych jejkow z połnym prawom k ludowemu wuměłstwu liči. Samodebjene jutrowne jejka běchu hižo w 19. lětstotku ze swójbneho kruha do šěršeje zjawnosće stupili. Buchu we wosebitych wustajeńcach a w muzejach wustajene, mytowane a na kóncu nimo toho tež předate.