Dźakuju so cyle wutrobnje wšitkim akterkam a akteram, kotřiž su dźensniši dźeń zmóžnili: Sakskej statnej ministerce za kulturu a turizm, Barbarje Klepsch, kotraž je mi myto za serbsku rěč, Myto Zejlerja, spožčiła a jeje sobudźěłaćerkam, wosebje knjenjomaj Madlenje Malinkowej a Isabelli von Twickel, kotrejž stej dźensniši dźeń z wulkej prócu přihotowałoj.

Dźakuju so kuratorijej myta Zejlerja. Njejsym ani kuska z tym ličiła, zo mje a moje dźěło za počesćenje z tutym wuznamnym mytom wuzwola.

Dźakuju so hudźbnikomaj Pětrej Cyžej a Robinej Gaede za wulkotne hudźbne wobrubjenje tuteje swjatočnosće.

Wulki dźak słuša lawdatorce Měranje Cušcenej, kiž je wuběrne a wobšěrne słowa za to namakała, štož je mi wutrobita naležnosć a za mnohich z nas, kotřiž su swoje powołanje w kubłanju, na rěčno-kulturnym kaž tež narodno-nabožnym polu žiwi.

W tutym zmysle dźakuju so sobustawam prěnjeho předsydstwa Serbskeho šulskeho towarstwa, wosebje jeje předsydce Ludmili Budarjowej a partneram w kultusowym ministerstwje, kotrymž je so tehdy po přewróće poradźiło, serbšćinu a serbske šule na hódnym městnje do šulskeho zakonja Swobodneho stata Sakskeje zapisać.

W Kamjencu, dnja 9. septembra 2026.

»Mróčel kapa žohnowanje, / rosa stwjelco wokoša, / luboznišo kóžde ranje / wyše horow zeschadźa! / K dźěłu lóšt so ponowi / na polu a w zahrodźi.«

To su słowa Handrija Zejlerja z oratorija »Nalěćo«, a wězo znaje spěwny tekst tež lětuša lawreatka Myta Zejlerja, kotraž je wjele lět była zahorita spěwarka w Radworskim chórje »Meja«. Płody jeje duchowneho dźěła njejsu drje na polu abo w zahrodźe rostli, ale za to ćim bóle na zahonach serbskeje rěče a serbskeho kubłanja.

Jara so zwjeselich nad rozsudom, zo spožči so lětsa Myto Zejlerja Rejzy Šěnowej. Zeznach ju nazymu lěta 1989, hdyž přińdźech jako wučerka na Serbsku rozšěrjenu wyšu šulu w Budyšinje. Hižo na prěnim dnju so wo móžnych nowych pućach w zwisku z posrědkowanjom serbskeje rěče rozmołwjachmoj.

Serbska rěč bě a je Rejzy Šěnowej stajnje wutrobna a bytostna naležnosć. Wotrostła bě jako najstarše dźěćo Lebzec swójby w Koslowje, a to wšědnje ze serbskej rěču doma, we wsy a na kubłanišćach, na kotrež bě jako dźěćo a młodostna chodźiła. Po maturje w Budyšinje studowaše w Halle biologiju a chemiju na wučerstwo. Skutkowaše na šulach w Nowej Wsy, we Wulkim Wjelkowje a wot 1986 na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Budyšinje.

Wuznam słowjanskeho etnologi a čěskeho molerja Ludvíka Kuby (1863–1956) za serbske kulturne stawizny njehodźi so dowopisować – přewobšěrne su jeho skutki. Muzisce wobdarjeny hólc chcyše so stać z molerjom, staršej pak sej přeještaj, zo zabsolwuje solidne wukubłanje, tuž poda so na pišćelowu šulu do Prahi. Nimo studija hudźby namaka sej tam tež molerja, w kotrehož atelieru kotrymž prěnje nazhonjenja z profesionalnym molerstwom zběraše. Praha běše tehdy centrum čěskeho narodneho žiwjenja, wšudźe diskutowachu ideju słowjanskich ludow wo federatiwnym přetworjenju rakusko-wuherskeje monarchije do zwjazka runoprawnych ludow. Horjo so za narodne ideje so młody Kuba rozsudźi, cyłe swoje dalše skutkowanje wěnować słowjanskim ludam. Studiji hudźby zakónčiwši sej předewza, nazběrać žórłowy material za hoberski projekt, za kotryž pozdźišo w 16 zwjazkach pod titulom »Slovanstvo ve svých zpěvech«1 (Słowjanstwo w swojich spěwach) wozjewi.

Zo by hudźbny material wšitkich Słowjanow zběrał a dokumentował, poda so Kuba najprjedy do Łužicy2 a běše z hosćom hłowneje zhromadźizny Maćicy Serbskeje w Budyšinje. W swojich dopomnjenkach piše3, zo běše to lěta 1886 »prěnju srjedu po jutrach« a zo je so z »nadobnymi wótčincami zeznał«, mjez druhim z Bjarnatom Krawcom.4 A na druhim městnje piše: »Přińdźech do Łužicy prěni raz l. 1886, čemuž bě předchadźało bohate listowanje z Michałom Hórnikom. Z tym to wuswětlam, zo buch jara přećelnje přijaty wot Hórnika, přewodźany po měsće a wokolnosći (mjez druhim wulět na Čornobóh) a při dowěrnej rozmołwje w přećelnej dźěłanskej jstwičcy buch namołwjeny, zo bych so zapisał do wopomnjenskeje knihi. Mój hosćićel złoži moju kedźbnosć hnydom na Masarykowy zapis, kiž bě krótcy přede mnu tu był ...«5 Tomáš Garrigue Masaryk, pozdźiši prěni prezident ČSR, bě za čas swojeho studija w Lipsku Serbow wopytał a so 10.9.1884 do hóstneje knihi Maćicy Serbskeje zapisał.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tutej składnosći wozjewjamy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a kiž dźensa hišće bytostnu rólu w sorabistiskim slědźenju hraja.

Brunica - slědźerski kompleks

Předležacy přinošk tematizuje slědźerske polo, kotrež je serbsku kulturu 20. a 21. lětstotka formowało a kotrež móže takrjec jako šifra za rozestajenje Serbow z modernu a pytanje za swojim městnom w njej płaćić: brunicu. Tak kaž stajachu wšelake družiny wuměłstwa w rozestajenju z tutej přerězkowej temu mjez druhim w tworjenju Jana Buka, Kita Lorenca, Maje Nagloweje, Jürgena Maćija abo Jana Pawoła Nagla wažne mězniki, dyrbja so tež na wědomostnym polu někotre centralne sorabistiske přinoški naličić, na kotrychž mějachu sobudźěłaćerki a sobudźěłaćerjo Serbskeho instituta swój podźěl.

Historiski materializm a »brunica«

Přez štyri lětdźesatki bě tematiski kompleks »brunica« w slědźerskej dźěławosći SI wusko z wosobu Franka Förstera (1937–2011) zwjazany. Historikar dźěłaše wot 1960 při Instituće za serbski ludospyt (ISL), najprjedy w stawizniskim wotrjedźe. Wot 1977 běše Förster nawoda ludowědneho wotrjada a zastupowacy direktor instituta. 2003 poda so na wuměnk. Förster stupi hižo 1959 na institutne jewišćo, jako předstaji 14. měrca woneho lěta w internym posedźenju stawizniskeho kružka dźěłowy program swojeho disertaciskeho slědźenja »Zur Geschichte der Entwicklung des Niederlausitzer Bergbaureviers (kapitalistische Industrialisierung) bis zum Ausbruch des 1. Weltkrieges«1. Wón konstatuje: »Kapitalistiska industrializacija wudobywanja łužiskeje brunicy je centralny problem tež serbskich stawiznow nowšeho a najnowšeho časa.«2 Tola Förster pokaza hižo tehdy na problem serbskeho stawiznopisa NDR pod doktrinu historiskeho materializma, kotruž tež wón zastupowaše, a kotraž so hač do lěta 1990 ćehnješe: Originarna serbska naracija hodźi so w jeje ramiku jenož sćežka wutworić resp. wona by spěšnje antagonistiski přisłód měła. Přetož »smy dale widźeli, zo je ›domoródny‹ połproletariat, kotryž wobsteješe z wulkeho dźěla ze Serbow, objektiwnje haćacy faktor za hibanje łužiskich hórnikow.«3 1968 wuńdźe disertaciski spis Förstera jako 37. zwjazk institutnych spisow.4 Jedna so wo prěnju stawiznisku monografiju sorabistiki wo přemysłowej dobje. Förster předstaja w njej na zakładźe wulkeho mnóstwa materiala wulkokapitalistiske spočatki łužiskeho brunicoweho rewěra, při čimž so klasowopolitiska stronitosć za brunicarjow stajnje jasnje artikuluje. A znowa wospjetuje so wobraz z lěta 1959 wo serbskej komponenće, kotraž hodźi so jenož sćežka zapřimnyć a jasnje wotmjezować. Tež serbskich akterow, kotřiž bychu so w běhu wobjednawanych třoch dźěłowych bojow z masy wuzběhowali, Förster prezentować njemóže.

Křesćan Krawc (*1938) pisa romany, dokumentarisku literaturu a dźěćace knihi. Rozmołwa z awtorom, kotryž Serbstwo lubuje.

Ludźo dyrbja mjez sobu sprawni być, a ja wězo tež. Dźensa wěm, to njemóžeš we wšěm padźe konsekwentnje nałožować. Dyrbiš na so a na druhich ludźi kedźbować. To pak sym hakle w starobje zapřimnył. Ale moja konsekwenca w pomjenowanju wěrnosćow njeje popušćiła.

Cyła wjes je serbsce móhła. Někotre dźěći, snano jedna dźesaćina, su tež po hitlerskej dobje serbsce wotmołwili. Hdyž je moja sotra, w lěće 1925 rodźena, do šule chodźiła, su wšitcy mjez sobu serbsce rěčeli. Ja sym nazymu 1944 do Hućinjanskeje šule přišoł, nó haj, my njejsmy mjez sobu serbsce rěčeli. W Stróži je trochu lěpje było. Ty dyrbiš wědźeć, tej dwě wsy słušatej hromadźe. Po wójnje wupadny w Hućinje poł lěta šula, z wuskutkami, zo alfabet hakle w 3. a 4. lětniku dowuknychmy.

Dołha Boršć na juhowuchodźe serbskeho sydlenskeho ruma swoju serbsku zašłosć zajimcej hakle pokazuje, dunda-li tón raz pěši po wsy, kotruž hewak skerje chwatnje z awtom na dróze ze Zubornički do Mikowa přejězdźi. Dróha dźěli Dołhu Boršć a Dołhu Boršć-Wuchod (tuta wjes mjenowaše so hač do lěta 1963 Wólšina (Oelsa) a mjez 1936 a 1947 Kreuzschenke). Wjesnej dźělej stej wobdatej wot hatow a rěčkow a słušatej do biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty.

Něhdy dźěłachu tu štyri młyny, a to je młynskeho fachowca Petera Berghofa z Wuskidźe k tomu pohnuło, wučbnu šćežku wuwić a ju zhromadnje z Přirodoškitnej staciju wuchodna Hornja Łužica z.t. wuhotować. Dokelž je cyle nowa (wotewrjena bu 6. septembra), chcu wam ju tu předstajić.

Startowa tafla z přehladom šćežki steji při historiskim wódnym młynje před młynskej bróžnju, hdźež so naša tura započnje a zdobom kónči. W lěće 2022 je tu zetkawanišćo z kofejownju a małej hospodu nastało kaž tež młynski muzej.

Kaž nam Marko Grojlich w swojej reportaži »Dołha Boršć w Nišćanskej holi – nalěwo wot dróhi« (Mjez horami a holu, LND 1998) nazornje rozprawja, je wšak serbska rěč we wsy hižo jara dołho njesłyšomna. Grojlich njepisa wo statistice Arnošta Muki, kotryž mjenuje 83% Serbow w lěće 1884, ani wo ličbach, kotrež je Arnošt Černik 72 lět pozdźišo wozjewił (15,5%); za to pak zhonimy wot njeho zajimawe ličby z cyrkwinskich knihow pózdnich 1820tych lět.

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Dźěławosć Serbskeje centralneje biblioteki a Serbskeho kulturneho archiwa

»Wot najstaršeje knihi hač k dźensnišim nowinam. Ćišće, rukopisy, fota, zwuk a film jako swědki kultury a stawiznow Serbow. Wopytajće nas na městnje abo online!« – Je to wabjenske hesło Serbskeje centralneje biblioteki (SCB) a Serbskeho kulturneho archiwa (SKA) za wopyt w Serbskim instituće. Cyle po tutym mustrje złožuja so přehlady wo skutkowanju biblioteki a archiwa zwjetša na wopisowanja wobstatkow. Z tym hodźi so wšelakorosć našeho sorabistiskeho wusměrjenja zwobraznić. SCB a SKA z najwjetšim wobstatkom hornjo- a delnjoserbskeho pismowstwa stej njeparujomny dźěl wědomostneho sorabistiskeho dźěła, ale tež kulturneho žiwjenja w Serbach.

Hladajo na jednotliwe družiny bibliotekow zjednoća SCB tři připisanja: narodna – serbska biblioteka, wědomostna biblioteka a zjawna biblioteka.

Zjednoćene staty Ameriki su kraj připućowarjow, kotřiž přijědźechu ze wšelakich kónčin, často jenož jako mała horstka, bórze wšak ličbu prěnjotneho wobydlerstwa překročichu a cyle nowu kulturu natwarichu. Tutón znaty fakt wšak njepłaći jenož za ludźi, ale tež za hinaše družiny. Najznaćiši připućowar ze srjedźneje Europy sta so – karp. Mjeztym, zo su stawizny wo serbskich wupućowarjach, kotrychž přiwjedźe w 1950tych lětach Jan Kilian do Ameriki1, jenož we małym dźělu Texasa znate, je so migracija srjedźnoeuropskich karpow stała z wobstatkom tež tučasnych ameriskich stawiznow.

Před někotrymi lětami sym so na slědźenskim projekće wobdźělił, kotryž wěnowaše so móžnosćam ekonomiskeho zwužitkowanja rybarskich tradicijow w srjedźnej Europje.2 Hatarstwo a sportowe rybarstwo smy z kolegami na spočatku awtomatisce začuwali jako fenomenaj, kotrejž staj z narodnej a regionalnej identitu wusko zwjazanej. Prapřičina bě cyle wěsće tradicija patoržicoweho karpa, kiž w (sekularizowanych) Čechach přeco hišće k hodam słuša. Přetrjeba słódkowódnych rybow drje w Čěskej skerje spaduje, ale karp je bjez změny dale pozitiwnje začuwany wobstatk čěskeje kultury.

Na turistiskim parkowanišću nad wjesku Zombark (Sonnenberg) steji karta wokoliny, tole je wurězk z njeje. Fota: Juliana Kaulfürstowa

Južnje Budyšina leži w dole rěčki wjeska Bójswecy (Kleinpostwitz), hdźež je Jan Całta na kóncu swojeho žiwjenja na statoku swojeho srjedźneho syna Morica bydlił. Přeprošuju Was na pućowanje po tamnišej wokolinje.

Z Korzymja hač na móst železnicy

Napřećo parkowanišću NETTO na Wjelećanskej steji mjez dróhu a polom samotna, trochu zarosćena chěža. Tu započnje so naš puć, na kotryž pokazuje módre a zelene pućowanske markěrowanje kaž tež drjewjany pućnik. Na barby turistiskich značkow pak so njekoncentrujmy, dokelž njebudźemy so po nich měć, ale póńdźemy zwjetša po pólnych abo łučnych šćežkach.

Našu turu zahajimy potajkim pódla doma při Wjelećanskej dróze, hdźež mamy naprawo wuhlad na blisku, kulowatu Jansku cyrkej. Puć wije so w chłódku klonow łahodnje po hórce mjez polemi horje. Po něhdźe 500 metrach smy pak hižo dopostupowali a před nami w dolinje widźimy prěnje chěže wjeski Bójswecy. Přidam, zo njewita nas wjes na tutym městnje z přewulkej rjanosću, ale při rěčce z mjenom Butrowa woda, na kotruž po něšto dalšich kročelach storčimy, namakamy za to chłódny blečk, hdźež rostu na witamin C bohate zela. Łopjena sročeje nóžki, bórliškow a hórkeje žerchwicy móžemy sej w nalěću do kwěćela našćipać – abo je hnydom zhrymzać. Dołho nas rěčka njepřewodźa, potom ju po mosće přeprěčimy a stejimy na nawsy. Tu maja při historiskej sykawni wotpočnišćo pod třěchu, hdźež móžemy Předźenak wot 2. apryla 2015 z wačoka wućahnyć a sej přečitać, što je Helmut Jenč tam wo znatymaj krajanomaj pisał: »W Bójswecach dopominamy so na dweju Serbow, kotrajž staj so tu narodźiłoj. Běštaj to bratraj – Filip a Józef Jakubaš. Młódšeho – wučerja Filipa – znajemy předewšěm jako słownikarja: Prěni wjetši po Druhej swětowej wójnje, 1954 publikowany Hornjoserbsko-němski słownik je nam zwjetša znaty jako ›Jakubašowy słownik‹. 1933 su nacionalsocialisća tehdy w Njebjelčicach skutkowaceho Filipa Jakubaša ze Serbow wupokazali. Starši bratr, Józef Jakubaš, bě farar, a to na kóncu w cyrkwi Našeje lubeje knjenje w Budyšinje. Wón je w młodych lětach tež spisowaćelił, derje přiwzała je so tehdy jeho knižka ›Serbski kraj, krasny raj‹.«

*18. nowembra 1875 w Drježdźanach ; † 30. junija 1925 tež tam

Jako William Krause w starobje 49 lět nadobo zemrě, zhubi swět wuměłstwa molerja, kotrehož móžemy z prawom mjenować pućrubarja noweho zrozumjenja wuměłstwa. W srjedźišću jeho tworjenja njesteješe romantiske překrasnjenje burskeho wšědneho dnja, ale jednory, ćežko dźěłacy lud a jeho žiwjenje a dźěło. Slepjanscy Serbja pak přez jeho zažnu smjerć wo wjele wjace zhubichu. Mnozy po jeho woteńdźenju na prawdu Božu wo swojeho molerja žarowachu, kotryž běše so chutnje a wuspěšnje prócował dodnić jich bytostne žro, haj kotremuž běchu woni tež swój nutřkowny swět wotewrěli. A to dźě chce pola Serbow něšto być!

Bujnosć barbow a drastow, serbski dwór a domjacy naporjadk drje tež druzy molerjo zwobraznjowachu; žadyn z nich pak njetrjechješe lěpje bytosć tutych ludźi z jich zawrjenosću, jich wutrajnosću w powołanskim dźěle kaž tež jich hłuboko sahacej, wobstajnej pobožnosću a zo so kruće dźeržachu swojich starodawnych wašnjow a nałožkow. Zo bě wuměłc we nich hłuboko zakorjenjeny, zo bě wšón wupjelnjeny wot žiwjenja a wosuda swojich modelow, wot nutřkowneho zrozumjenja, tole najjasnišo wuchadźa z fakta, zo woni jeho nihdy nanihdy njemějachu za wobćežneho nawalnika abo zadobywarja.

Tučasnje dźěłam na wudaću oratorija Bjarnata Krawca »Wójna a měr«, nastaty spočatk lěta 1943 na nastork a wotpowědnu baseń Michała Nawki z kónca lěta 1942. Wobaj wuměłcaj dźěłaštaj přez dwě lěće dale na tutym wobšěrnym opusu a dokónčištaj jón drje spočatk 1945. Bombardementa Drježdźan dnja 13./14.2.1945 dla zhubi Bjarnat Krawc swój cyły mětk, mjez druhim tež hotowu partituru oratorija a wšě předdźěła. Zwostachu jenož wotpiski Nawki, nimo kónca. Po wójnje, a tež hač do Nawkoweje smjerće, njezajimowaše so w Serbach hižo nichtó za dóńt twórby. Tuž zwosta hač do dźensnišeho njejasnosć wo doskónčnym wotběhu twórby kaž tež wo jeje finalu.

W prócowanjach wo dospołne wudaće »Wójny a měra« přehladach nimo zhromadźeneho a wuchowaneho materiala, kotryž chowa so w Serbskim kulturnym archiwje, dalše žórła kaž tež zawostajenstwo Michała Nawki. Tu drje lědma něšto wo »Wójnje« nańdźech, za to pak rědke powěsće wo dalšim wulkim, do nětka »zhubjenym« dźěłu Krawca, wo »Wodźanu«. Dotal běch měnjenja, zo špiheluja rědke mjenowanja twórby w listach skerje dźěło na projekće resp. wotpohlad, »Wodźana« stworić – nic pak hotowu twórbu, wšako skorži Krawc po wójnje bóle pře swoje spalene walčiki. Wo někajkim »Wodźanje« nihdźe žane słowčko. W Nawkowym zawostajenstwje pak namakach nětko papjerku, trochu wjetšu hač A5 – drje dźěl něhdyšeje wobalki –, kotraž wukopa so jako z pisakom podaty list:

»Bytostnje za dołhodobne zawěsćenje wobšěrneho datoweho materiala IKH je Serbski kulturny archiw.«

Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Imaterielna kultura w slědźenjach Serbskeho instituta

UNESCO schwali 2003 »Dojednanje k zachowanju imaterielneho kulturneho herbstwa«. Z tym so powšitkowna globalna perspektiwa na kulturu zasadnje změni. Wosebje škitanja hódne njeběchu jenož po wšěm swěće wuznamne městnosće přirodneho a kulturneho herbstwa, ale nětko runje tak žiwe tradicije, kotrež so wot ludźi aktiwnje praktikuja a dale dawaja. K tomu słušeja na přikład regionalne nałožki, rituale, swjedźenje, hudźbne tradicije, dźiwadło a reje, sport a hry a rjemjeslnistwo. Po tym, zo bě Němska dojednanje UNESCO 2013 ratifikowała, přiwzachu so »Towaršnostne nałožki a swjedźenje Łužiskich Serbow w běhu lěta« 2014 jako jedyn z prěnich zapiskow do »Cyłozwjazkoweho zapisa imaterielneho kulturneho herbstwa«. Što měło so do zapiska přiwzać, doporuča komitej ekspertow pola Němskeje komisije UNESCO. Skónčnje pak rozsudźi Konferenca kulturnych ministrow a społnomócnjeny zwjazkoweho knježerstwa za kulturu a medije. Šansy a rizika tajkeho požadanja wo přiwzaće do lisćiny a jeho móžne wuskutki je serbska strona w předpolu swědomiće wotwažowała. Přezjedni pak sej tehdyši partnerojo běchu, zo chcychu nimo materielneje kultury bóle na mnohostronske žiwe kulturne praktiki Serbow na narodnej a mjezynarodnej runinje skedźbnić. Požadanski proces wo zapisanje zwoprawdźi so we wuskej kooperaciji mjez ciwilnej towaršnosću a wědomosću: Domowina staji jako nošerske towarstwo próstwu; Serbski institut přewza wobsahowy přewod. Při tym złožowaše so na wjelelětnu wědomostnu ekspertizu. Wotpowědne slědźenja su dawno hižo dźěl slědźerskich předewzaćow, hdyž tež nic pod dźensa etablěrowanym zapřijećom »imaterielneho kulturneho herbstwa« (IKH), ale skerje pod hesłom »duchowneje (ludoweje) kultury« porno »materielnej kulturje«. Přewod próstwy kaž tež powšitkowna wědomostna refleksija temy IKH stej k tomu přinošowałoj, zo je so Serbski institut jako wědomostny partner we wobłuku narodneje a mjezynarodneje syće IKH dale profilował a zo je dźensa we wažnych gremijach IKH zastupjeny.

Wokoło nas wšo kćěje, wšudźe spěwaja ptački, štomy wubiwaja a słónco rjenje wohrěwa. Tole wotpowěduje wulkotnje twórbje Korle Awgusta Kocora a Handrija Zejlerja, oratorijej »Nalěćo«, kotryž je so po 14 lětach zaso w Budyšinje, Drježdźanach a w Choćebuzu předstajił.

Hižo na hłownej probje na žurli Serbskeho ludoweho ansambla (SLA) dóstach husacu kožu: Tutón woluminozny chórowy zwuk znatych serbskich melodijow mje wobja. W žurli sedźa spěwarjo a spěwarki chórow SLA, Meja, Budyšin, Lipa a Łužyca, tam hdźež hewak publikum městna zabjerje. Dirigentka steji před jewišćom z widom na orchester a chór. W orchestrje sedźi 23 »domjacych« instrumentalistow a instrumentalistkow SLA, a dokelž je jich za orchestrowe ­wobdźěłanje Jana Bulanka přemało, je mjez nimi 20 wupomocnikow z Pólskeje, Čěskeje a Němskeje. Dale steja před nimi solisća: sopranistka Daniela Hazec, altistka Stephanie Hauptfleisch, tenor Patrik Horňák a basist Clemens Heidrich.

Kaž husto w tajkej přihotowanskej fazy sej po probje myslach, zo bychu hišće někotre zhromadne proby trěbne byli, zo njebychu wšitke přechody a nowe tempi hakle w třećim takće prawje stali. A nimo toho bě orchester, wosebje dujerjo, stajnje hišće přewótře.

Paul Gerhardt, Serby a konfesionelne wójowanja 17. stolěśa

Lutherski faraŕ, kenž se wopěra, dokument pódpisaś, a na to zgubijo swój amt. To klincy ako pad wědobnosći pśeśiwo statnej mócy. A tak jo se to napšawdu stało pśed wušej 350 lětami. Ale lutherski faraŕ Paul Gerhardt, wó kótaremž jo to grono a kótaregož smjertny źeń jo 27. maja 1676 (abo 6. junija pó tegdy hyšći w Bramborskej płaśecem gregorjaniskem kalendarju), njestoj sam w swójom casu. Jogo pśisud jo na wěsty part zwězany z pśisudom jadneje kupki pód śišćom: ze serbskimi wósadami we Łužycy. Ako ten barlinski faraŕ tak teke serbske prjatkarje su pśišli mjazy młyńske kamjenje konfesionelneje doby.

Konfesionelna doba a jeje fronty

17. stolěśe jo było w Marce Bramborskej doba mócnych nutśikowno-reformatoriskich konfliktow. Na jadnom boce su stojali tak pomjenjone gnesiolutheranarje – to groni, te, kótarež su kradu wobstojali na pópšawnej (γνήσιος, awtentiskej) wucbje Mjertyna Luthera. Ta ortodoksna kupka jo była we wótšej opoziciji k filipistam, ako su se pomjenili pśiwisniki Philippa Melanchthona (1497–1560). Filipisty su zastupowali skerjej moderatne pozicije a akceptěrowali wěste liturgiske elementy romsko-katolskeje mše. Gnesiolutheranarje pak su jich licyli ku kryptokalwinistam, ako su zajśpjaŕski gronili wuknikam reformatora Johannesa Calvinusa (1509–1564), wót grichiskego słowa κρύπτως, zatajony. Wucba Calvina ga hyšći njejo dostała w 16. stolěśu žedno pśipóznaśe w Bramborskej. Waźili su se wó tom, kak se dej dupiś, wó wašni a zmysle Bóžego blida, wó wucbje wupšawjenja a wó Bóžej gnaźe, a to nic jano we wuknjaŕnjach teologow, ale teke w duchownych knigłach, na prjatkaŕnjach, we wósadach a na dwórje kurwjercha. Konkordijowa formula z lěta 1577 jo była wopyt, wobjadnosć mjazy rozdźělnymi reformatoriskimi konfesijami napóraś, ale napnětosći rozwězała njejo.

»Z čimž njebě tehdy nichtó ličił: Wulke zhromadźenstwo namrěwcow staješe naroki na Njepilic statok.«

Towarstwo Njepilic dwór Rowno wobchowa namrěwstwo prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela Hanza Njepile

Wosrjedź woknješka w komorce holanskeje chěžki wisa taflička, před kotrejž šulerjo pozastanu. Na njej napisane hrónčko »Ten głod jo todla jara zły« pochadźa wot Hanza Njepile z Rownoho (1766–1856) a jewi so mjez jeho dopomnjenkami, kotrež bě połbur w Slepjanskej serbšćinje napisał. Z nich zhonimy wo času wulkeho hłodu w lětomaj 1770/71, wo chudobje a tradanju wšědneho dnja, ale tež wo wjele druhich podawkach. »W tutej stwičce měješe ludowy spisowaćel swój kućik za pisanje. Tehdy su ludźo hišće z husacym pjerom a čornidłom pisali«, rozłožuje Karin Krawcowa němskim a pólskim šulerjam, kotřiž wobdźěla so na projekće »Pisać kaž Hanzo Njepila«. Wot lěta 2015 přisłuša wučerka a něhdyša nawodnica Trjebinskeje zakładneje šule towarstwu Njepilic dwór Rowno, a rady šulerjow na tajke projekty wita.

Runje je dźesać šulerjow z Běłowodźanskeho gymnazija Lew Landau a ze zakładneje šule čo. 2 w pólskich Żarach z hosćom na dworje. Woni zeznajomja so z Njepilowym žiwjenjom, ze žiwjenjom prěnjeho serbskeho ludoweho spisowaćela. »Tajki projekt nas jara wobohaća, spěchuje dorozumjenje mjez ludami a kulturnu wuměnu. Runje tu blisko hranicy je to wažne«, měni Aurelia Sporys, wučerka za němčinu w Żarach. Česći sej žiwjenje Njepile, a runje tak dźe so šulerkomaj z gymnazija w Běłej Wodźe. Wonej dźiwatej so přez jeho wysoku starobu a wobdźiwatej jeho hač do dźensnišeho zdźeržanu chěžu. W starobje 40 lět bě wón ju 1806 w Rownom natwarił, 200 lět pozdźišo poradźi so rekonstrukcija, kotraž wotpowěduje do dalokeje měry originalej. Na to towarstwo lětsa dopomina a woswjeći hnydom štwory jubilej: 260. narodniny Hanza Njepile, jeho 170. posmjertniny, 220. róčnicu natwarjenja jeho kładźiteho bydlenskeho doma kaž tež statoka a 20 lět rekonstrukcije historiskich twarjenjow na burskim dworje w Rownom.