Wobźělniki su póchadali ze wšakich wobłukow kultury a wědomnosći, ale teke někotare »nowacki«, ako ja, su pódla byli. Mójo wiźenje na serbsku rěc jo wiźenje wuknjeceje było, dokulaž z Łužyce njepóchadam. Mójo wiźenje pak jo wjelerake. Som se pśi źěłaŕnicce drje ako wuknjeca rozměła, kśěła pak teke swóju ekspertizu ako linguistka a pódwjacorna slawistka pśinjasć.

Rozgrono z fyzikarjom Dietrichom Šwjelu, pótomnikom wuznamneje­ Šwjeloweje swójźby

Globalny wid ako slěd mójeje mjazynarodneje źěłabnosći jo mój wid na póchad a familijowe stawizny skerjej wuwóstśił nježli wótwjadł wót etniskich kórjenjow, pśeto som póznał, až kužda rěc – stakim teke mjeńšynowa rěc – ma swójsku gódnotu a wobpśimjejo logizmy, ako se njedaju pśełožyś, kótarež wjedu k rozbogaśenju cełego k dispoziciji stojecego rěcnego ruma.

Póśěg na Dolnu Łužycu zwuraznijo se nejwěcej w familijowych spomnjeśach, wjelesych wózjawjenjach mójogo starego nana, Bogumiła Šwjele, wuswěśenju jogo pomnika w Dešnje, wót města Chóśebuza wótnowjonego rowa a młogich zmakanjach ze sobuźěłaśerjami Domowniskego muzeja w Dešnje a Serbskego muzeja w Měsće.

Nimske wócy wubuźiju sromnosć, a toś ta sromnosć jo kradu stara.

Toś ta sromnosć jo štycała w serbskich familijach, ako ze źiśimi njejsu powědali w swójej maminej rěcy, aby źiśi njedostali w šuli kij na palce. Jo štycała w pšuskem politikarju, ako jo se myslił, až by zagólanaŕske serbstwo nimsku rěc trjebało, aby se modernizěrowało. Jo štycała w mójej starej mamje, ako jo w běgu swójogo žywjenja hunderty serbskich drastwow wušyła, ale žednje njeby wó sebje groniła, až jo Serbowka. Sromnosć štycy teke we łužyskich neonacijach ze serbskimi mjenjami, gaž wóni za mnu wołaju, až mam how nimski powědaś. Sromnosć teke štycy w pšosbje wó dalšne financěrowanje našeje eksistence, ako kužde styri lěta w nimskej rěcy stajaś musymy. A sromnosć štycy w kuždej serbskej wósobje, ako pó stolěśach nanuzkaneje germanizacije se wěcej njezwěrijo, serbsku rěc nawuknuś a powědaś.

Wobšyrne twórjenje Horsta Šlossarja jo teke wopśimjeło serbske motiwy

Pśed 17 gósćimi jo srjodu, 26. nowembra 2025, serbski wuměłski slěźaŕ z Budyšyna Jurij Łušćanski w Serbskem muzeju Chóśebuz wó žywjenju a twórjenju wuměłca H. Šlossarja (23.09.1903–10.03.1964) referěrował.

›Dalšna perspektiwa na Błota – njeznaty mólaŕ Horst Schlossar‹ jo był titel pśednoska, pśeto Šlossarjowa perspektiwa na Błota – zapópadnjona we wólejowej mólbje z lěta 1954 – wobogaśijo wót februara zachadnego lěta wuměłsku zběrku chóśebuskego Serbskego muzeja. A to ma se referentoju źěkowaś, kenž jo ju wobstarał z priwatnego swójstwa jadnogo pśiswójźbnego mólarja (kup jo zmóžniło Spěchowańske towaristwo Serbskego muzeja Chóśebuz) z Drježdźan, źož jo Horst Šlossaŕ teke žywy był.

Strategiska kupka jo se zaběrała z rěcnym planowanim wšakich rěcow

Z města/Chóśebuz. Na tśeśem pósejźenju strategiskeje kupki projekta SROKA su se cesnoamtski za rěcne planowanje angažěrujuce zaběrali z wšakimi temami. Zmakali su se wałtoru 25. nowembera we wótźělenju za regionalne wuwiśe a mjeńšynowy šćit Serbskego instituta w měsće. Na zachopjeńku su wobzamknuli, až dej pśichodnje dalej móžno byś, nowych cłonkow pśewześ do kupki a su wuwitali Milu Zachariasowu z Kósobuza, kótaraž jo juž do togo ako gósć pódla była. Rownocasnje jo Reik Kneisel k wěsći dał, až njamóžo se wěcej wobźěliś. Pósejźenja kupki su pśecej zjawne, tak až mógu wšykne zajmowane sobu statkowaś a se informěrowaś wó źěle kupki. Wjeliki wopśimjeśowy dypk jo był glědanje do wšakich modelow rěcnych planow. Cil jo był se inspirěrowaś daś glědajucy na nadawk taki plan za dolnoserbsku rěc wuwijaś. Pśikłady su byli twaŕski kašćik rěcnego planowanja, kótaryž jo wuwijała rada prědnych kulturow w kanadiskej prowincy British Columbia. Z tym maju wšakorake tamne ludy móžnosć se za swóje rěcy pasujuce napšawy zestajiś.

Dwójorěcny kalendaŕ

Na pórucenje pśinoska w Nowem Casniku som sebje kupiła nasćěnowy kalendaŕ za lěto 2026. Titelne foto a na njom dwójorěcne napismo ›Serbske tradicije w Dolnej Łužycy – Sorbische/Wendische Traditionen in der Niederlausitz‹ stej mě wabiłej. Ako serbsko-pólska slěźaŕka z wósebnym zajmom za serbske nałogi w Dolnej Łužycy, narodne drastwy a starosłowjańske tradicije ga wobglědujom kalendaŕ z fachoweje perspektiwy.

Wobdarjony fotograf

Awtor kalendarja jo Heiner Stephan z města, kótaryž nawjedujo inženjerski běrow za planowanje wobchadowych załožkow a jo pśipódla fotograf. Fotografija pśewóźujo jogo južo wjele lět. Jogo śěžyšćo lažy na wósobowej fotografiji ako teke w dokumentarisko-socialnem wobłuku. Wósebnje wuzwignuś dej se jogo dłujkolětny angažement pśi kulturnych zarědowanjach ako Chóśebuskem sportowem cupje, kótaryž južo wót lěta 2000 fotografiski pśewóźujo.

se woblekaś

a pśi tom wótlěkaś

ja by kśěła něco groniś

se k reji słowow wrośiś

chto mě pśewóźijo

a mě rozjasnijo

póchad – pśechad – zachad?

mě kiwaju pyšne sceny

wšak chłodne cuśe změny

pód mójeju kóšulu

pód mójeju kóžu

źurja spóžrěju

móju rozsuźonosć

gaž je wótcynijom

se zmakajom

ze pśichodom

rěc jo dom

wót casa mólowany  

wót lubosći woblekany

we njej som doma

Rozgrono z dr. Justynu Michniuk

Som w zajźonem lěśe měła sedym zarědowanjow, na kótarychž som mógała swóje knigły zajmcam pśedstajiś. Dalšne zmakanja planuju lětosa w Póznanju, Torunju, Bytowje na Kašubach, w Opolu a Zelenej Górje.

Dnja 17. oktobra 2025 jo se w Serbskem muzeju w Chóśebuzu wótwóriła wustajeńca ›Ze žeńskecym póglědnjenim – mólowanja a kreslanki‹.

Wóna zjadnośijo twórby styrich wuměłcowkow, kótarež we wšakich generacijach a formach zwuraznjenja wuměłski znaglědnjaju serbske žywjenje, krajinu a rolu žeńskeje. Zastupjone su Erna Krüger (1883–1973), Iris Brankačkowa (*1958), Maja Nagel (*1959) a Hella Stoleccyc (*1996).

Njeglědajucy na swóju rozdźělnosć zwězujo wustajeńca žeńskecy wid na wuměłstwo a serbsku identitu. W jich źěłach wótbłyšćujo se napněśe mjazy tradiciju a pśibytnosću, mjazy dopominanim, zgubjenim a sebjewobtwarźenim. Wósebnje naglědne jo zasejwótkšyśe Erny Krüger, doněnta lěbda znateje realistiskeje mólaŕki. Ju jo kuratorka Christina Kliem namakała, kótaraž jo twóŕby wuměłcowki w měsće Osterode póznała a jeje zwisk do Dolneje Łužyce a do Błotow wótkšyła.