Pišomy lěto 2038. Wjelike pšašanje jo, kak dej se wužywaś Chóśebuski pódzajtšny jazor. Młoda serbska architektka Maja Nowakojc se wobźělujo na wupisanju. Ta ideja, kótaruž zapódajo: Tam dej nastaś serbski rozwjaseleński park. Z tym wóna rozšćěpjo serbsku community. K tomu pśiźo, až wumrějo jeje nan…

30-minutowy film ›Serbska utopija 3‹ režisera Erika Šyška wulicujo wó toś tych tšojenjach. 21. nowembra 2025 jo Šyško ze swójim teamom w gósćeńcu ›Dorfkrug‹ w Strjažowje scenu žałowaŕskeje reje nawjerśeł. Wobźěliło jo se wušej 20 komparsow, wětšyna z nich su cłonki ›Rejowańskego doma Łužyca‹ Gregora Kliema. Wóni rejuju serbske reje, Gregor sam grajo w scenje na nykelharpje. W roli Maje Nowakojc dožywijośo Wiebke Scheler-Schluzojc, w roli jeje maśerje Petru-Mariu Bulankec-Wencelowu. Mjazy dalšnymi znatymi Serbami, kenž wustupiju, stej Jakub Čornak (›Jacke Schwarz‹) a Gregor Wieczorek.

Film ›Serbska utopija 3‹ se pokažo 24. januara na rbb, buźo pón teke w ard-mediatece.

JILL-FRANCIS KETLICOJC

Lüchow. Měsćańska archiwaŕka Undine Stiwich (80) – awtorka a wudawaŕka knigłow z powěsćami a nałogami Wendlanda, załožaŕka a wjednica drastwoweje a rejowańskeje kupki ›De Öwerpetters‹ (załož. 1974, zapis. 1976) – bu dnja 31. oktobra 2025 za wjelerake kulturne procowanja a publicistiske statkowanje pócesćona ze Zwězkowym zasłužbnym rědom (Bundesverdienstkreuz). W Lüchowje roźona lawreatka, kótaraž se wuznawa ako pótomnica něga we Wendlanźe se žywjecych słowjańskich Drjewjanarjow, jo wurědna znajaŕka regionalnych stawiznow a kulturna organizatorka. Mimo njelicobnych drugich wustupow jo wóna w lěśe 2013 z kupku ›De Öwerpetters‹ wustupiła na Drjewjańskem dnju w Praze a w lěśe 2017 na Mjazynarodnem folklornem festiwalu w Chrósćicach.

WERNER MĚŠKANK

Zachopjeńk decembera jo Serbski institut swěśił adwentnicku w Janšojcach. Górnoserbska kolegowka jo pśi tej góźbje wšyknym gjarda gódownu kórtku za dalšne wužywanje do rukow dała:

»Skónčnje raz hodowny čas!« Na dolnoserbske pšašanje, lěc dajo ju teke dwójorěcnu abo dolnoserbsku, aby teke w Dolnej Łužycy wužytna była, jo była samorozmějuca reakcija, až tomu tak njejo. Ok, nic nowego. Musymy se zasej sami něco wumysliś. Ale cakaj. Cogodla pópšawem »Ok. Ako cesto.«? Njejo ok. Smy se juž na to pśiwucyli, až wšake (a eksplicitnje gronim wšake, nic wšykne) górnoserbske bratšy a sotšy w institucijach a gremiumach to serbske tak mysle, ako jo znate ze swójogo wšednego dnja. Ale až dajo teke druge warianty a serbske reality, cesto njejo prezentnje. W priwatnem žywjenju to njejo žeden problem. Ale we Łužycy pśesegajucych nastupnosćach abo zjawnych kontekstach jo to problem a pokazujo, až cesto njejsmy jaden lud.

Gaž na pśikład gósći pśidu do Łužyce a maju prědny serbski kontakt w Chóśebuzu, jo tendencielnje lažčej, něco wó Górnych a Dolnych Serbach zgóniś, až situacija w Dolnej, srjejźnej a Górnej Łužycy njejo samska, až njejo to samske, kak rěcnje, kulturelnje, w šulstwje atd. wuglěda. Gaž toś ten prědny kontakt w Budyšynje abo na drugich městnach z górnoserbskimi referentkami a referentami jo, njejo to tak wěste. Tam móžo se teke staś, až situacija pla nas w Serbach wótpowědujo słowam něgajšnego ministaŕskego prezidenta Sakskeje: »My Serby smy katolske.« Pšašanje jo, lěc jo to zasej raz jano nerwujuca dolnoserbska zacuwatosć. Za mójim zdaśim nic. To se wustatkujo. Luźe, kótarež njewótpowěduju takim pśedstajenjam, se lažčej pšašaju, lěc su wopšawdu serbske (dosć) a pón wšak wěcej njeby byli źěł serbskego zgromaźeństwa. Gaž diskutěrujomy cil 100.000 serbski powědajucych, móžomy na pśikład teke se pšašaś: Su wšykne serbske (na)rěcy dogromady měnjone? Pón by dejali raz formulěrowaś konkretne cile, aby mógli wótpowědne napšawy wuźěłaś: 50.000 górnoserbski, 15.000 slěpjański, 30.000 dolnoserbski a 5.000 hynac serbski powědajucych?

Kaž smy w awgustowskim wudaću telewizijneho magacina Wuhladko widźeli, wjedźe so w mnohich šulach diskusija wo drastowych porjadach přeco zaso pod samsnym hesłom: Holcy a młode žony dyrbja na to dźiwać, dorosćenych »njerozhorjować«. Jich košle a suknje so překrótke zdawaja, jich ćěła přejara widźomne. Štož klinči za njestrašnej pedagogiskej interwenciju, woznamjenja w dokładnišim zhladowanju politiski, hłuboko njeruny poměr mocow. Wšako postajenja, kotrež maja holče ćěło disciplinować, tute runočasnje seksualizuja. Holcam napołoži so zamołwitosć za žadosćiwosć druhich, mjeztym zo dorosćenych w pedagogiskej instituciji ze swojeje zamołwitosće wućahnu. Poselstwo rěka: »Je-li holca po wěstym wašnju zdrasćena a něchtó na to reaguje, je to jeje wina.« Tutón naratiw njeje jenož wopačny, ale strašny.

Margarete Stokowski wony princip wopisuje: »Njeńdźe ženje wo to, zo holcy swoju seksualitu wotkrywaja – dźe wo to, zo so dorosćeni z tym rozestajeć nochcedźa.« Problem potajkim njeje ćěło dźěsća, ale pohlad dorosćenych na nje. Je to započatk pedagogiskeje njezamołwitosće. Prawidła, z kotrymiž so pozdatnje »wo porjadk staraja«, eksternalizuja za­znaće dorosćenych. Město toho, zo swójske hranicy, předsudki a towaršnostne mustry reflektuja, swoje zaznaća do šatowych předpisow lija – na kóšty tych, kiž móža so najmjenje tomu wobarać­: holcy a młod­e žony!

Jan Rawp (1928–2007) zabjerje w serbskej hudźbnej kulturje městno wažneho slědźerja. Jako komponista woznamjeni jeho Detlef Kobjela w bookleće lěta 1998 wudateje CDki tohorunja jako »wodźaceho serbskeho sinfonikarja, kotrehož twórby tež zwonka Łužicy a Němskeje na so skedźbnichu«. Tute słowa tež dźensa dale płaća.

Narodźiwši so 18. nowembra 1928 w Brunšwiku, měješe po rozwjedźenju mandźelstwa staršeju – hudźbneho slědźerja a publicista Wilhelma Rauppa a jeho mandźelskeje Ruth Krawcec-Rawpoweje – předewšěm dźěd Bjarnat Krawc wliw na jeho wuwiće. Po wójnje sta so Jan Rawp najprjedy nowowučer, tola hižo 1947 poda so na studij do Prahi. Při Karlowej uniwersiće bu w lěće 1955 na stawiznarja promowowany. Nimo­ toho běše so na Akademiji muziskich wědomosćow (AMU) w předmjeće kompozicija zapisał. W Budyšinje skutkowaše w Instituće za serbski ludospyt a docpě 1962 akademiski stopjeń dr. phil. Humboldtoweje uniwersity w Berlinje. Chorosće dla dyrbješe so powołanskeho přistajenja wzdać a wěnowaše so dale a bóle komponowanju.

Zynkonošak wopřijima reprezentatiwny wućah jeho hudźbnych twórbow. Tak zahaji so wony wulki spěw pod titulom »Kokot« ze serbskimi rejowanskimi scenami za orchester. Komu drje njezaryja so hłuboko do pomjatka markantne rytmy, zwučne melodije kaž tež awantgardistiske harmonije, z kotrymiž zwjaza komponist žnjenski nałožk łapanja kokota do jewišćowych wobrazow z klasiskej hudźbu moderny? Tutu natočenu sinfonisku hudźbu, spisanu za SLA, zahra w lěće 1994 Statna filharmonija Brno pod nawodom dirigenta Jana Chlebníčeka. Wón je tajke a podobne sceny často z empatiju angažowaneho Słowjana w nadawku SLA předstajał. Do rjadu twórbow, z kotrymiž je Jan Rawp hudźbu klasiskeje moderny Serbow wobohaćił, słušatej tež sinfoniskej kompoziciji »Essay­« a »Concerto animato« za wiolinu a orchester. Mjez sinfoniku su zasunjene komornohudźbne składby. Tři wuměłske spěwy na teksty Miny Witkojc a Kita Lorenca zaspěwa z klawěrnym přewodom Güntera Philippa čěska operowa sopranistka Květa Koníčková. Ze zběrki »Spominanje« wuwzaštej so čisle »Při kolebce« na słowa Handrija Zejlerja a »Šamna noc« na słowa Miny Witkojc, a to z mecosopranistku Tanju Donatec a pianistom Renéjom Spee. K tomu zaklinča »Pjeć klawěrnych kruchow za dźěći«, interpretowane wot Liany Bertók. Wjacehłósnu składbu »Kuzło dešća« poda žónski chór SLA pod nawodom Barbary Domin. Wulke finale pak předstaji Sinfoniski orchester MDR pod dirigatom Romana Kofmana.

Jědźeš-li přez Móst měra do Budyšina, wupřestrěwa so k lěwicy přewšo rjany napohlad na staroměšćansku siluetu. Charakteristiski architektoniski ensemble spožča Budyšinej swój njezaměnliwy estetiski wuraz: wulka ličba wěžow z filigranymi a wysokimi špickami, kaž tež wuske domy, kiž so kaž parlički na nitce na so rjaduja, stejo na platowje podłu Sprjewje tworja cyle wosebity měšćanski napohlad.

Kaž dźensa, měješe Budyšin tež před lětstotkami architektonisku rjanosć na sebi, kiž ćehnješe nimo wikowarjow tež wuměłcow a molerjow do města. W aktualnej wosebitej wustajeńcy ›Budyšin fascinuje – Napohlady na město wot 1620 do 1900‹ w Muzeju Budyšin, pokazuja so w dohromady třoch rumnosćach cyłkownje 156 historiskich wobrazow, rysowankow, kopororytwow, litografijow a objektow. Tematisce wob-jednawaja twórby napohlady na město, pućowanja přez hasy, kaž tež impresije jednotliwych historiskich twarjenjow, wotdźělow a cyrkwjow. Nimale 90 molerjow, grafikarjow a rysowarjow z wšelakich dobow, zwuraznichu na tute wašnje architektoniske wuwiće a přeměny města přez cyłkownje tři lětstotki.

ptaški swajźbuju

dłymoko zadychuju

te sebjewědobne

ptaški noweje

generacije

scena se pśigótujo

njewjesta wustupijo

jo lapata njej wijkotata

w zecu lěpjej lětajuca

stup dalej na jawišćo  

wšo

how wótrěte wót procha jo

to ga bźo

błyšćate tšojeńko

daś se wóno chopijo

ze serbskim gusłom Łužyce

a ja do sroki słodkeje

z radosću

kusnuś cu    

  ŹILKA

Pokazka: Wšykne pśedstajone wobraze móžośo se woglědaś w aktualnej wósebnej wustajeńcy » Ze žeńskecym póglědanim« w Serbskem muzeju Chóśebuz. Twóŕby styri wuměłcowkow se we njej pokažu – Eriki Krügerojc, Helle Stoleccyc, Iris Brankačkoweje a Maje Nagloweje.

Teke kreslanki Maje Nagloweje Źilka wjelgin wobźiwujo, ale jo se togo wzdała, něco k tomu basniś. Což wóni z něžneju a wósebneju mócu zwurazniju, to ga se wuběrnje wótbłyšćujo w basnjach Róže Domašcyneje, z jeje zběrki »Die dörfer unter wasser sind in deinem kopf beredt« (poetenladen Verlag 2016). Wšake tych basnjow móžośo teke direktnje we wustajeńcy dožywiś, ga pśi wótsłuchańskej staciji, cytane wót basnikaŕki sameje. Wustajeńca »Ze žeńskecym póglědanim« buźo hyšći až do 19. februara 2026 wiźeś.

broźim pó wóźe mójog póchada

wetom až som źěl

žaglecego wobraza

pytajuca duša

broźi zboka ruša

zwězana z kórjenjami som

w zachadnosći kašerjujom 

za pśichodom

pytajuca za slědami

slědy zawóstajijom

wšo wupołnjone wót mójich žaglow

dno se nasrěbjo

mójich njewomucnych kšacow

chto je gódnośi?

štó je rozumi?    

wokognuśe rozběžujo

ako spomnjeśe

a kašeŕ prozny njewóstanjo

   

   ŹILKA

Serbski institut swěśi 2026 swój 75. jubileum. Pśi tej góźbje wózjawijomy w Rozhlaźe seriju z wuzwólonymi slěźaŕskimi śěžyšćami, ako su byli historiski wažne a graju zrazom źinsa bytostnu rolu pśi sorabistiskem slěźenju.

Serbski institut a wustne formy serbšćiny

Serbski institut (SI) w swójej źinsajšnej formje jo nastał 1992. Wón jo direktny naslědnik Instituta za serbski ludospyt (ISL), ako jo se załožył 1951 a swěśi stakim lětosa wósebny jubileum: Tśiběrtyl stolěśa dajo w Budyšynje (a wót 1992 teke w Chóśebuzu) institucionalizěrowane sorabistiske slěźenje. Lěto pó załoženju jo institucija wordowała pśirědowana Nimskej akademiji wědomnosćow w Barlinju. Prědny direktor jo był Pawoł Nowotny (1912–2010). Wót wšogo zachopjeńka jo se pódla stawizniskich a literarnohistoriskich, sociologiskich a ludowědnych slěźenjow etablěrowała rěcywědna źěłabnosć. To jo se wótbłyšćowało južo 1952 w prědnem zešywku wót instituta wudanego sorabistiskego casopisa Lětopis, kótaregož wudawarje su se pilnowali, aby zdobyli teke eksternych awtorow. Ako jaden ze słupow wědomnostnego rozestajanja ze serbšćinu jo se w SI skóro wukristalizěrowała zaběra ze spócetneju formu rěcy, rozmjej z wustnymi warietetnosćami. Prědny dialektologiski nastawk w Lětopisu jo z pjera wuznamnego pólskego slawista Zdzisława Stiebera, ako jo pokazał na zbytki Mužakojskego dialekta na pód-zajtšnem boku Nyse1.

Rozmołwa z Thomasom Gerlachom wo jeho skutkowanju a swójbnych stawiznach hač k prapradźědej Janej Bohuwěrej Mučinkej

We Wikipediji wo Was mjez druhim čitaš, zo sće »krajměrjerski inženjer« a »čestnohamtski hladar pomnikow«. Prošu předstajće so a prajće nam něšto słowčkow wo swojim skutkowanju jako­ krajměrjerski inženjer.

Sym so w Drježdźanach-Hellerauwje narodźił a tam wotrostł. ›Heller‹ je šěroka, z holu pokryta terasa nad městom. Po njej bu dźěl města pomjenowany. Tutón krasny kućik njeběše jenož idealne hrajkanišćo za dźěćinu a młodźinu, ale ze starodawna teren wojerstwa. Za mój čas tam sowjetske tanki zwučowachu – z wotpowědnej haru; wosebje pak su wulke płoniny rozjězdźowali. Přez to so na powjerchu zjewichu pokłady: powostanki z rownišćow bronzoweje doby, kotrež smy my młodostni namakali a wotedali a přez to z tehdyšim Krajnym muzejom za pra- a zažne stawizny zwisk dóstali. Tak so we mni hižo zahe přeće zrodźi, zo budu wurywanski technikar. Po studiju sym jako archeologa a stajnje tež jako krajměrjer dźěłał, woboje dlěje hač 40 lět.

Z Łužicu sće na wjacore wašnje zwjazany. Jako čestnohamtski hladar pomnikow w zemi sće wjele lět we Łužicy dźěłał, wospjet w Budyšinje – mjez druhim na hrodźe (1987), w Mnišej cyrkwi (1992) a lěto poz­dźišo na Třělnišću. Kotre wurywanki běchu wosebite, kiž bychu snano tež našich šulerjow a młodźinu zaji­mowali?

Rady. Nimo přepytowanjow w Budyskim starym měsće su kedźbyhódne: nuzowe wuchowanje bronzowych časowych popjelnicowych rowow kaž tež srjedźo- a pózdnjosłowjanskich hórkow a ćělnych rowow na kromje pěskoweje jamy Dobranec a wulkopłoninowe přepytowanja znutřka bronzoweho sydlišća na Wowčej horje pola Lubija.