Slěduju tśi dalšne pěsni w nowodrjewjańskej rěcy, tejerownosći w górno- a dolnoserbskej rěcy a z nimskimi pśestajenjami: »Vibodraitaj vaitadzai« (Obodritske ryśarje) na staroserbsku melodiju »Serbow dobyśa«, »Dod Bornaimairo« (Smjerś Barnimira) na melodiju staroserbskego spiwa »Padnjony Pan« a »Storoi bör mo viltiaj dör« (Stary bur ma wjeliki dwór, pó engelskem źiśecem spiwje »Old Mac Donald Had A Farm«). Ediciju jo rěcnje pśewóźował česki rěcywědnik dr. Vladislav Knoll z Pragi, tuchylu nejlěpšy znajaŕ drjewjańskeje rěcy. Wše styri spiwy w drjewjańskej rěcy eksistěruju nagrawane w rozgłosowej kwaliśe wót Mathiasa Kließlinga (Tonstudio Cottbus, 2021).

▶ Serbski komponist a něgajšny muzikowy redaktor Ulrich Pogoda njabogi

Wušej 30 lět jo Pogoda był muzikowy redaktor, nejpjerwjej w radiju DDR, pótom w ORB a až do swójogo wuměńka 2019 w chóśebuskem studiju rbb. Ako komponist jo był nadregionalnje pśipó- znaty. Wón jo komponěrował za orchestry, za jawišćo a komornu muziku. Dnja 31.8. jo w starstwje 72 lět zemrěł, 18. septembera jo namakał swój slědny wótpócynk w rodnem měsće, na kulowskem kjarchobje.

▶ Stwórty lětnik rěcnego projekta Zorja jo se zachopił

1. septembera su se zasej wótwórili źurja rěcnego gnězda Zorja w Děsnje. Mjaztym jo južo stwórty lětnik z wósym wobźělnicami a wobźělnikami startował, a źaseś mjasecow lažy prědk nowych Zorjakow. Zasej pódla su rěcne trenarje Franciska Albertowa, Pětš Śěžyński, Anka Zachariasowa a Gregor Wieczorek, a źěl teama jo něnt teke Dešanaŕka Šarlota Kušcyc.

▶ Łužyski lyrikowy festiwal w Złem Komorowje wót 2. do 6. septembera

Lětosne mjaztym 14. wudaśe festiwala, kenž wugótujo »Nachwuchs-Literatur-Zentrum ›Ich schreibe!‹ e.V.« w zagrodowem měsće Marga w złykomorojskem měsćańskem źělu Brjazki, jo měło wósebnje wjele serbskego bitowaś. Dwě serbskej basnikaŕce stej se wobźěliłej: Róža Domašcyna a Źilka. Muzicěrowałej a spiwałej stej Marion Kwicojc a Konstanze Niemtz.

Nedaleko od Trenčína ... spěwamy z lóštom tež w Serbach na našich swjedźenjach. Tola hdźe tute město poprawom je? Słowakski Trenčín leži hnydom za čěskej mjezu a je lětsa zhromadnje z finskim Oulu kulturna stolica Europy. Pokazuje so wopytowarjam jako srěnjowulke město (ma někak jenak wjele wobydlerjow kaž Zhorjelc) při šěrokej rěce Váh, a nad nim trónuje majestetiski srjedźowěkowski hród. Titul kulturneje stolicy njepřinjese do wuzwolenych městow jenož hudźbu, wustajeńcy, festiwale a wuměłske instalacije, ale zmóžni, je za přichod ponowjeć a přeměnjeć.

W Trenčínje, hdźež móžeš wodu wšudźe dožiwjeć, je rěka Váh takrjec žiłka žiwjenja. Z hižo dokónčenym přetworjenjom rěčneje łučiny při jeho prawym brjohu na přirodny park-zetkawanišćo hraje nětko wot kónca septembra dalši měšćanski projekt takrjec rólu zwjazowaceje linije: Bywši železniski móst (wot 2017 bjez funkcije) su za pěšich a kolesowarjow přetwarili a zwjazuja z tym historiski centrum z nowšim měšćanskim dźělom, kotrejž stej dotal chětro wot so wotdźělenej byłoj.

Rěka Váh sama je woblubowana pola rybarjow, sportowych čołmikowarjow a płuwarjow, a na jeje brjohomaj so derje běha, kolesuje, zabawja a wotpočuje. Hromadźe ze studnju wódneho muža Valentina na torhošću, wokoło kotrehož powědaja sej ludźo tu baje, a z dalšimi zajimawymi wodotryskami skići Trenčín zaćišć města, hdźež njeje woda prosta kulisa. Wone so z njej identifikuje, štož je so tohorunja w projektach, instalacijach a w programje kulturnostolicoweho lěta wotbłyšćało.

Wonjaca hola, pěskojty pućik a brylaty muž, po pućiku dundajo. Hync Rychtaŕ lubuje swoju ródnu krajinu wokoło Slepoho, do kotrejež je so před pjeć lětami po nimale pjeć lětdźesatkach w Lipsku nawróćił. Lětdźesatki, w kotrychž bě dožiwjenja, nazhonjenja, mjez nimi tójšto ranow, krute přećelstwa a nic naposledk wulku biblioteku a wysoku reputaciju jako docent nahromadźił. Znajemoj so mjeztym tróšku dlěje hač dźesać lět, štož je porno tomu maličkosć. A tola nochcu skomdźić, swojemu přećelej a pomocnikej, kiž je tež mi wosebitostki serbšćiny zbližił, k narodninam gratulować, kotrež wón lětsa w oktobrje woswjeći.

Šwitam bywšich studentow na Instituće za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity je slawist dr. Hync Rychtaŕ w pomjatku jako wučer z rozsahłej wědu, wulkim humorom, empatiskej powahu a z kmanosću, maćiznu wokoło serbskich a słowjanskich rěčow (a kultury) kaž tež rěčespytne nuansy ze zahoritosću a sćerpnosću sposrědkować. Mnohim bě wón móhłrjec mentor a je jim durje k maćeršćinje šěroko wočinjał. Ale nic jenož to, legendarne su jeho pućowanja a ekskursije do bliskich a dalokich kónčin wot přibrjohow Solawy a Unstrut hač do Tatrow. Hync Rychtaŕ bě (a je, to móžu z nazhonjenjow naju zjawnych pućowanjow minjenych lět dokoławokoło Slepoho wobkrućić) wuběrny organisator, woblubowany towaršnik – a »žiwy słownik«, tole wšak za hnydom wjacore słowjanske rěče.

23. julija 1751 narodźi so w Lubanju Karl Gottlob von Anton, wažny spěchowar serbstwa a sobuzałožer Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow. Wón pěstowaše zwiski k wuznamnym słowjanskim a serbskim wučencam a wobknježeše serbsku rěč. Hromadźe z Janom Hórčanskim wuda w lěće 1797 zarys hornjoserbskeje rěče z titulom Etwas über die Oberlausizische Wendische Sprache. 21. apryla 1779 załoži z přirodowědnikom Adolphom Traugottom von Gersdorf Hornjołužisku towaršnosć wědomosćow w Zhorjelcu. W tamnišej Neißstraße 30 ma wona do dźensnišeho swoje sydło.

Składnostnje jeho narodnin staji Robert Lorenc w nadawku Maćicy Serbskeje ze zastupjerjomaj Zhorjelskeho Serbskeho stajneho blida kwěćel na jeho row. Při tym hódnoćeše wažne dźěło wědomostnika z krótkim přednoškom.

Srjedź junija přeprosy Lěwica do žurle Serbskeho domu, zo by spominała na spisowaćela Jurja Brězana (1916–2006). Před 10 lětami bě Lěwica na stoćiny spisowaćela spominała, jako sej swoju kandidatku za Zwjazkowy sejm Caren Lay na čitanje z jeho knihi »Der Gymnasiast« přeprosy. Lětsa předčita znowa do Zwjazkoweho sejma wuzwolena Lay wurězki z prěnjeho dźěla trilogije »Feliks Hanuš«. Hanuš zesrěba jako młody šuler Budyskeho gymnazija powětr kónc 1920tych, spočatk 1930tych lět. Z tekstow Brězana běchu zastróžowace paralele k dźensnišemu časej a k zesylnjenju prawicarskich mocow spóznać.

Postrowne słowa w mjenje prezidija zwjazkoweho předsydstwa a předsydy Domowiny přednjese Bjarnat Cyž, wopominajo wosebje Brězana, kotryž nawjedowaše serbskich brigadnikow při natwarjenju noweho Serbskeho doma.

Optimistisce rozprawješe přichodna dźowka dr. Beata Brězanowa, kotraž dale w Budyskim domje Brězana bydli, kak je so swójbje z priwatneje iniciatiwy poradźiło, wopomnjensku taflu při domje připrawić, a kak wuspěšna běše stacija šulerskeho projekta při originalnym Brězanowym pisanskim blidźe. Spočatk junija mjenujcy běštej Serbske šulske towarstwo a Domowina za 170 serbsce rěčacych a wuknjacych šulerjow sedmych lětnikow projektny dźeń na slědach Jurja Březana w Budyšinje přewjedłoj.

Kumštna inteligenca a wulke rěčne modele su w poslednich lětach dźeń a wjace diskutowane. W zwisku ze słownikarstwom njemóhli napřećiwki poprawom wjetše być: Na jednym boku so přeco hišće słowniki w knižnej formje wudawaja, na druhim boku mamy awtomatiske přełožowarske nastroje, tak zo by móhł čłowjek nimale wěrić, zo je čas słownikow bórze cyle nimo abo zo budu so słowniki awtomatisce wot kumštneje inteligency zestajeć.

Runje w dobje tutych na­přećiwkow smy zahajili naš projekt Mudra 2.0, t.r. digita­li­zowa­nje, rewidowanje a do­kón­čenje hornjoserbsko-čěs­­­­ke­­­­ho słownika Jiříja Mudry (1921–2009).1 Zdobom dokónčichu kolegojo na Słowjanskim instituće Čěskeje akademije wědomosćow někotre wulke słownikowe projekty2 a přemyslowaše so wo dalšim digitalnym puću za tutón material. Kak měł słownik w našej dobje wupadać, što sej wužiwarjo přeja, što trjebaja? Kak móža nam nowe technologije snano leksikografiske dźěło wolóžić, kajke nowe móžnosće nam technologije wotewrěja? Prašenja, kiž sej zawěsće jenož my njestajamy, ale słownikarjo po cyłym swěće.

Našemu přeprošenju3 na dźěłarničku »Słowniki w swěće modernych technologijow« sćěhowachu tuž mnozy znaći leksikografojo, kiž so hižo lěta z prašenjemi kompjuterowe­­je linguistiki zaběraja: z twa­rjenjom wulkich rěčnych korpusow a z (poł)awtomatiskim čerpanjom datow z tajkich za słowniki, z kompleksnymi słownikowymi portalemi (FRAN)4 ze zestajenjom wosebitych słownikow (na př. słownikaj walency Vallex a NomVallex),5 słownikow dialektow (pola nas je to na př. datowa banka słowow karpatskich narěčow Ivana Pankěviča), słownika starocyrkwinosłowjanšćiny GORAZD6 atd. Program přiwabi mnohich wědomostnikow jenož k připosłuchanju – zdaše so, zo je tema dźěłarnički zajimawa tež za dalšich rěčespytnikow, nic jenož leksikografow.

We wobłuku Njeswačanskich hrodowych koncertow přeprosy towarstwo přećelow kultury a domizny 12. julija 2026 na njewšědne koncertne popołdnjo na barokny hród w Njeswačidle. Na programje stejachu kompozicije baroka w dialogu z twórbami komponista Jana Cyža. Hnydom zwoprědka chcu rjec: To bě přewšo zajimawe a pohonjowace koncertne dožiwjenje. Solisća Gerold Gnausch (saksofon/basowa klarineta), Matthias Hübner (violoncello) a Paul Bernewitz (klawěr) stajichu so wužadacemu nadawkej, hudźbu Bacha, Händela a Couperina tworjenju Budyšana Jana Cyža napřećo stajić.

Jako prěnje je kedźbyhódne, zo wučinjachu charakter programa runje tak solowe kruchi kaž tež zwukowe kombinacije, kotrež su zrědka słyšeć. Tomu wotpowědowaše tež šěroki spektrum kompozicijow Jana Cyža. Z lěta 2007 zaklinča klawěrne solo »…er Sa(h) tie(f)…«, hommage na francoskeho mištra jednoreje hudźbneje rěče Erika Satieja, přeswědčiwje a z intensiwnym zwukom napodobnjeneje wot Paula Bernewitza za Förster-křidłom z lěta 1931. Runje tak dojimawa bě interpretacija chorala »Žadanje mam po tebi« wot 1817 do 1892 w Slepom bydlaceho fararja Juliusa Eduarda Wjelana za basowu klarinetu, violoncello a klawěr, skomponowaneho 2022. Scyła radźi so Budyskemu komponistej přeswědčiwje, emocije a atmosferu zapopadnyć – kaž na přikład w solu za sopranowy saksofon »Pacem te poscimus omnes« (»Wo měr prosymy će wšitcy«), dojimawje zahudźenym wot Gerolda Gnauscha. Tak wutwori so tež zwisk wot Jana Cyžowych »6 miniaturow«, krótkich, pregnantnych zwukowych wobrazow po swobodnje rěčanych tekstach 2024 w Budyšinje zemrěteho Hartmuta Zielonki z lěta 2009, hač k najnowšemu kruchej »salti« (»skoki«) za violoncello, solist Matthias Hübner, z lěta 2025. Cyłkownje dźesać předstajenych twórbow poda woprawdźe přeswědčiwy wuměłski portret Budyskeho komponista. Na kóždy pad naspomnić dyrbi so wysoki wuměłski niwow solistow, kotřiž hudźachu z angažementom a wočiwidnym wjeselom. Woboje bě runje tak w twórbach ze zašłosće kaž tež při předstajenju kompozicijow Jana Cyža ze skutkowanja poslednich 30 lět začuwać.

Žałujomy wó znatego fotografa Gerda Rattei, kótaryž jo 9. maja 2026 w Chóśebuzu zemrěł. Wón jo był 89 lět stary a zawóstajijo swóju žeńsku Gudrun, dwě źowce, tśi źiśiźiśi a tśi źiśi tśeśego naroda.

Gerd Rattei jo se 12.12.1936 w Chóśebuzu-Strobicach naroźił a jo cas žywjenja na serbski póchad swójeje mamy a stareje mamy z Njabožkojc we Błotach gjardy był.

Pó šuli a wuwucenju ako mólaŕ pśi wabjeńskej agenturje DEWAG w Chóśebuzu jo źěłał ako ciwilnje pśistajony mólaŕ pismow pśi Ludowej armeji. Slědowało jo pśistajenje pśi Kulturnem zwězku NDR w Chóśebuzu, źož jo mjazy drugim za źěło fotowych kupkow zagronity był. Sam jo pśewzeł nawjedowanje fotoweje kupki w domje NVA w Chóśebuzu. 1961 jo zachopił źěłaś ako fotograf pśi DEWAG w Chóśebuzu a jo wóstał až k jeje rozpušćenju 1990 pśistajony. Legendarne z togo casa su jogo fotografije głažka běłowóźańskich a derbnjańskich głažkarnjow.

W lětach 1967 do 1971 jo absolwěrował dalokostudium za fotografiju pśi Wusokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku. Gerd Rattei bu cłonk Zwězka twórjecych wuměłcow NDR. W samskem casu jo był teke cłonk Centralneje komisije za fotografiju pśi kulturnem zwězku NDR. W lěśe 1975 jo z fotografom Klausom Endlerom iniciěrował w Pódstupimje wustajeńcu AKT & KRAJINA, kótaraž jo se k jadnomu wjele woglědanemu rědoju wustajeńcow w NDR až do lěta 1991 etablěrowała. W běgu wjele lět jo za Domowniski muzej w Dešnje wugótował pśepšosenja a plakaty. Tejerownosći jo wjele lět wusko ze Šulu za dolnoserbsku rěc a kulturu gromadu źěłał. Fota w katalogach k wustajeńcam, ale teke w zběrkach a muzejach, w Nowem Casniku, Płomjenju a kalendarju Stog wóstanu.

Mjezynarodna wědomostna ­dźěłarnička z hosćom we Łužicy

Pod titulom »Between Wilderness and World Culture: Rewilding and Sorbian Heritage« zetkachu so we Łužicy wot 20. do 23. meje 2026 wědomostnicy a wědomostniki mjezynarodneje syće »European Conservation Humanities Network (EuCoHN)«. Tuta syć zjednoća duchownych wědomostnikow (stawiznarkow, rěčespytnicow, geografkow), kiž slědźa na polu přirodoškita a při tym wuměnu z přirodoškitnej praksu pytaja. Lětuše zetkanje, organizowane wot Serbskeho instituta w kooperaciji z Biosferowym rezerwatom Hornjołužiska hola a haty, wěnowaše so Łužicy z jeje přirodowym a kulturnym herbstwom. Model biosfery ma w slědźenju mjenujcy wosebje wysoku hódnotu. Hinak hač w druhich přirodoškitnych wobłukach, steja tu čłowjek, jeho kultura, tradicionalne wašnje wobhospodarjenja a wobchad z přirodnymi resursami w srjedźišću. Wosebity je tež pozadk swětoweho programa MAB (Man and the Biosphere, Čłowjek a biosfera), kiž UNESCO w lěće 1968 zawjedźe. Diplomatiskich přičin dla angažowaše so Sowjetski zwjazk intensiwnje w tutym programje – a z nim tež wuchodna Němska. Tohodla nadeńdźemy tu hač do dźensnišeho wjace biosferow hač w zapadnym dźělu Němskeje, wuzběhny Astrid Eckert, stawiznarka a profesorka Emory uniwersity w Atlanta (USA), w swojim zjawnym přednošku w Stróži srjedu, 20. meje 2026.

a »Za Kamjencom za horami ...«

Nimale wšitke medije, a to nic jenož w Němskej, su 30. apryla wo smjerći wuznamneho molerja a rězbarja rozprawjeli a při tym jeho wobšěrnje wuměłske skutkowanje česćili.

»Ze smjerću Georga Baselitza zhubi tworjace wuměłstwo jedyn z najswojowólnišich hłosow, kotryž bě je přez lětdźesatki formował a druhich wědomje njepřijomnje wužadał. Jako radikalnje myslacy a wospjet prowokowacy wuměłc je wón porjadk a zaznaće wobraza bytostnje »na hłowu stajił«. [...] Georg Baselitz bě swětowy wuměłc ze Sakskeje. Za Drježdźany a Statne wuměłske zběrki (SKD) bě wón wjele wjac hač wuznamne mjeno našočasneho wuměłstwa. Wón bě wuměłc, kotrehož twórba bě ze zažneho zetkanja z Drježdźanskimi zběrkami sobu wušła. Přez lětdźesatki wón tutón zwisk stajnje zaso wobnjowješe – kritisce, swojomyslnje, wužadujo a wulce produktiwnje. [...] Žarujemy wo wuměłca, kotrehož twórba je naše zrozumjenje wo wobrazu trajnje změniła. Jeho zwisk z Drježdźanami a ze Sakskej wostawa dźěl tutych stawiznow.«1

Tak so Statne wuměłske zběrki Drježdźan z wuměłcom, molerjom a rězbarjom w zjawnym wozjewjenju rozžohnuja, kotryž je lětsa 30. apryla w starobje 88 lět zemrěł.

K 100. posmjertninam serbskeho prócowarja Wojerowskich stron

Župa »Handrij Zejler« spomina lětsa we wobłuku swojeho projekta »Via Sorabica HoyWoj« na wusahowacu wosobinu serbskich stawiznow města Wojerec. Dnja 13. julija 1926 zemrě we Wojerecach knihićišćer, wobsedźer ćišćernje, redaktor a serbski prócowar kaž tež angažowany měšćan Awgust Lapštich.

Serbski pochad

Friedrich August Lapstich, serbsce Bjedrich Awgust Lapštich (w serbskich medijach druhdy tež Lapsyk pomjenowany abo Lapstich), narodźi so 5. oktobra 1862 we Wulkich Ždźarach. Jeho ródna wjes mjez Wojerecami a Rakecami běše w tamnym času ryzy serbska, wjesna wobchadna rěč bě serbšćina. Muka registrowaše w gmejnje Wulke Ždźary dwójce serbske swójbne mjeno »Lapsk – verdeutscht Lappstich«. W šuli skutkowaše hižo wot lěta 1844 sem horliwy Serb Jan Mrózak (1816–1895) jako wučer, kotryž bě swojeho šulerja Lapšticha zawěsće w narodnym zmysle wobwliwował. Wuchodźiwši ludowu šulu poda so Lapštich jako wučomnik do Wojerec, zo by tam powołanje pismikistajerja a ćišćerja nawuknył.

Pismikistajer, knihićišćer, nakładnik a wobsydnik ćišćernje

Wukubłanje absolwowaše w ćišćerni Serba Gustava Wencla, kotraž w dobje 1874 do 1887 we Wojerecach eksistowaše. Tam přiswoji sebi kmanosće stajenja a ćišća knihow a nowin w němskej a serbskej rěči. Wencel jako sobustaw Maćicy Serbskeje młodeho Lapšticha prawdźepodobnje do směra narodneho angažementa za Serbstwo pohnuwaše. Zakónčiwši wukubłanje nastupi dźěło w Lubiju a bě samo wěsty čas jednaćel tamnišeje ćišćernje. Nawróćiwši so do Wojerec wukmanješe so jako pismikistajer a ćišćer w ćišćerni Wencla a wot 1887 sem w čisćerni Oscara Henčla. W ćišćerni Henčla zběraše Lapštich nazhonjenja nastupajo redakciju, stajenje, ćišć a wudaće němskich a serbskich nowin. Henčel bě mjenujcy wudawaćel němskeje regionalneje nowiny »Hoyerswerdaer Kreisblatt« z hamtskimi wozjewjenjemi a njehamtskim dźělom. W njej buchu nawěški překupcow druhdy dwurěčnje abo samo jenož serbsce wozjewjene, přeprošenja Wojerowskeho serbskeho burskeho towarstwa zasadnje jenož w serbšćinje. Dale ćišćeše Henčel »Bramborski Zaßnik« a hornjoserbski »Mißionski póßoł«.

▶ Domowina ma nowe webowe strony

Nawodnica za wizuelnu komunikaciju a design Domowiny, Veronika Bjarš, a nowinska rěčnica Božena Šimanec, předstajištej 16.4. w Domowinskim domje we Wojerecach nowy wonkowny wobraz a z tym zwisowacu nowu webstronu Domowiny. Wot srjedź apryla je nowa internetna strona Domowiny online a w štyrjoch rěčach přistupna: delnjo- a hornjoserbsce, němsce a jendźelsce. Nimo Domowinskeje su nastali 13 dalšich nowych webstronow wjacorych župow a towarstwow. Hlej:

▶ Stoty »Serbski Buschfunk« online

Wot 1. meje je jubilejne wudaće podcasta »Serbski Buschfunk« w syći přistupne. Za 100. epizodu staj so Daniel Nuk a Jakub Wowčer z Witom Bejmakom zetkałoj a so z nim wo času rozmołwjałoj, jako běštaj fanaj kabaretneje skupiny »Lózy hólcy«. W swojim podcasće rozestajataj so wot lěta 2022 z nowosćemi ze serbskeho swěta.

▶ Hudźbu na teksty Milana Hrabala zahrali

W lěsu pod Popowej Skału njedaloko Lückendorfa we Łužiskich horach je skupina HraTaj z Warnoćic, kotraž je so lětsa składnostnje narodnin čěskeho basnika Milana Hrabala załožiła, wosebity koncert za pólskich, čěskich a němskich zajimcow hrała, kotřiž běchu 1. meje w ramiku pućowanja třoch narodow na horu nóžkowali.