Wót lodow liche su rěkow wódy
Pśez nalětny słodki wóžywjecy póšk,
Juž w dole zeleni se mešk;
A słaba zyma jo tšuła lody,
Se śěgnuła do górow jo slědk.
Ga wóttam sćelo na wuběgach
Te póslědne zlewki kšupow a sněga
We smugach pó wuspanych pólach,
Słyńcko pak pśeśiwo zymje běga,
Wšuder stawa ze śamneg´ schowa
Pśirody móc a pisanosć nowa;
Hyšći mało jo kwětaškow wšuźi,
Wóna pisanych zwoła luźi.
Glědaj slědk wót našych górow
Do města a do tych dwórow:
Z wuskich gasow, z wrotow śmy
Mjerwjeńce luźi do swětła kśě.
W słyńcu kuždy cujo znowa:
Kněz wót wěrnosći stanuł jo z rowa.
Pśeto sami tež stanuli su
Ze schowanych stuchłych wjažkow a domow,
Z tych rucnikaŕskich zwězkow nět du,
Ze śišća kšywow starych chromow
A z wuskich, dušecych drogow,
Z Bóžych domow cesći dostojnych
Wujdu k swětłu na zemje dych.
Glědaj jan, kaka mań ze wšych rogow
Tam pśez gumna a pó pólach chwata.
Na rěce wjasoły zogol
Mjaz cołnami pśez wódu skoka.
Lej, až pód kšomu pśeśěžony
Cołn slědny brjog wopušćijo,
Do górow sćažki napołnjone
Su z pyšnym ludom, kenž spiwkoco.
Ja ze jsy słyšym radowanje,
Lud pód njebjom ma spódobanje.
Z cyklusa ›Počasy‹ pochadźacy oratorij załožićela serbskeje artificielneje hudźby Korle Awgusta Kocora (1822–1904) na libreto Handrija Zejlerja (1804–1872) bu w lěće 2000 w Chróšćanskej hali Jednota za předležacy zynkonošak nahrawany. Wuměłski nawod a dirigat měješe w tu- a wukraju připó-znaty a tehdy w SLA z krutym angažementom skutkowacy Ronald Monem.
Solistiski kwartet tworjachu nimo Tanje Donatec (alt) a Stefana Baumgärtela (bas) při Semperowej operje w Drježdźanach skutkowaca Birgit Fandrey (sopran) a tohorunja w Drježdźanach angažowany Wolfgang Theis (tenor). Z nimi tworjachu wulki cyłk sobuskutkowacych w Zwjazku serbskich spěwarskich towarstwow zeskupnjene chóry Budyšin, Meja, Lipa a Bratrowstwo kaž tež chór a orchester SLA Budyšin. Orchestrowa wersija pochadźa wot Jana Bulanka, kiž běše tež cyłkowne hudźbne poradźowanje přewzał.
Bjez dwěla je ›Nalěćo‹ najpopularniši z Kocorowych oratorijow. Wón stwori tutón opus w času wot 2.5.1851 do 15.11.1860. Hižo w přichodnym lěće bu twórba prapředstajena. Serbscy wučerjo, studenća a seminarisća běchu noty w jara krótkim času wotpisawši kopěrowali. Wučer Korla Awgust Fiedler spěwarjow organizowaše a wuwučowaše.
K prědnej twórbje Petry Richterojc ›Danka a Janka. Njeměr w nykusojc jazorje / Unruhe im Nykussee‹, LND Budyšyn 2025, 47 bokow
Serbske a serbski wuknjece źiśi w Dolnej Łužycy wótrostu z powěsćowymi figurami ceło samorozmějucy. Za źiśi słušaju wóne stwórjeńka k žywjenju. Juž źiśece kupki w źiśownjach nose mjenja toś tych zwětšego pśirodu reprezentěrujucych byśow. Šuli nosytej jich mjenja ako Lutki-šula w Žylowje, Krabatowa šula w Janšojcach, woblubowany wucbny material ma titel ›Lutk‹ a w njom ma lutk Mino se wě pśijaśelow a pśijaśelki z toś togo pódzemskego, wódnego, luftowego a wognjowego swěta.
Plastika – naddimensionalny nykus w klasiskej formje (nagi, tłusty, paslaty) sejźecy na kamjenju – stoj pśed Serbskim muzejom w Chóśebuzu. Na toś te a dalšne pregujuce znaśa źiśi nawězujo něnto w modernem tšojenju wó Nykusojc źowkoma, dwójnikoma Danka a Janka, Petra Richterojc (*1968).
Awtorka jo se naroźiła do serbskeje familije a jo wótrosła w Miłorazu a w Trjebinku. Wó swójej identiśe wulicujo w dokumentarnem filmje ›Bei uns heißt sie Hanka / Pla nas gronje jej Hanka / Pola nas rěka wona Hanka / We Call Her Hanka‹ (Grit Lemke, 2023), kenž pśiźo 18. apryla 2026 do kinow w Nimskej. Južo ako 12-lětne źowćo jo rada ze swójimi pśijaśelkami pisała, tak až jo jeje ceptaŕka nimšćiny załožyła literarnu źěłowu kupku. Teke južo ze źiśecych lět rada mólujo. Pótom jo chójźiła na Serbsku rozšyrjonu wušu šulu ›Marjana Domaškojc‹, ako jo to w DDR-skem casu uzus był, dokulaž jo slěpjańšćina wěcej pódobna dolnoserbskej rěcy ale teke dla togo, až jo gmejna Slěpe pśisłušała wokrjesoju Běła Wóda w wobcerku Chóśebuz. W Chóśebuzu jo studěrowała socialne źěło a socialnu pedagogiku. Juž dłujko jo Petra Richterojc žywa a źěła w pódpołnocnej Nimskej. Weto wuźaržujo zwisk z Dolneju Łužycu, na pśikład wobźělujo se na zarědowanjach Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu w Chóśebuzu. Za swójo wulicowańko ›Tšojeńko wó tužnem mjasecku‹ jo dostała awtorka w lěśe 2024 3. myto literarnego wuběźowanja domowinskeje župy Dolna Łužyca. Zrownju jo dostała 1. myto za swójo serbskorěcne wulicowańko ›Danka a Janka‹, kenž jo na to w zajźonem lěśe wujšło w Ludowem nakładnistwje Domowina.
Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rolu při sorabistiskim slědźenju.
Spočatki sorabistiskeje literaturowědy
Wažnosć literatury – a tak tež serbskeje literatury – pokaza so na wjacorych runinach. Wona móže horiconty a cuze žiwjenske swěty zbližić, k přemyslowanju wo našim swójskim ›ja‹ pohnuwać a je formować, runočasnje pomhać druhich lěpje rozumić a najwšelakoriše začuća wubudźeć. Wyše toho wuchadźa z njeje paleta najwšelakorišich měnjenjow a nazhonjenjow. Literaturu móžemy zdobom jako wosebity dokument wužiwanja serbskeje rěče a jeje wuwića wobhladować, runje tak kaž wotbłyšćuje wona wšelke procesy tworjenja identity – skrótka, literatura je stajnje tež swědk a špihel wotpowědneho časa. Literarnej wědomosći přisteji z tym wažny nadawk tute a dalše zjawy zapopadnyć a wułožować. Zdobom zachowa so na tute wašnje bytostny dźěl kulturneho herbstwa, kotryž je za přichodne generacije widźomny a přistupny. W slědowacym přehledźe maja so rysować najwažniše wunoški sorabistiskeje literaturowědy, na kotrejž běchu mj. dr. slědźerjo a slědźerki Instituta za serbski ludospyt (ISL) / Serbskeho instituta (SI) wobdźěleni.
Wjacore etniskorěčne mjeńšiny swěta so w zwisku z aktiwitami na polu wuchowanja identity, rěče a kultury prócuja, tež mjena sławnych krajanow »zwičnjeć«. Tole móže wězo historiske postawy nastupać – hišće skutkowniše pak bywa zapřimnjenje tučasnych wosobow, na přikład ze sfery pop-kultury. Husto so tuž w datym zwisku mjena swětoznatych – najlěpje hollywoodskich – hrajerjow a hrajerkow wužiwaja. Tak so na přikład waliziski pochad starow Richarda Burtona abo Catherine Zeta-Jones zwuraznjuje. Podobnje so tež wo samiskich a kwenskich korjenjach Renée Zellweger rěči. Druhdy móže wuběrk wusahowacych čłonow etnikuma samo kuriozny być.
Aromunojo – romaniski lud žiwy w Grjekskej a druhich krajach južneho Balkana –, tak do sławnych krajanow nic runje skromnušce liča: Aleksandra Wulkeho, pastyrjow, kotřiž su Jězusdźěćatku spěwali, Alexisa Sorbasa (literarna postawa), mać Terezu abo dirigenta Herberta von Karajana.
Pola Serbow njeběchu tute tendency dotal tak wurazne, tež hdyž móžemy hižo w času narodneho wozrodźenja pospyty wo »zeserbšćowanje« wuznamnych wosobinow zwěsćić. Znata je na přikład fabulacija, po kotrejž móhli prjedownicy w Kamjencu rodźeneho rozswětlerskeho basnika Gottholda Ephraima Lessinga pječa serbskeho pochada być a poprawom Lěsnik rěkać.
▶ Wustajeńca Isy Bryccyneje
Pod hesłom ›Wčera, dźensa, jutře‹ su štwórtk, 20. nowembra, w Budyskim krajnym sudnistwje wustajeńcu Isy Bryccyneje wotewrěli.
Přehladka pokazuje mnohostronskosć wuměłče a wopřija akwarele, rysowanki z tušu a raděrowanja.
Lyrikarka Róža Domašcyna je wotewrjenje ze swojimi myslemi wobrubiła. Šulerjo Serbskeho gymnazija recitowachu někotre z jeje basnjow, kotrež so na dźěła Isy Bryccyneje poćahuja.
▶ 151. schadźowanka
Sobotu, 22. nowembra,
wotmě so w Budyskej Króni
151. schadźowanka.
Režiju přewzaštaj Milena Wowčerjec a Maximilian Gruber. Moderatoraj wječora běštaj Božena Hojerec a Clemens Handrik.
»Schadźowanka je rum za najwšelakoriše temy, za kritiku, za chwalbu, za prašenja,
kotrychž wotmołwy hišće pytamy a za wotmołwy, kotrež měli do prašenja stajić.« Zarjadowanje pohibuje so mjez tradiciju, modernu a mjez generacijemi. Ma rum za diskusiju skićić a z tym wuměnu spěchować.
▶ Premjera publikum na połnje wobsadźenej žurli zahoriła
Njedźelu, 23. nowembra, předstaji so němskorěčna premjera rejowaneje bajki ›Mały pampuch‹ na žurli Serbskeho ludoweho ansambla. We hłownej róli zahori Božena Bjaršec, choreografiju kaž tež režiju měješe Juraj Šiška na starosći; libreto z wopisanjemi scenow w němčinje a serbšćinje je z pjera Wórše Wićazoweje. Hudźbu je Andreas Gundlach skomponował. Ansambl wobradźi wopytowarjam přewšo emocionalne předstajenje, na kotrež drje lědma štó spěšnje zabudźe – snano tež tohodla, dokelž kruch nimo měry wažne hódnoty kaž wšostronsku česćownosć,
ýýýý3.STRONA WOBALKI:
Maja Naglowa – »schere«, 2025. Wuhlowa rysowanka, 25×32,5 cm.
▶ Klasiska moderna z esprijom
Serbski ludowy ansambl přeprosy w oktobrje na portretowy koncert komponista klasiskeje moderny a hudźbneho dramaturga Jana Cyža, kotryž běše 3. junija swoje sydomdźesaćiny woswjećił.
W swjedźenskej atmosferje předstajichu koncert z reprezentatiwnym wurězkom přehlada wo žiwjenskim skutku wuměłca. Jan Cyž běše dlěje hač štyri lětdźesatki w tutym domje serbskeje hudźbneje kultury skutkował a swójske slědy zawostajił. Kaž něhdy tak so tež dźensa tohorunja zwonka serbskeho hudźbno-kulturneho wobłuka a zwonka Łužicy jako načasny reprezentant klasiskeje hudźby Serbow předstaja.
▶ Legendarna trójka jubilej w Budyšinje woswjećiła
Prapremjera kompozicije ›Z Abrafaxami přez časy‹ tworješe wjeršk jubilejneho swjedźenja ›50 lět Abrafaxy‹, kotryž su Serbski ludowy ansambl, nakładnistwo MOSAIK Steinchen für Steinchen a załožba dr. Gregoriusa Mättiga sobotu, 01. nowembra, w Budyšinje wuhotowali. Twórba Vincenta Strehlowa wotbłyšćuje lěttysacy přesahowace dyrdomdeje comicsoweje trójki a cituje hudźbne charakteristika kónčinow, kotrež su Abrax, Brabax a Califax w mjeztym 599 wudaćach měsačnje wuchadźaceho magacina wopytali. Pod nawodom Soyoung Kim zahra orchester SLA nimo toho wurězki ze ›Sinfonije Abrafaxow‹ a předstaji zhromadnje z rěčnikom Pětrom Cyžom aktualnu inscenaciju ansambla ›Abrafaxy a Čorny młyn‹, wobě tohorunja spisanej wot Strehlowa.
Srjejź septembra w nakładnistwje NOVAE RES wudane knigły dr. Justyny Michniuk ›Tradycje i zwyczaje Serbołużyczan na Dolnych Łużycach‹ wó serbskich nałogach w pólskej rěcy su se dotychměst pśedstajili na styrich zjawnych zarědowanjach dnja 23. septembra w Ludowej bibliotece w Krośnie Odrzańskim, 16. oktobra w Měsćańskej ludowej bibliotece w Gubinje, 20. oktobra w Towaristwje ›Ludowědna źěłaŕnja‹ we Waršawje a 8. nowembra na žurli Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje.
Publikacija se wjaseli wjelikeje woblubowanosći, ga jo se w běgu dweju mjasecowu južo pitśku wěcej ako połojca nakłada pśedała pśez nakładnistwo Novae Res a na zarědowanjach z awtorku. Na pśedstajenju knigłow w Žarowje jo se wobźěliło 30 gósći, a 17 knigłow bu pśedanych. Někotare su wužywali góźbu, aby se je wót awtorki signěrowaś dali.
Recensent na internetowem portalu ›Słowiańska Agencja Prasowa‹ pišo: »Toś ta publikacija jo gódna a trjebna edicija wó kulturje Dolnołužyskich Serbow – tematika jo w pśibytnosći se dotychměst lěbda raz jawiła w pólskem wědomnostnem pismojstwje. Awtorka zwěžo spušćobne slěźenje z kulturneju cuśniwosću a zamóžnosću wědu popularizěrowaś.« iSAP – Słowiańska Agencja Prasowa
