Na swojej hłownej zhromadźiznje 13. januara w awli šule w Pančicach-Kukowje zhladowaše předsydstwo chóra ›Lipa‹ na minjene lěto a informowaše sobustawow wo předewzaćach w nowym lěće.
Kónc lěta měješe towarstwo 84 čłonow, wot toho 60 aktiwnych spěwarkow a spěwarjow, kotrychž nawjeduje Jadwiga Kaulfürstowa. Předsyda Beno Wawrich přednjese wěcnu rozprawu a zwěsći, zo zhladuje chór na lěto połnych aktiwitow. Městopředsydka Katka Baierowa gratulowaše čestnym jubilaram: dwaj spěwataj hižo 35 lět w ›Lipje‹ a Uwe Pjetaš, kotryž je zdobom pokładnik chóra, zhladuje na 25 lět aktiwneho sobustawstwa.
›Lipa‹ předstaji zjawnosći w zašłym lěće cyłkownje 74 wšelakich spěwow, z toho wosom nowych. Wustupiła je dohromady sydom króć – nimo woblubowanych koncertow w nalěću, nazymje a po hodźoch, běše na swjatočnych kemšach a na swjedźenskim přećahu w Chrósćicach prezentna. Tež na wernisaži wustajeńcy wobrazow Maria Ošika, tohorunja w Chrósćicach, zanjesechu ›pozdatne spontanje‹ někotre pěsnički. Na hodownym beneficnym hudźbnym nyšporje nahromadźi ćěleso 1.950 eurow, kotrež přepoda 25. januara abatisy za reparaturu pišćelow w Róžeńčanskej swjatnicy.
Reinhard Natuš (1930–2026) jo był wuznamny a pśipóznaty domowniski slěźaŕ serbskego póchada a rozpalony wobgóspodarjowaŕ Wejsnego muzeja Zakrjow w Baršću-Zakrjowje. Wón jo pśez lětźasetki sobu pregował regionalne stawizniske a kulturne źěło swójogo regiona a se njewomucnje zasajźował za zachowanje a pósrědnjenje lokalnych serbskich stawizniskich tradicijow. Mimo togo jo wón měł njewšednu praktisku bliskosć k stawiznam: Wjele z tych w muzeju prezentěrowanych objektow jo wón sam zgromaźił, dokumentěrował abo restawrěrował. Jogo rucnikaŕske zamóžnosći su byli mimoměry wužytne za zdźaržanje historiskich pśedmjatow wšednego dnja na jsy, domacnych rědow a meblow a twaŕskich detailow.
Ako wejsny chronist, filatelist a ludowědnik jo Reinhard Natuš se pśiwobrośił cas žywjenja pśeslěźenju wejsnego wšednego dnja, serbskeje kultury ako teke regionalnym stawiznam swójeje dolnołužyskeje domownje. Jogo wobšyrna zběrka twóri jědro wejsnego muzeja, kótaryž jo wón zarědował w něgajšnem bydleńskem domje swójeju pśichodneju starjejšeju. W někotarych rumnosćach wustajeńce jo prezentěrował originalne historiske wopisma z wejsnego žywjenja, mjazy nimi bydleńske a kuchnine rědy, historiske šulske materialije, serbske drastwy blišeje wokoliny ako teke fotografije ze jsow. Wósebnje drogotne jo jogo slěźeńske źěło w tych stronach, kótarež su do togo lěbda wuslěźone byli. Pśez swójo njewomucne zasajźenje jo wugbał wuznamny pśinosk k dokumentaciji serbskich a słowjańskich nałogow.
Ze corajšneju pógóršotu som wócuśeła
a som spiwała mój gniw do dnja
mrokawy som barwiła cerwjene
nalětnym mězgam w bomach som dała stwardnuś
móje drogi som pśeměniła do zwitych kłubaškow wałmy
a toś te nuźece domowe sni
města mimo sobulutosći –
som je pśetwóriła do śamnego głažka
kótaryž jo musał byś rozbity
sebje samu ze wšymi swójimi zamólami
som pśetwóriła do papjery
kótaraž jo musała byś rozryta
jan hyšći wěcej pśecej zasej
pśeto rozryta som juž była
a jo hyšći felowało až by wětš do togo duł
a wšykne te kusacki do zanjeroźonych zagrodow
abo do zanjerěšonych dešćowych renow njasł
abo co su te nejlěpše městna
za gniw a ból?
Gaby ja była wšuźi tak rozchyśona
by ja mógała pón sebje
zasej samu gromadu zběraś?
Smjej se mały rjaschen
by mója maś groniła wšo zasej buźo
som była wšo ale žeden rjaschen
a som te docakanja zadychała a wudychała
som mójo póglědanje nawóstśiła
w kopicy kusackow som namakała zubatu wólu
kótaraž njejo žednu rozdrosćonosć dowóliła
ja som była hyšći ja
samo wěcej razow ja
kusacki su wisali jaden na drugem
rjeśazk papjernych cłowješkow
Čuju so jara česćeny, zo směm tule swoje dopomnjenki na basnika, spisowaćela, dokumentarja, redaktora a zahoriteho Serba Bena Budarja napisać. Wjelelětne přećelstwo wjedźe mje k tomu, so wosobinsce zwuraznjeć, a poprawom ani hinak njemóžu.
Kóžde zetkanje z nim bě za mnje žadne, połne měra a wutrobnosće. Móhł rjec, zo – kaž by basnik prajił – běchu to wokomiki słónca, Beno Budar běše mjenujcy w mojich wočach idealny Serb: přećelny, mudry, čestny a zdobom wjesoły; lubowacy swój narod, swoju domiznu, swoju kulturu a maćeršćinu. Zdobom wědźeše jara derje, kajke je městno małeho naroda na swěće. W pomjatku rezonuje mi Benowa baseń ›Naš kusk zemje‹, w kotrejž basnik skrótka a jadriwje narod Serbow charakterizuje:
»Smy swójbička, zo ani za wójnu / njeběchmy přičina – cyłoh lěttysaca!« Hdyž tajke něšto čitaš, by rady tajkej swójbje přisłušał. Wosebje w dźensnišim strašnym swěće.
Bena Budarja zeznach někak srjedź dźewjećdźesatych lět 20. lětstotka. Zetkawachmoj so na wšelakich městnach a we wšelakich situacijach. W Budyskej redakciji dźěćaceho časopisa Płomjo měješe stajnje tójšto terminow, ale kusk chwile za wutrobnu rozmołwu je wón přeco namakał. Zwjetša zetkachmoj so na hižo legendarnych Mjezynarodnych swjedźenjach serbskeje poezije. Po měnjenju jich organizatora Benedikta Dyrlicha bě Budar jenički basnik, kiž wobdźěli so na wšěch lětnikach.
Wót lodow liche su rěkow wódy
Pśez nalětny słodki wóžywjecy póšk,
Juž w dole zeleni se mešk;
A słaba zyma jo tšuła lody,
Se śěgnuła do górow jo slědk.
Ga wóttam sćelo na wuběgach
Te póslědne zlewki kšupow a sněga
We smugach pó wuspanych pólach,
Słyńcko pak pśeśiwo zymje běga,
Wšuder stawa ze śamneg´ schowa
Pśirody móc a pisanosć nowa;
Hyšći mało jo kwětaškow wšuźi,
Wóna pisanych zwoła luźi.
Glědaj slědk wót našych górow
Do města a do tych dwórow:
Z wuskich gasow, z wrotow śmy
Mjerwjeńce luźi do swětła kśě.
W słyńcu kuždy cujo znowa:
Kněz wót wěrnosći stanuł jo z rowa.
Pśeto sami tež stanuli su
Ze schowanych stuchłych wjažkow a domow,
Z tych rucnikaŕskich zwězkow nět du,
Ze śišća kšywow starych chromow
A z wuskich, dušecych drogow,
Z Bóžych domow cesći dostojnych
Wujdu k swětłu na zemje dych.
Glědaj jan, kaka mań ze wšych rogow
Tam pśez gumna a pó pólach chwata.
Na rěce wjasoły zogol
Mjaz cołnami pśez wódu skoka.
Lej, až pód kšomu pśeśěžony
Cołn slědny brjog wopušćijo,
Do górow sćažki napołnjone
Su z pyšnym ludom, kenž spiwkoco.
Ja ze jsy słyšym radowanje,
Lud pód njebjom ma spódobanje.
Z cyklusa ›Počasy‹ pochadźacy oratorij załožićela serbskeje artificielneje hudźby Korle Awgusta Kocora (1822–1904) na libreto Handrija Zejlerja (1804–1872) bu w lěće 2000 w Chróšćanskej hali Jednota za předležacy zynkonošak nahrawany. Wuměłski nawod a dirigat měješe w tu- a wukraju připó-znaty a tehdy w SLA z krutym angažementom skutkowacy Ronald Monem.
Solistiski kwartet tworjachu nimo Tanje Donatec (alt) a Stefana Baumgärtela (bas) při Semperowej operje w Drježdźanach skutkowaca Birgit Fandrey (sopran) a tohorunja w Drježdźanach angažowany Wolfgang Theis (tenor). Z nimi tworjachu wulki cyłk sobuskutkowacych w Zwjazku serbskich spěwarskich towarstwow zeskupnjene chóry Budyšin, Meja, Lipa a Bratrowstwo kaž tež chór a orchester SLA Budyšin. Orchestrowa wersija pochadźa wot Jana Bulanka, kiž běše tež cyłkowne hudźbne poradźowanje přewzał.
Bjez dwěla je ›Nalěćo‹ najpopularniši z Kocorowych oratorijow. Wón stwori tutón opus w času wot 2.5.1851 do 15.11.1860. Hižo w přichodnym lěće bu twórba prapředstajena. Serbscy wučerjo, studenća a seminarisća běchu noty w jara krótkim času wotpisawši kopěrowali. Wučer Korla Awgust Fiedler spěwarjow organizowaše a wuwučowaše.
K prědnej twórbje Petry Richterojc ›Danka a Janka. Njeměr w nykusojc jazorje / Unruhe im Nykussee‹, LND Budyšyn 2025, 47 bokow
Serbske a serbski wuknjece źiśi w Dolnej Łužycy wótrostu z powěsćowymi figurami ceło samorozmějucy. Za źiśi słušaju wóne stwórjeńka k žywjenju. Juž źiśece kupki w źiśownjach nose mjenja toś tych zwětšego pśirodu reprezentěrujucych byśow. Šuli nosytej jich mjenja ako Lutki-šula w Žylowje, Krabatowa šula w Janšojcach, woblubowany wucbny material ma titel ›Lutk‹ a w njom ma lutk Mino se wě pśijaśelow a pśijaśelki z toś togo pódzemskego, wódnego, luftowego a wognjowego swěta.
Plastika – naddimensionalny nykus w klasiskej formje (nagi, tłusty, paslaty) sejźecy na kamjenju – stoj pśed Serbskim muzejom w Chóśebuzu. Na toś te a dalšne pregujuce znaśa źiśi nawězujo něnto w modernem tšojenju wó Nykusojc źowkoma, dwójnikoma Danka a Janka, Petra Richterojc (*1968).
Awtorka jo se naroźiła do serbskeje familije a jo wótrosła w Miłorazu a w Trjebinku. Wó swójej identiśe wulicujo w dokumentarnem filmje ›Bei uns heißt sie Hanka / Pla nas gronje jej Hanka / Pola nas rěka wona Hanka / We Call Her Hanka‹ (Grit Lemke, 2023), kenž pśiźo 18. apryla 2026 do kinow w Nimskej. Južo ako 12-lětne źowćo jo rada ze swójimi pśijaśelkami pisała, tak až jo jeje ceptaŕka nimšćiny załožyła literarnu źěłowu kupku. Teke južo ze źiśecych lět rada mólujo. Pótom jo chójźiła na Serbsku rozšyrjonu wušu šulu ›Marjana Domaškojc‹, ako jo to w DDR-skem casu uzus był, dokulaž jo slěpjańšćina wěcej pódobna dolnoserbskej rěcy ale teke dla togo, až jo gmejna Slěpe pśisłušała wokrjesoju Běła Wóda w wobcerku Chóśebuz. W Chóśebuzu jo studěrowała socialne źěło a socialnu pedagogiku. Juž dłujko jo Petra Richterojc žywa a źěła w pódpołnocnej Nimskej. Weto wuźaržujo zwisk z Dolneju Łužycu, na pśikład wobźělujo se na zarědowanjach Šule za dolnoserbsku rěc a kulturu w Chóśebuzu. Za swójo wulicowańko ›Tšojeńko wó tužnem mjasecku‹ jo dostała awtorka w lěśe 2024 3. myto literarnego wuběźowanja domowinskeje župy Dolna Łužyca. Zrownju jo dostała 1. myto za swójo serbskorěcne wulicowańko ›Danka a Janka‹, kenž jo na to w zajźonem lěśe wujšło w Ludowem nakładnistwje Domowina.
Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rolu při sorabistiskim slědźenju.
Spočatki sorabistiskeje literaturowědy
Wažnosć literatury – a tak tež serbskeje literatury – pokaza so na wjacorych runinach. Wona móže horiconty a cuze žiwjenske swěty zbližić, k přemyslowanju wo našim swójskim ›ja‹ pohnuwać a je formować, runočasnje pomhać druhich lěpje rozumić a najwšelakoriše začuća wubudźeć. Wyše toho wuchadźa z njeje paleta najwšelakorišich měnjenjow a nazhonjenjow. Literaturu móžemy zdobom jako wosebity dokument wužiwanja serbskeje rěče a jeje wuwića wobhladować, runje tak kaž wotbłyšćuje wona wšelke procesy tworjenja identity – skrótka, literatura je stajnje tež swědk a špihel wotpowědneho časa. Literarnej wědomosći přisteji z tym wažny nadawk tute a dalše zjawy zapopadnyć a wułožować. Zdobom zachowa so na tute wašnje bytostny dźěl kulturneho herbstwa, kotryž je za přichodne generacije widźomny a přistupny. W slědowacym přehledźe maja so rysować najwažniše wunoški sorabistiskeje literaturowědy, na kotrejž běchu mj. dr. slědźerjo a slědźerki Instituta za serbski ludospyt (ISL) / Serbskeho instituta (SI) wobdźěleni.
Wjacore etniskorěčne mjeńšiny swěta so w zwisku z aktiwitami na polu wuchowanja identity, rěče a kultury prócuja, tež mjena sławnych krajanow »zwičnjeć«. Tole móže wězo historiske postawy nastupać – hišće skutkowniše pak bywa zapřimnjenje tučasnych wosobow, na přikład ze sfery pop-kultury. Husto so tuž w datym zwisku mjena swětoznatych – najlěpje hollywoodskich – hrajerjow a hrajerkow wužiwaja. Tak so na přikład waliziski pochad starow Richarda Burtona abo Catherine Zeta-Jones zwuraznjuje. Podobnje so tež wo samiskich a kwenskich korjenjach Renée Zellweger rěči. Druhdy móže wuběrk wusahowacych čłonow etnikuma samo kuriozny być.
Aromunojo – romaniski lud žiwy w Grjekskej a druhich krajach južneho Balkana –, tak do sławnych krajanow nic runje skromnušce liča: Aleksandra Wulkeho, pastyrjow, kotřiž su Jězusdźěćatku spěwali, Alexisa Sorbasa (literarna postawa), mać Terezu abo dirigenta Herberta von Karajana.
Pola Serbow njeběchu tute tendency dotal tak wurazne, tež hdyž móžemy hižo w času narodneho wozrodźenja pospyty wo »zeserbšćowanje« wuznamnych wosobinow zwěsćić. Znata je na přikład fabulacija, po kotrejž móhli prjedownicy w Kamjencu rodźeneho rozswětlerskeho basnika Gottholda Ephraima Lessinga pječa serbskeho pochada być a poprawom Lěsnik rěkać.
