Mjazy Kalawu a Stareju Darbnju, na krotkem zajtšu Kalawskeje Šwice, namakajo se gatowa krajina Bukowinka-Mukwaŕ (Teichlandschaft Buchwäldchen-Muckwar). Wóna lažy w gmejnje Łukajcyny doł (Luckaitztal) – derje jo dojśpiś wót dwórnišća teje gmejny – a jo źěl pśirodowego parka Dolnołužyski wal. Wót 1997 stoje toś te wokoło 95 hektarow wjelike strony mjazy Bukowinku a Mukwarjom pód šćitom pśirody. Pódla źewjeś (a dalšnych něgajšnych) rybjecych gatow, kótarež su pśed někotarymi stolěśami cisterciensarje zapołožyli, dominěruju wupśestrěte góle toś tu krajinu. Wjeliki wuznam ma wóna źins pśez zwiski k dalšnym biotopam za zasejwobsedlenje bliskich stronow, źož jo něga wuglowa jama była.

Wót 2004 jo pśišło 38 hektarow gatoweje krajiny (to groni 40 procentow pśestrěni) na Załožbu fondsa pśirodowego šćita Bramborskeje. Załožba ma cel, až te z gólu wobrosćone płoni gatoweje krajiny Bukowinka-Mukwaŕ worduju strukturow bogata, pśiroźe bliska měšana góla (stakim z jeglinowymi a listowymi bomami). We zachadnych lětach su južo wšake napšawy pśewjadli, aby gódnotu tamnych žywjeńskich rumow pówušyli.

»Tón zajimawy podawk běše jedna křćeńca lětsa. Tón hólčec běše 4 lět. A to zajimawe bě, zo bě to cyle chrobły hólc, wjesołe stworjenčko. Cyle wotewrjeny při rozmołwje, hdyž smój bjesadowałoj. Kaž so to takle čini, hdyž je to jene starše dźěćo.

Při křćeńcy samej je tež ze mnu rěčał a wotmołwił na prašenja kaž Čehodla sy ty tu? – Dźensa je moja křćeńca a tak dale. Za čas wotběha je so cyle normalnje dał. Hdyž je potom tak daloko było, sym jemu hečku stajił, na kotruž je sej móhł zalězć. Ale jako měješe so potom tón direktny křćenski akt stać, da je jeho w tym wokomiku wša zmužitosć wopušćiła, a wón je so zady dupy chował. A je přeco wospjetował »Te dyrbja wšě preč hladać, te njesmědźa přihladować!« A tak kaž běše wón schowany, da sym sej myslił: Něk je to nimo, něk nimam žanu šansu wjace ... A što da něk? To sym so k njemu dele chilał a so jeho mjelčo prašał: »Chcemy to jow deleka činić?« A to je mi šeptnył »haj«. Cyle mjelčo. A to sym ja jeho křćił pódla dupy. Sym tu wodu pódla dupy přez njeho lał.

W knize 1000 lět hnadowne městno Róžant čitamy: »W tak mjenowanej swjatej Marijinej studničcy žórli so žórło, wobdate z ćesanymi kamjenjemi a železnej lěsycu, w třoch promjenjach z běłeho pěska, kotrež ma jara čistu, jasnu a dobru pitnu wodu. Hnadna klóšterska knjeni Klara Trautmann da lěta 1766 na do zemje hłuboko zapušćene dubowe roženje kamjeńtnu kapałku natwarić. Dokelž bě syrizna murje jara wobškodźiła, da ju abtysa Bernarda Kasper w lěće 1909 wottorhać a na nowe roženje rjany wosomróžkojty twar postajić. Přez murju běži woda z kapałki, tak zo móža ju putnicy wonka čěrać. Mnozy buchu hižo tutu wodu pijo so dowěrujo na zastupnu próstwu swjateje Marije wustrowjeni. Wšědnje přichadźa sem wjele ludźi po wodu, zo bychu pak ju pili, pak sobu domoj wzali. Haj, někotryžkuli z dalokich krajinow da sebi ju připósłać.«

Tež dźensa hišće je woda z Marijineje studnički požadana. Wšědnje widźiš tam ludźi, kotřiž sej swoje sudobja z čistej wodu napjelnjeja (wulkosć saha wot normalneje bleše hač k 50-litrowskim kanistram, haj samo cyłe kašćiki napojowych bleškow so při studni napjelnjeja). To je dopokaz za to, zo sej tež w našim času tule hnadownu wodu waža. Mnozy přicpěwaja jej wosebite zamóžnosće. Někotři dowěrjeja so jeje hojenskej mocy, druzy zaso chwala sej wodu za přihotowanje jědźow a napojow kaž kofej abo čaj. W času mało spadkow je sej někotryžkuli wobydler Róžanta tež hižo mały sudźik wody za krjepjenje zahrodki při studni napjelnił. Njeznaju postajenje, kotrež by hdy wobmjezowało mnóstwo wody, kotrež so ze studnje bjerje.

W rytmusu wody – oratorij mjez tradiciju a přitomnosću

W septembru bě premjera oratorija »Wulkotna woda« – projekta, na kotrymž smědźach sama jako spěwarka w chórje 1. serbskeje kulturneje brigady sobu skutkować. Za mnje bě tute předstajenje něšto cyle wosebite: Njeje to jenož nowa hudźbna twórba, ale bě to prapremjera, na kotrejž dachmy nowy oratorij prěni raz zhromadnje z orchestrom zaklinčeć. Runje tohodla sym so po swojej maturje w juniju rozsudźiła, być dale dźěl projekta z třomi wulkimi planowanymi předstajenjemi, byrnjež mjeztym hižo šulerka Serbskeho gymnazija njebyła. Atmosfera a nalada w předpolu koncertow běštej jara intensiwnej. Zo so komponist a aranžer wosobinsce na našich probach wobdźěle­štaj a z nami na poslednich pasažach dźěłaštaj, dokónči tutón proces. Z kóždej notu so wujewješe: Tu nastawa wu­znamna twórba. Jedna so wo wulki hudźbny podawk.

Centralna tema oratorija je woda – element, kotryž nas stajnje wobdawa a kotryž je zdobom wo wjele potajniši, hač so na prěni pohlad być zda. Woda je wobstatk a zdobom wuměnjenje našeho žiwjenja, wšojedne hač jedna so wo wulke swětowe rěki abo naše serbske kaž Satkula, Struga, Klóšterska woda abo Lubata. Woda zežiwja nas a formuje naš swět, ale njeda so dospołnje wob­knježić abo wobličić. Stajnje so hiba a so přeměnja: Druhdy je woda měrna a ćicha, so złaha pohibuje, druhdy je mócna a dźiwja a móže so k strašnym, hoberskim žołmam nakopić, prjedy hač do swojeho runostajneho běha zaso wróćo namaka. Tute so měnjace pohiby wody wotbłyšćuja so w oratoriju na wulkotne wašnje – w rytmusu a hudźbje Měrćina Weclicha a Johannesa Gerstengarbeho a w tekstach Róže Domašcyneje. Hudźba njeda nam na te wašnje wodu jenož wopisować, ale jeje pohib a swójski rytmus runjewon dožiwjeć.

Baseń Helgoland – Łužica słuša drje k najčasćišo mjenowanym twórbam Jakuba Barta-Ćišinskeho. Wona jewi so we wučbnych materialijach, filmach wo basniku a interpretuje so we wšelakich nastawkach, tež w Rozhledźe.1 Z literariskim motiwom kupy, kotryž je Ćišinski wospjet wužiwał, je so mjeztym přez lětdźesatki tójšto wuměłcow a wědomostnikow na wšelake wašnje rozestajało, motiw tematizuje so tež w nowšich sorabistiskich literarnowědnych přinoškach.2 Kak pak je k spočatnje naspomnjenej twórbje dóšło?

Ćišinski wuleći sej 1893 k Sewjernemu morju a namaka tam inspiraciju za cyły rjad basnjow, na přikład za Mórski hymnus, Čerwjenu skału na kupje Sylt abo za Samotnu kupu. Twórba Helgoland – Łužica wozjewi so 1895 w časopisu Łužica. Je prawdźepo­dobne, zo je Ćišinski w běhu swojeje wuprawy tež Helgoland wopytał. Tón wotpowěduje ze swojimi čerwjenkojtymi skaliznami idealnje poetiskemu wobrazej wo »kup[je] mólčk[ej] wosrjedź wulkoh morja«, kaž wužiwaše jón awtor hižo w swojej basni »Moje serbske wu­znaće« z lěta 1892.3 Helgoland leži dźě tež ze wšěch »němskich kupow« najdale zdaleny wot pobrjoha.4

Zachopjeńk decembera jo Serbski institut swěśił adwentnicku w Janšojcach. Górnoserbska kolegowka jo pśi tej góźbje wšyknym gjarda gódownu kórtku za dalšne wužywanje do rukow dała:

»Skónčnje raz hodowny čas!« Na dolnoserbske pšašanje, lěc dajo ju teke dwójorěcnu abo dolnoserbsku, aby teke w Dolnej Łužycy wužytna była, jo była samorozmějuca reakcija, až tomu tak njejo. Ok, nic nowego. Musymy se zasej sami něco wumysliś. Ale cakaj. Cogodla pópšawem »Ok. Ako cesto.«? Njejo ok. Smy se juž na to pśiwucyli, až wšake (a eksplicitnje gronim wšake, nic wšykne) górnoserbske bratšy a sotšy w institucijach a gremiumach to serbske tak mysle, ako jo znate ze swójogo wšednego dnja. Ale až dajo teke druge warianty a serbske reality, cesto njejo prezentnje. W priwatnem žywjenju to njejo žeden problem. Ale we Łužycy pśesegajucych nastupnosćach abo zjawnych kontekstach jo to problem a pokazujo, až cesto njejsmy jaden lud.

Gaž na pśikład gósći pśidu do Łužyce a maju prědny serbski kontakt w Chóśebuzu, jo tendencielnje lažčej, něco wó Górnych a Dolnych Serbach zgóniś, až situacija w Dolnej, srjejźnej a Górnej Łužycy njejo samska, až njejo to samske, kak rěcnje, kulturelnje, w šulstwje atd. wuglěda. Gaž toś ten prědny kontakt w Budyšynje abo na drugich městnach z górnoserbskimi referentkami a referentami jo, njejo to tak wěste. Tam móžo se teke staś, až situacija pla nas w Serbach wótpowědujo słowam něgajšnego ministaŕskego prezidenta Sakskeje: »My Serby smy katolske.« Pšašanje jo, lěc jo to zasej raz jano nerwujuca dolnoserbska zacuwatosć. Za mójim zdaśim nic. To se wustatkujo. Luźe, kótarež njewótpowěduju takim pśedstajenjam, se lažčej pšašaju, lěc su wopšawdu serbske (dosć) a pón wšak wěcej njeby byli źěł serbskego zgromaźeństwa. Gaž diskutěrujomy cil 100.000 serbski powědajucych, móžomy na pśikład teke se pšašaś: Su wšykne serbske (na)rěcy dogromady měnjone? Pón by dejali raz formulěrowaś konkretne cile, aby mógli wótpowědne napšawy wuźěłaś: 50.000 górnoserbski, 15.000 slěpjański, 30.000 dolnoserbski a 5.000 hynac serbski powědajucych?

Kaž smy w awgustowskim wudaću telewizijneho magacina Wuhladko widźeli, wjedźe so w mnohich šulach diskusija wo drastowych porjadach přeco zaso pod samsnym hesłom: Holcy a młode žony dyrbja na to dźiwać, dorosćenych »njerozhorjować«. Jich košle a suknje so překrótke zdawaja, jich ćěła přejara widźomne. Štož klinči za njestrašnej pedagogiskej interwenciju, woznamjenja w dokładnišim zhladowanju politiski, hłuboko njeruny poměr mocow. Wšako postajenja, kotrež maja holče ćěło disciplinować, tute runočasnje seksualizuja. Holcam napołoži so zamołwitosć za žadosćiwosć druhich, mjeztym zo dorosćenych w pedagogiskej instituciji ze swojeje zamołwitosće wućahnu. Poselstwo rěka: »Je-li holca po wěstym wašnju zdrasćena a něchtó na to reaguje, je to jeje wina.« Tutón naratiw njeje jenož wopačny, ale strašny.

Margarete Stokowski wony princip wopisuje: »Njeńdźe ženje wo to, zo holcy swoju seksualitu wotkrywaja – dźe wo to, zo so dorosćeni z tym rozestajeć nochcedźa.« Problem potajkim njeje ćěło dźěsća, ale pohlad dorosćenych na nje. Je to započatk pedagogiskeje njezamołwitosće. Prawidła, z kotrymiž so pozdatnje »wo porjadk staraja«, eksternalizuja za­znaće dorosćenych. Město toho, zo swójske hranicy, předsudki a towaršnostne mustry reflektuja, swoje zaznaća do šatowych předpisow lija – na kóšty tych, kiž móža so najmjenje tomu wobarać­: holcy a młod­e žony!

Na lětosnem CSD w Budyšynje smy mógli mj. dr. cytaś transparent ›Sorbisch Sexy Queer‹. Jo rědnje, až naša serbska towarišnosć se dalej wuwija. Mógu se hyšći dopominaś, až pśed někak 15 lětami, ako smy se z chóśebuskim serbskim inernatom wobźělili na tamnem CSD pśez to, až smy tycatu chórgoj pokazali a teke Serby sobudemonstrěrowali, jo serbski mdr hyšći pokazał zapikslowanych luźi, kótarež su anonymnje wulicowali, až mógu we wjelikich městach liche žywe byś, ale doma w serbskej jsy njesmějo nichten zgóniś, až njejsu hetero.

Na Barlinskem CSD som raz zmakał młodego muža z bliskosći Gubina, kótaryž jo se woblekał dolnoserbsku swěźeńsku drastwu. Jo mě wulicował, až nosyś serbsku drastwu jo za njogo kradu wažny wuraz identity a zwězanosći z domownju. Ale doma (wósebnje we jsy pśijaśelki, kótaraž jo jomu kužde lěto drastwu wupóžycyła) to lubjej njeby dejał nichten wěźeś. Na drugem boku smy teke južo w Chóśebuzu měli CSD ze serbskimi słowami we wótwórjeńskem nagronje. Toś ta paralelnosć towarišnostneje wótwórjonosći na jadnom boku a z heteronormatiwnymi konstrukcijami serbskich identitow na drugem boku zawěsće až do źinsajšnego rolu grajo a nic nowego njejo.

Swój menetekel som dožywił w Halle nad Solawu 9. oktobera 2019. Jaden pšawicaŕski złosnik jo wopytał masowe mordaŕstwo na Žydach, z tym, až jo se kśěł zadobyś do synagogi města na nejwušem žydojskem swěźenju. Ako njejo se to raźiło, jo wusmjerśił dwě njewobźělonej wósobje. Nimska politika jo to wótbyła ako statk jadnotliwego błudnego. Tomu tak njejo było.

Masaker, kenž jo wugbała teroristiska kupka Hamas w Israelu w oktobru 2023, jo źinsa pśisamem wótzabyty. Město togo se pyrje stare antižydojske klišeje. Něga jo se groniło, až Žydy kóńcuju kśesćijańske źiśi za ritualne zaměry, źinsa se groni, až Žydy daju wugłodnuś źiśam w pasmje Gaza abo zastśělaju njewinowatych ciwilistow, aby mógali sebje pśiswójś jich domownju.

Zapšawym jo ceło banalne: Israel ma kužde pšawo, pśeśiwo teroroju se woboraś, kužde pšawo, swójich wuwlaconych staśanow wulichowaś a kužde pšawo, pśichodnym napadam zadoraś. Cionizm groni pśipóznaś, až Israel ma pšawo na eksistencu a móžo w lichośe a w měrje ze swójimi susedami žywy byś.

Jo wjelika gluka, až w 40ych lětach njejsu měli daniž live tikery daniž TikTok. Cogodla? Skerjej nacije by marskali napady aliěrowanych ako mórźenje luda a swětowa zjawnosć by góniła na měr ze Tśeśim rajchom. Měr pó 2. swětowej wójnje pak jo akle pśišeł, ako nacistiska Nimska jo była póbita. Swět njoco wiźeś, co Hamas co dojśpiś. To njejo stat Palestinarjow, ale znicenje Israela­. Hamas jo zwólny, woprowaś dwa miliona Palestinarjow. Ja njok Netanjahua wuwinowaś. Wjele zmólkow jo se jomu raźiło, ako prědne, wójnu zawcasa zakóńcyś. Ale kritikarje Israela se wopěraju wiźeś wěrnego zawinowarja.

Japoštoł Pawoł pisa Galatam:

»Do swobody je nas Chrystus

wuswobodźił. Stejće tuž mužnje

a njedajće so znowa do kwakle

wotročstwa zapřahnyć« (Gal. 5,1).

Pawoł bě so přećiwo druhim japoštołam přesadźił, kotrež chcychu młodu křesćansku wosadu do wotročstwa wjac hač 600 židowskich předpisow nuzować. Tute slubjenje swobody bě najskerje jedna z přičin, zo so w njewólniskim a potłóčowacym Romskim imperiju křesćanstwo přesadźi a zo bu wone 300 lět pozdźišo pod kejžorom Konstantinom statna nabožina.

Ale hižo Pawoł postara so wosobinsce wo to, zo wozjewichu na koncilu lěta 325 dogmy. Do tutych dyrbjachu wšitcy křesćenjo wěrić. Jich bu stajnje wjac, předpisow pak tež. A tak začuće njeswobody přiběraše. Tomu spyta so lěta 1517 Martin Luther ze swojimi tezami wobarać.

Ale tež po reformaciji bě duchowna a towaršnostna swoboda wobmjezowana. Luther bě k wjercham wućeknył, zo by swoju reformaciju před so pozběhowacymi burami a před katolskim kejžorom wuchował.

Nowy pospyt, sej swobodu wudobyć, bě Francoska rewolucija pod hesłom »Swoboda, runosć, bratrowstwo«. Ale tež tutón wulki pospyt je »Swjata alianca« kejžorow a kralow po­tłóčowała. A tež rewolucije 19. lětstotka wjedźechu jenož zdźěla k wjac swobodźe. Tehdy wožiwi so ideja, kotraž bě hižo w starej Grjekskej wažnu rólu hrała a kotraž bě wusko ze swobodu zwjazana: demokratija. Rewolucionarojo wojowachu wo prawo luda na sobupostajowanje: wo parlamenty, zastupnistwo cyłeho­ ludu a přećiwo aristokratiji.

We wuznamnym němskim časopisu »Publik-Forum – kritisch, christlich, un-abhängig«, namakaš w najnowšim wudaću wulki nastawk wo burskich wójnach w Němskej před 500 lětami. Wězo je tam rěč wo wulkich zběžkach burow, kotrež so najprjedy w Šwabskej wotměwachu. Tam běše so, kaž wopisa tehdomniši chronist Johannes Kessler, pječa 30 000 burow zhromadźiło. Mjezy nadpismo wobšěrneho nastawka rěka »Prěnja němska rewolucija« a na prěnimaj stronomaj je pod nadpismom wulki dwustronski pisany wobraz jako wurězk hoberskeje mólby. Ju je NDR-ski moler Werner Tübke w Panorama-muzeju w Bad Frankenhausenje zhotowił.

A wězo dopomnich so na wučbu stawiznow na Serbskej wyšej šuli, hdźež běchmy wo burskich zběžkach w Serbach rěčeli. Ale mamy mjez tym »Sorbisches Kulturlexikon« a tež tam je wobšěrny nastawk wo burskich zběžkach pola nas a hišće dalši wosebity: wo roboćanstwje. Wón započina so z definiciju burskich zběžkow: »Jedna so wo najkonsekwentniše wašnje spjećowanja burskeho wobydlerstwa přećiwo roboćanstwu a druhim formam socialneho a ekonomiskeho potłóčowanja.« Dale je rěč wo tym, kak wuklukowanje burow přiběraše, kotřiž běchu dźědźičneho poddanstwa dla kruće na swoju pódu wjazani. Prěni mjenowany zběžk w Serbach bě tež hižo před 500 lětami, mjenujcy lěta 1525.

A cak, je apryl. Čas leći, stajnje a spěšnišo. Runje hakle sym silwester woswjećił, nětko je hižo póstny čas. W chwatacych wokomikach wšědneho dnja čakam stajnje a bóle na wokomiki, kotrež mi dopokazaja, zo sym žiwy, zo jenož njeeksistuju. Tróšku adrenalina, šćipku endorfina, někajka droga, kotraž moje stajnje samsne mustry přetorhnje. W tutej uniformnej tristesy mam chwile přemyslować. Na přikład wo tym, za čo sym poprawom dźakowny.

Wotrostł sym w měrliwym kraju, wo pjenjezach sej ženje hłowu łamać njedyrbjach, strowy sym tež tak někak a staršej mje stajnje podpěrujetaj. Za to sym dźakowny. Swojim talentam a zajimam směm so wěnować, swoje měnjenje směm swobodnje zwuraznić, swoje ideale směm zastupować. Za to sym dźakowny. W poslednim času pak je mi dale a jasnišo, zo dyrbju so za to, štož bě čas swojeho žiwjenja samozrozumliwe, bóle a bóle wojować. Časy měrliweho žiwjenja w spokojnej towaršnosći so pomału, ale wěsće kóncej chileja. Wšojedne hač na swětowej, europskej, němskej, serbskej abo wosobinskej runinje – hódnoty a wěstosće so změnjeja.

K tutym wěstosćam stajnje tež słušeše, zo sym w kraju žiwy, kotryž sej swoju kulturu a wosebje swoje kulturne institucije jako drohotne kubło česćuje. Na nowe lěto pobych w Španiskej, w Santiago de Compostella. Jako tam powědach, zo mamy w Budyšinje samo dwě dźiwadle z profesionelnymaj ansamblomaj, to přećeljo na mnje zadźiwani hladachu. W Santiago drje měšćanske dźiwadło maja, ale kruty ansambl wuměłcow tam žanoho njeje. Němska, to bě stajnje kraj dźiwadłow, kraj kultury. W časach, w kotrychž steji statej stajnje a mjenje pjenjez k dispoziciji, to dyrbimy realizować, zo lutuje politiska klasa najspěšnišo pola kultury a socialnych temow. Zwěsćić pak dyrbju tež, zo su dźiwadło, muzej abo swobodne sociokulturelne projekty lěpk našeje towaršnosće. Hdyž počinamy na tutym lěpku lutować, potom njesměli so dźiwać, zo dźěle towaršnosće dale a bóle rozpaduja. Přetož kultura měła sprěnja wšěch narěčeć a zdruha wšěm přistupna być. Zastupny lisćik do noweje wustajeńcy muzeja abo za premjeru noweje inscenacije wulkeje opery měł sej kóždy z nas dowolić směć, wšojedne hač sy prawiznica abo mulerka. Wot wokomika, w kotrymž je kultura financielny luksus, smy přěhrali. Snano dyrbjała politika potom tež wo tym rozmyslować, hač smě zakitowanje našeho kraja woprawdźe z »lochkimi« temami kaž kulturu abo kubłanjom wuhrawać. Na wosebite zamóženje za kulturnikow abo šule přeco hišće čakam. Wězo, wěstota w Europje je zakład za wšo druhe, ale bjez zwjazowacych akterow kaž kulturu tež wěsta Europa ničo njewuskutkuje, wšako so towaršnostne pole dale a bóle wot sebje zdaluja.

Pšašanja k pśichoźe zachowanja našogo derbstwa 21. stolěśa

Pśisamem wšo jo źinsa digitalne. Co to groni za wědomnosć glědajucy na žrědła k źinsajšnemu žywjenju? Wjele našeje wědy wó něgajšnych socialnych, politiskich, kulturelnych a stawizniskich wobstojnosćach bazěrujo na fyziskich žrědłach. W priwatnych zběrkach, institucionelnych archiwach, w piwnicach a na najśpach smy namakali śišćane dokumenty, wobraze, filmy a druge objekty a wjaselimy se, až móžomy z nimi rekonstruěrowaś abo interpretěrowaś zachadnosć. Wjele teke digitalizěrujomy, až móžomy to drugim spśistupniś abo sami teke lažčej z tym źěłaś. Ale kak wuglěda z našym zawóstajeństwom pśiducym generacijam? Na kótarem zakłaźe mógu pśichodne wědomnostnice a wědomnostniki wuslěźiś naš cas? Až internet nic njezabydnjo, musy se akle dopokazaś. Wjele móžo se zgubiś a lěc rowno toś te wšedne wěcy online dokumentěrowane su, kótarež budu raz zajmne, teke njewěmy. A kak comy pópšawem co zběraś? Cu tematiku z tśimi pśikładami ilustrěrowaś.

Digitalne fota a nagrawanja

Cesto wjaselimy se, gaž namakajomy pśipadnje abo w archiwach fota, filmy abo zuki starych casow. Wótergi nakšomne wěcy w slězynje nam něco pokazuju, což njejsmy wěźeli abo za co njejsmy žedne dopokaze měli. Wótergi wósebnje situacije wšednego dnja mógu nam wjele groniś. Priwatne albumy mógu teke zajmne žrědła byś.

Štó garantuje Wam čitarjam, zo sym ja tutón nastawk napisał a nic někajka kumštna abo wuměłska inteligenca (KI)? Dokelž je so wona rěče zmocowała – tak so praji – to móže, a hišće wjele wjac.

Před něšto časom napadny mi w knihikupstwje – hdźež druhdy knihi čitam, ale je potom njekupju, tołsta kniha z nadpismom »Homo deus«: Čłowjek Bóh. To mje jako teologu wězo zajimowaše a přelećach ju. Bě zajimawa, ale nic tak, zo by mje wosebje jimała. Něšto časa po tym napadny mi – tež tam – kniha z titulom »Sapiens – Eine kurze Geschichte der Menschheit«. Ju sej kupich a přečitach. Wona je před něšto wjac hač dźesać lětami wušła, do knihi »Homo deus« a ju chwala ludźo kaž Barack Obama, Bill Gates, Henning Mankell a Angela Merkel. Awtor Yuval Harari bě lěta 2020 z hosćom Swětoweho hospodarskeho foruma w Davos a tam samo přednošk dźeržeše. W pytanskej mašinje »Google« pak so jeho teorije tež kritizuja.

Zo pak je KI, wuměłska abo kumštna (potom tež serbska skrótšenka KI) wulki problem, je so tež w Serbach spóznało. Šefredaktor Serbskich Nowin je hižo před něšto časom spytał zhonić, hač móže KI tež serbsce a jednaćel Ludoweho nakładnistwa Syman Pětr Cyž, pisa w Nowinkarju 2024:

Strowe nowe lěto 2025! Dalše smy přetrali. Stare lěto móžemy nětko do analow stawiznow powěsnyć, kaž hižo njeličomne do toho. Čas chwata. We wšej wustróžanej sprawnosći to wuznawam. Jako tutón tekst mjenujcy pisam, je kónc nowembra. Do mojich mozow so myslička noweho lěta poprawom hišće prawje njehodźi.

Přewjele je so stało w tutym kołwrótnym lěće, kotrež čercha po njeprawidłownych křiwicach našeje reality. W multipelnych krizach smy znowa wopokazali, kak woprawdźe smorže nam poprawom wšo a wšitko je. Sydamy w so palacym domje, ale to jeničke, štož nas zajimuje, je kajku pječeń jako přichodnu do pjecy sunjemy. Nochcu nětko kaž někajki hysterikar klinčeć, ale powoženje je napjate. Haj, wěm, spočatk noweho lěta chceće nětko poprawom něšto trochu optimistiske słyšeć, ale, surprise, woprawdźe optimistiskeho ničo wjace njenamakam. W sylzach nad wójnami, změnu klimy, falowacymi pjenjezami, politiskimi dezastrami, ignorancu, ... móhli so poprawom wšitcy dawno zatepić. Jenož derje, zo zamóže čłowjek jako inteligentne skoćo wšo apokalyptiske optimalnje ignorować. Tak špatnje wšak so nam tu poprawom docyła njewjedźe.