Wědomnostna konferenca MINREG 2025 jo se teke zaběrała ze Serbami
Serbski institut, Leibniz-institut za krajowědu a BTU su organizěrowali dwójodnjownu mjazynarodnu konferencu w Lipsku. Pód titelom ›Rozdźěle a pśisłušnosć: Narodne mjeńšyny w europskich se pśeměnjujucych regionach‹ jo 30 ekspertkow a ekspertow diskutěrowało wšakorake temy. Rolu mjeńšynow w procesach regionalnego a ekonomiskego wuwijanja su tematizěrowali Lutz Lašewski a Měto Nowak wót Serbskego instituta w Chóśebuzu a Martin Klatt wót Europskego centruma za mjeńšynowe temy w Flensburgu.
Bayan Mirzakeyeva wót barlińskeje techniskeje uniwersity jo pśedstajiła pśirownowanje wliwow łužyskego górnistwa na Serbow a sowjetskego rolnikaŕskego wuwijanja w štepach na kazachskich wobydlarjow. Slěźaŕka planujo dalšne rozgrona z luźimi we Łužycy, aby dostała dokradnjejše informacije k tomu.
Kito Kśižank, teke wót chóśebuskego Serbskego instituta, jo pokazał na wupominanja slěźenjow ku geografiskim serbskim mjenjam a Kito Naglo wót budyšyńskego Serbskego instituta jo tematizěrował wustatkowanje balokopanja na stwórjenje zgromadnosći. Dalšne prezentacije su glědali do Letiskeje, Słowakskeje, nacionalnych atlantow abo diskutěrowali koncepty ako indigenosć abo bźezstatne mjeńšyny.
11. nowembera, na 50. smjertnem dnju našeje lyrikaŕki a publicistki, redaktorki a pśestajaŕki Miny Witkojc (1893 – 1975), jo se wótměła we wobydlaŕskem domje Serbska cerkwja w Złem Komorowje wuměłstwowa performance k jeje cesći. Na toś to pśejmajuce pśedstajenje jo womało 40 luźi pśichwatało.
Yana Arlt, basnikaŕka, kreatiw-pedagogowka a aktiwna cłonka NLZ – Nachwuchs-Literatur-Zentrum ›Ich schreibe‹ e.V. – w měsćańskem źělu Marga, jo měła ideju za toś tu prezentaciju k cesći Miny Witkojc. K połlětoju jo rozpósłała 26 luźam basniski abo publicistiski citat Miny Witkojc, na zakłaźe kótaregož jo wuwijało 12 z nich pśinoski, kenž su, tak Arlt, »wjelgin wósobinske, gnujuce, połne poezije ako wobraz, foto, kolaža, tekst abo objekt.« Na tom wjacoru su byli nastate wobraze a objekty wustajone a teksty su awtory a awtorki cytali.
Ze serbskego boka su pódla byli Róža Domašcyna, Hanka Rjelcyna a Christiana Piniekowa (Lenka). Domašcyna jo cuśniwje cytała ze swójogo źiwadłowego graśa ›W paradizu wšyknych swětow‹ wobźěłanu scenu wó fiktiwnem listowanju mjazy Minu Witkojc a Matom Kosykom, w kótaremž se pokazujo cłowjeska bliskosć wobeju tak rozdźělneju basnikaŕskeju wósobinowu. Hanka Rjelcyna jo pśednjasła swóju dwójorěcnu baseń ›Aus Liebe zur Sache / Lubosć ku wěcy‹, w kótarejž zwobraznjujo poetiski ceło wósebnu zacuśowu statkownosć (mamineje) rěcy. Christiana Piniekowa jo w esejistiskem pśinosku ›Damit Schmetterlinge und Hoffnung bleiben / Aby wóstali mjatele a naźeja‹ spominała na póśěg Miny Witkojc k Josefoju Páśe (1886 – 1942), prědnemu rědowemu profesoroju za sorabistiku na Karlovej uniwersiśe w Praze, zamordowanego wót nacionalsocialistow, do cogož jo zapletała wósobinske mysli wó terorowem režimje a dwě basni.
Pišomy lěto 2038. Wjelike pšašanje jo, kak dej se wužywaś Chóśebuski pódzajtšny jazor. Młoda serbska architektka Maja Nowakojc se wobźělujo na wupisanju. Ta ideja, kótaruž zapódajo: Tam dej nastaś serbski rozwjaseleński park. Z tym wóna rozšćěpjo serbsku community. K tomu pśiźo, až wumrějo jeje nan…
30-minutowy film ›Serbska utopija 3‹ režisera Erika Šyška wulicujo wó toś tych tšojenjach. 21. nowembra 2025 jo Šyško ze swójim teamom w gósćeńcu ›Dorfkrug‹ w Strjažowje scenu žałowaŕskeje reje nawjerśeł. Wobźěliło jo se wušej 20 komparsow, wětšyna z nich su cłonki ›Rejowańskego doma Łužyca‹ Gregora Kliema. Wóni rejuju serbske reje, Gregor sam grajo w scenje na nykelharpje. W roli Maje Nowakojc dožywijośo Wiebke Scheler-Schluzojc, w roli jeje maśerje Petru-Mariu Bulankec-Wencelowu. Mjazy dalšnymi znatymi Serbami, kenž wustupiju, stej Jakub Čornak (›Jacke Schwarz‹) a Gregor Wieczorek.
Film ›Serbska utopija 3‹ se pokažo 24. januara na rbb, buźo pón teke w ard-mediatece.
JILL-FRANCIS KETLICOJC
Lüchow. Měsćańska archiwaŕka Undine Stiwich (80) – awtorka a wudawaŕka knigłow z powěsćami a nałogami Wendlanda, załožaŕka a wjednica drastwoweje a rejowańskeje kupki ›De Öwerpetters‹ (załož. 1974, zapis. 1976) – bu dnja 31. oktobra 2025 za wjelerake kulturne procowanja a publicistiske statkowanje pócesćona ze Zwězkowym zasłužbnym rědom (Bundesverdienstkreuz). W Lüchowje roźona lawreatka, kótaraž se wuznawa ako pótomnica něga we Wendlanźe se žywjecych słowjańskich Drjewjanarjow, jo wurědna znajaŕka regionalnych stawiznow a kulturna organizatorka. Mimo njelicobnych drugich wustupow jo wóna w lěśe 2013 z kupku ›De Öwerpetters‹ wustupiła na Drjewjańskem dnju w Praze a w lěśe 2017 na Mjazynarodnem folklornem festiwalu w Chrósćicach.
WERNER MĚŠKANK
Zachopjeńk decembera jo Serbski institut swěśił adwentnicku w Janšojcach. Górnoserbska kolegowka jo pśi tej góźbje wšyknym gjarda gódownu kórtku za dalšne wužywanje do rukow dała:
»Skónčnje raz hodowny čas!« Na dolnoserbske pšašanje, lěc dajo ju teke dwójorěcnu abo dolnoserbsku, aby teke w Dolnej Łužycy wužytna była, jo była samorozmějuca reakcija, až tomu tak njejo. Ok, nic nowego. Musymy se zasej sami něco wumysliś. Ale cakaj. Cogodla pópšawem »Ok. Ako cesto.«? Njejo ok. Smy se juž na to pśiwucyli, až wšake (a eksplicitnje gronim wšake, nic wšykne) górnoserbske bratšy a sotšy w institucijach a gremiumach to serbske tak mysle, ako jo znate ze swójogo wšednego dnja. Ale až dajo teke druge warianty a serbske reality, cesto njejo prezentnje. W priwatnem žywjenju to njejo žeden problem. Ale we Łužycy pśesegajucych nastupnosćach abo zjawnych kontekstach jo to problem a pokazujo, až cesto njejsmy jaden lud.
Gaž na pśikład gósći pśidu do Łužyce a maju prědny serbski kontakt w Chóśebuzu, jo tendencielnje lažčej, něco wó Górnych a Dolnych Serbach zgóniś, až situacija w Dolnej, srjejźnej a Górnej Łužycy njejo samska, až njejo to samske, kak rěcnje, kulturelnje, w šulstwje atd. wuglěda. Gaž toś ten prědny kontakt w Budyšynje abo na drugich městnach z górnoserbskimi referentkami a referentami jo, njejo to tak wěste. Tam móžo se teke staś, až situacija pla nas w Serbach wótpowědujo słowam něgajšnego ministaŕskego prezidenta Sakskeje: »My Serby smy katolske.« Pšašanje jo, lěc jo to zasej raz jano nerwujuca dolnoserbska zacuwatosć. Za mójim zdaśim nic. To se wustatkujo. Luźe, kótarež njewótpowěduju takim pśedstajenjam, se lažčej pšašaju, lěc su wopšawdu serbske (dosć) a pón wšak wěcej njeby byli źěł serbskego zgromaźeństwa. Gaž diskutěrujomy cil 100.000 serbski powědajucych, móžomy na pśikład teke se pšašaś: Su wšykne serbske (na)rěcy dogromady měnjone? Pón by dejali raz formulěrowaś konkretne cile, aby mógli wótpowědne napšawy wuźěłaś: 50.000 górnoserbski, 15.000 slěpjański, 30.000 dolnoserbski a 5.000 hynac serbski powědajucych?
Kaž smy w awgustowskim wudaću telewizijneho magacina Wuhladko widźeli, wjedźe so w mnohich šulach diskusija wo drastowych porjadach přeco zaso pod samsnym hesłom: Holcy a młode žony dyrbja na to dźiwać, dorosćenych »njerozhorjować«. Jich košle a suknje so překrótke zdawaja, jich ćěła přejara widźomne. Štož klinči za njestrašnej pedagogiskej interwenciju, woznamjenja w dokładnišim zhladowanju politiski, hłuboko njeruny poměr mocow. Wšako postajenja, kotrež maja holče ćěło disciplinować, tute runočasnje seksualizuja. Holcam napołoži so zamołwitosć za žadosćiwosć druhich, mjeztym zo dorosćenych w pedagogiskej instituciji ze swojeje zamołwitosće wućahnu. Poselstwo rěka: »Je-li holca po wěstym wašnju zdrasćena a něchtó na to reaguje, je to jeje wina.« Tutón naratiw njeje jenož wopačny, ale strašny.
Margarete Stokowski wony princip wopisuje: »Njeńdźe ženje wo to, zo holcy swoju seksualitu wotkrywaja – dźe wo to, zo so dorosćeni z tym rozestajeć nochcedźa.« Problem potajkim njeje ćěło dźěsća, ale pohlad dorosćenych na nje. Je to započatk pedagogiskeje njezamołwitosće. Prawidła, z kotrymiž so pozdatnje »wo porjadk staraja«, eksternalizuja zaznaće dorosćenych. Město toho, zo swójske hranicy, předsudki a towaršnostne mustry reflektuja, swoje zaznaća do šatowych předpisow lija – na kóšty tych, kiž móža so najmjenje tomu wobarać: holcy a młode žony!
Jan Rawp (1928–2007) zabjerje w serbskej hudźbnej kulturje městno wažneho slědźerja. Jako komponista woznamjeni jeho Detlef Kobjela w bookleće lěta 1998 wudateje CDki tohorunja jako »wodźaceho serbskeho sinfonikarja, kotrehož twórby tež zwonka Łužicy a Němskeje na so skedźbnichu«. Tute słowa tež dźensa dale płaća.
Narodźiwši so 18. nowembra 1928 w Brunšwiku, měješe po rozwjedźenju mandźelstwa staršeju – hudźbneho slědźerja a publicista Wilhelma Rauppa a jeho mandźelskeje Ruth Krawcec-Rawpoweje – předewšěm dźěd Bjarnat Krawc wliw na jeho wuwiće. Po wójnje sta so Jan Rawp najprjedy nowowučer, tola hižo 1947 poda so na studij do Prahi. Při Karlowej uniwersiće bu w lěće 1955 na stawiznarja promowowany. Nimo toho běše so na Akademiji muziskich wědomosćow (AMU) w předmjeće kompozicija zapisał. W Budyšinje skutkowaše w Instituće za serbski ludospyt a docpě 1962 akademiski stopjeń dr. phil. Humboldtoweje uniwersity w Berlinje. Chorosće dla dyrbješe so powołanskeho přistajenja wzdać a wěnowaše so dale a bóle komponowanju.
Zynkonošak wopřijima reprezentatiwny wućah jeho hudźbnych twórbow. Tak zahaji so wony wulki spěw pod titulom »Kokot« ze serbskimi rejowanskimi scenami za orchester. Komu drje njezaryja so hłuboko do pomjatka markantne rytmy, zwučne melodije kaž tež awantgardistiske harmonije, z kotrymiž zwjaza komponist žnjenski nałožk łapanja kokota do jewišćowych wobrazow z klasiskej hudźbu moderny? Tutu natočenu sinfonisku hudźbu, spisanu za SLA, zahra w lěće 1994 Statna filharmonija Brno pod nawodom dirigenta Jana Chlebníčeka. Wón je tajke a podobne sceny často z empatiju angažowaneho Słowjana w nadawku SLA předstajał. Do rjadu twórbow, z kotrymiž je Jan Rawp hudźbu klasiskeje moderny Serbow wobohaćił, słušatej tež sinfoniskej kompoziciji »Essay« a »Concerto animato« za wiolinu a orchester. Mjez sinfoniku su zasunjene komornohudźbne składby. Tři wuměłske spěwy na teksty Miny Witkojc a Kita Lorenca zaspěwa z klawěrnym přewodom Güntera Philippa čěska operowa sopranistka Květa Koníčková. Ze zběrki »Spominanje« wuwzaštej so čisle »Při kolebce« na słowa Handrija Zejlerja a »Šamna noc« na słowa Miny Witkojc, a to z mecosopranistku Tanju Donatec a pianistom Renéjom Spee. K tomu zaklinča »Pjeć klawěrnych kruchow za dźěći«, interpretowane wot Liany Bertók. Wjacehłósnu składbu »Kuzło dešća« poda žónski chór SLA pod nawodom Barbary Domin. Wulke finale pak předstaji Sinfoniski orchester MDR pod dirigatom Romana Kofmana.
Jědźeš-li přez Móst měra do Budyšina, wupřestrěwa so k lěwicy přewšo rjany napohlad na staroměšćansku siluetu. Charakteristiski architektoniski ensemble spožča Budyšinej swój njezaměnliwy estetiski wuraz: wulka ličba wěžow z filigranymi a wysokimi špickami, kaž tež wuske domy, kiž so kaž parlički na nitce na so rjaduja, stejo na platowje podłu Sprjewje tworja cyle wosebity měšćanski napohlad.
Kaž dźensa, měješe Budyšin tež před lětstotkami architektonisku rjanosć na sebi, kiž ćehnješe nimo wikowarjow tež wuměłcow a molerjow do města. W aktualnej wosebitej wustajeńcy ›Budyšin fascinuje – Napohlady na město wot 1620 do 1900‹ w Muzeju Budyšin, pokazuja so w dohromady třoch rumnosćach cyłkownje 156 historiskich wobrazow, rysowankow, kopororytwow, litografijow a objektow. Tematisce wob-jednawaja twórby napohlady na město, pućowanja přez hasy, kaž tež impresije jednotliwych historiskich twarjenjow, wotdźělow a cyrkwjow. Nimale 90 molerjow, grafikarjow a rysowarjow z wšelakich dobow, zwuraznichu na tute wašnje architektoniske wuwiće a přeměny města přez cyłkownje tři lětstotki.
ptaški swajźbuju
dłymoko zadychuju
te sebjewědobne
ptaški noweje
generacije
scena se pśigótujo
njewjesta wustupijo
jo lapata njej wijkotata
w zecu lěpjej lětajuca
stup dalej na jawišćo
wšo
how wótrěte wót procha jo
to ga bźo
błyšćate tšojeńko
daś se wóno chopijo
ze serbskim gusłom Łužyce
a ja do sroki słodkeje
z radosću
kusnuś cu
ŹILKA
Pokazka: Wšykne pśedstajone wobraze móžośo se woglědaś w aktualnej wósebnej wustajeńcy » Ze žeńskecym póglědanim« w Serbskem muzeju Chóśebuz. Twóŕby styri wuměłcowkow se we njej pokažu – Eriki Krügerojc, Helle Stoleccyc, Iris Brankačkoweje a Maje Nagloweje.
Teke kreslanki Maje Nagloweje Źilka wjelgin wobźiwujo, ale jo se togo wzdała, něco k tomu basniś. Což wóni z něžneju a wósebneju mócu zwurazniju, to ga se wuběrnje wótbłyšćujo w basnjach Róže Domašcyneje, z jeje zběrki »Die dörfer unter wasser sind in deinem kopf beredt« (poetenladen Verlag 2016). Wšake tych basnjow móžośo teke direktnje we wustajeńcy dožywiś, ga pśi wótsłuchańskej staciji, cytane wót basnikaŕki sameje. Wustajeńca »Ze žeńskecym póglědanim« buźo hyšći až do 19. februara 2026 wiźeś.
broźim pó wóźe mójog póchada
wetom až som źěl
žaglecego wobraza
pytajuca duša
broźi zboka ruša
zwězana z kórjenjami som
w zachadnosći kašerjujom
za pśichodom
pytajuca za slědami
slědy zawóstajijom
wšo wupołnjone wót mójich žaglow
dno se nasrěbjo
mójich njewomucnych kšacow
chto je gódnośi?
štó je rozumi?
wokognuśe rozběžujo
ako spomnjeśe
a kašeŕ prozny njewóstanjo
ŹILKA
