Z wěstych přičin pytach loni za informacijemi wo priwatnym žiwjenju Jakuba Barta-Ćišinskeho. Přewjele překwapjenkow wšak njemóžeš pola katolskeho fararja wočakować, tak sej myslach. Tola běch so mylił! To zwisuje ze srědkom rešerše, kotryž wuwzaćnje wužiwach. Běše to serbski chat-bot Agata, kiž funguje na zakładźe ChatGPT a přełožowanja ze »sotru«. Samo na sebi wulkotna wěcka, nic jenož, ale wosebje tež za serbsce wuknjacych. Mjeztym ći swoje wotmołwy samo serbsce předčita. Hoberski technologiski krok za serbšćinu, z kotrymž hišće před 10 lětami nichtó ličił njeby.

Jenički problem: Serbske wotmołwy na serbske prašenja runje njepřińdu ze serbskeje literatury abo hoberskeho korpusa serbskich nowinskich tekstow, ale z čorneje dźěry z mjenom ChatGPT. Tutej dospołnje njepřewidnej mašinje předewzaća OpenAI, kotraž njeje poprawom wjace hač wulki rěčny model, abo jeje swójbnym ze wšelakich druhich megakoncernow dowěrja dźeń a wjace ludźi we wšědnym žiwjenju, haj, samo we wědomosći. Hač je to warjenski recept, nastawk za šulu, požadanje wo nowe dźěłowe městno abo poradźowanje w ćežkich žiwjenskich situacijach – přewostajimy tak mjenowanym digitalnym asistentam přiběrajcy mjenje abo bóle komplikowane prašenja, zo bychmy sej čas a prócu zalutowali. Je wobeńć mjeztym scyła hižo tak lochko njeje, wšako so mjeztym při pytanju, w browserje, na desktopje a na wšěch móžnych druhich blakach jewja, zo bychu nam wupomhali.

Wobźělniki su póchadali ze wšakich wobłukow kultury a wědomnosći, ale teke někotare »nowacki«, ako ja, su pódla byli. Mójo wiźenje na serbsku rěc jo wiźenje wuknjeceje było, dokulaž z Łužyce njepóchadam. Mójo wiźenje pak jo wjelerake. Som se pśi źěłaŕnicce drje ako wuknjeca rozměła, kśěła pak teke swóju ekspertizu ako linguistka a pódwjacorna slawistka pśinjasć.

Koło časow so wjerći. Smy so w Trjebinje wot drje najwažnišeho rukowarja Slepjanskeje serbšćiny rozžohnowali, a radujemy so nad namakanjom jednoho z najstaršich serbskich ćišćow we Wrócławju. Zhladujemy wróćo na jutry w Serbach a doprědka na mjezynarodny festiwal dudakow we Łužicy. Nalěćo je spušćomne a kóžde lěto k nam z fijałkami a škórcami přichadźa. A hdyž ma lěto swój započatk, da ma tež swój kónc. Koło časow so wjerći.

Šěsnaće lět dołho sym dožiwjała smjeće a drěće lubych starych Serbowkow a Serbow wokoło Slepoho. Jich dožiwjenja, nazhonjenja, nuzy a radosće sym nazběrała a do so srěbała. Sym so w lěće 1980 w Budyšinje narodźiła, a po studiju slawistiki a stawiznow wuměłstwa w Drježdźanach a po štyrilětnym pobyće w Praze sym do Slepoho šła. Runje tam sym ridrowanje »koła časow­« mócnje začuwała. A mi je so wuwědomiło: Swědk podawkow być žada sej tež čin: dokumentować, zapisować, wuswětleć a wobswědčeć. Nic pak, zo bychmy to nazběrane kaž w muzeju wustajeli, ale zo bychmy je w přichodźe wužiwać a wožiwjeć móhli. Štož my dźensa smy a wěmy, budźeja wšak druzy jednoho dnja čitać, słyšeć, wotpisować.

Nimske wócy wubuźiju sromnosć, a toś ta sromnosć jo kradu stara.

Toś ta sromnosć jo štycała w serbskich familijach, ako ze źiśimi njejsu powědali w swójej maminej rěcy, aby źiśi njedostali w šuli kij na palce. Jo štycała w pšuskem politikarju, ako jo se myslił, až by zagólanaŕske serbstwo nimsku rěc trjebało, aby se modernizěrowało. Jo štycała w mójej starej mamje, ako jo w běgu swójogo žywjenja hunderty serbskich drastwow wušyła, ale žednje njeby wó sebje groniła, až jo Serbowka. Sromnosć štycy teke we łužyskich neonacijach ze serbskimi mjenjami, gaž wóni za mnu wołaju, až mam how nimski powědaś. Sromnosć teke štycy w pšosbje wó dalšne financěrowanje našeje eksistence, ako kužde styri lěta w nimskej rěcy stajaś musymy. A sromnosć štycy w kuždej serbskej wósobje, ako pó stolěśach nanuzkaneje germanizacije se wěcej njezwěrijo, serbsku rěc nawuknuś a powědaś.

Wjacore etniskorěčne mjeńšiny swěta so w zwisku z aktiwitami na polu wuchowanja identity, rěče a kultury prócuja, tež mjena sławnych krajanow »zwičnjeć«. Tole móže wězo historiske postawy nastupać – hišće skutkowniše pak bywa zapřimnjenje tučasnych wosobow, na přikład ze sfery pop-kultury. Husto so tuž w datym zwisku mjena swětoznatych – najlěpje hollywoodskich – hrajerjow a hrajerkow wužiwaja. Tak so na přikład waliziski pochad starow Richarda Burtona abo Catherine Zeta-Jones zwuraznjuje. Podobnje so tež wo samiskich a kwenskich korjenjach Renée Zellweger rěči. Druhdy móže wuběrk wusahowacych čłonow etnikuma samo kuriozny być.

Aromunojo – romaniski lud žiwy w Grjekskej a druhich krajach južneho Balkana –, tak do sławnych krajanow nic runje skromnušce liča: Aleksandra Wulkeho, pastyrjow, kotřiž su Jězusdźěćatku spěwali, Alexisa Sorbasa (literarna postawa), mać Terezu abo dirigenta Herberta von Karajana.

Pola Serbow njeběchu tute tendency dotal tak wurazne, tež hdyž móžemy hižo w času narodneho wozrodźenja pospyty wo »zeserbšćowanje« wuznamnych wosobinow zwěsćić. Znata je na přikład fabulacija, po kotrejž móhli prjedownicy w Kamjencu rodźeneho rozswětlerskeho basnika Gottholda Ephraima Lessinga pječa serbskeho pochada być a poprawom Lěsnik rěkać.

Loni w jutrowniku postajichu zornowcowu postawu z mjenom ›Błótowčanka‹ na Lubinskim dwórnišćowym naměsće. Měješe to »potwjerdźace wu-znaće k serbskemu sydlenskemu rumej« być, kotremuž město w lěće 2016 oficialnje přistupi. Aktiwnje chcedźa serbske namrěwstwo spěchować a widźomnosć w zjawnym rumje polěpšić. Tehdy sformulowa Kolektiw Wakuum, kotremuž přisłušamoj, zjawny list na město.

W tutym pisachmy, zo běše intencija postajenja postawy prawa, »přesadźenje pak skutkuje kaž symbol za strukturelnu njewidźomnosć, kotraž špiheluje, kak so prezenca Delnjoserbow:kow do dźensnišeho časa skrjesli, wotpolitizuje a marginalizuje.  Město posylnjowanja widźomnosće serbskich stawiznow so za znamjo kolonialneje kontinuity rozsudźichu: Idealizowana žona w narodnej drasće, kotraž so folkloristisce sprostnjena, anonymizowana a kulturnje zdalena zwobraznja. Zo jeje wobličo Friedźe Völkner a drasta Marze Morgenstern słuša, wo tym žane słowčko.«

W Předźenaku Serbskich Nowin wozjewi so 24. oktobra 2025 nastawk Měrćina Wałdy »›Rjana Łužica‹ – hdźe sy wostała?« Po wuhladanju prezentowaneho diagrama, pokazowaceho poněčimny historiski spad ličby serbskorěčnych a na kóncu aktualny staw serbšćinu nałožowaceho wobydlerstwa we Łužicy, wostach kaž dyrjeny. Jenož hišće šěsć tysac běžnje serbsce powědacych? Spad wo połojcu z dwanaće tysacow před štwórć lětstotkom? Kak móže tole dale hić – linearnje snadź?

Runje tak chětro wostrózbnjeny pak běch z nuloweje reakcije serbskeje zjawnosće na zwěsćenu ličbu. Hižo 3.9.1996 sym w SN wozjewił nastawk »Ow Serbja, stańće k dźěłu...«. Tydźeń pozdźišo bě w nowinje tekst »Dóńt rěče« – naležny apel waliziskeho wótčinca Saundersa Lewisa z lěta 1962, kotrehož pohonjace słowa su zamóhli, rěčnu asimilaciju we Waliziskej zastajić – připołoženy. Tehdy so samo nadźijach, zo je něšto tajke tež we Łužicy móžne; tohodla sym dwě serbskorěčnej »rewitalizaciskej přiručce« spisał. Mjeztym je nimale třiceći lět zašło – najebać wjacorych zasłužbnych, zdźěla tež radźenych pospytow (aktualnje wosebje lubjaty projekt ›ZARI‹) pak njebě hłowny cil, to rěka kónc rěčneje asimilacije, docpěty. Tučasna reakcija na najnowše Wałdowe zwěsćenja pak je: ćišina.

Serbja maja hłosy a móža spěwać – a kak to zamóža! Wutrajnje, wótře a mócnje ale tež hordźe a radostnje. Spěwy wo jednorym žiwjenju: pitne a lubosćinske spěwy abo tež tróšku z časa padnjene, stare pěsnje. Połne patosa a melancholije, žorta a euforije. Spěwamy-li tute štučki, zwjazamy so z našimi hłosami – ale tež ze zašłosću, korjenjemi a wótcami. Sonju wo chórje, w kotrymž je samo najcuniši hłós słyšeć. Chór, w kotrymž so najwšelakoriše hłosy mjez sobu zeškrěja. Chór Serbow, po Serbach, za Serbow.

Wotrostł sym we wotewrjenym, hospodliwym domje, kotryž hosćo zbliska a zdaloka wopytachu a wožiwjachu. Nimo wulkeje swójby, mnohich přećelow a znatych, wobydlerjow wosady a wokoliny, běchu stajnje tež kreatiwni, mudri a błudni ludźo zbliska a zdaloka pola nas. Swětodundakojo, politikarjo, wuměłcy a wučeni, angažowani ludźo. Ale tež wulcečinjakojo, naduwakojo, jebakojo a wotlěpjerjo.

Ako młode źowćo som w małej jsy pśi Chóśebuzu derje wobzwarnowana wótrosła. Smy bydlili ze staryma starjejšyma gromaźe na jadnom dwórje.

Něga jo to za mnjo samorozymliwe było. Gaby mě něnto raz nichten pšašał, by wótegroniła, až to jo wjeliki priwileg był. Ja som póznała žywjenje w měsće, ako som w Lipsku a Chóśebuzu bydliła. Teke žywjenje na wuskem rumje we »Wgs«. Ale lěcrownož som móžnosć měła wšykno pśecej dožywiś, jo mě něco fělowało. Njejsom sebje samu wopšawdu wucuś mógała, jo samo nic pśenjasć. Som wjeliki njeměr we sebje zacuwała. Z tym jo kóńc był, ako som zasej slědk na wjas śěgnuła.

Hdy je was posledni raz něšto prawje putało?

Wopytach před něšto tydźenjemi hóstne předstajenje Nederlands Dans Theater & Complicité w Berlinje: Figures in Extinction zaběra so ze změnu klimy a towaršnosće w třoch dźělach. Choreografka Crystal Pite a dźiwadnik Simon McBurney staj so wjacore lěta z wšelakimi aspektami zaběrałoj a je za jewišćo zhusćiłoj.

Hižo prěni wobraz mje emocionalnje jimaše: W srjedźišću prózdneho jewišća čapa rejowar. Při ramjenjach přičinjenej stej rohaj, někak połdra metrow dołhej. Pomału započnje so ćěło pohibować a sformuje wšelakore zwěrjata: Jónu stanje so z bodźakomaj elefanta, jónu nastanje gacela, dalši króć zběha so z křidłomaj kaž ptak. Dźěćacy hłós zaklinči: »Što to je? – Nětko je preč. – Přińdźe zaso?« Prěni kruch wěnuje so na jadriwe wašnje krasnosći našeje přirody – a zdobom wutupjenju rostlinow a zwěrjatow. Cunje, hdys a hdys tež z pomocu komiki, putaja rejowarki a rejowarjo ensembla hosći, ani jednoho mylenja w publikumje njeje. Kak so krasnosć w brutaliće wotbłyšćuje je lědma k wutraću. Prašam so, kak mam po 25 mjeńšinach dalšej kruchaj recipować. Sym nětko hižo połnje wobdarjena, po wobsahu a wot indiwiduelneje sprawnosće napřećo ćělnosći jako zakład wšeho byća.

Spočatk septembra dožiwimy dalši wulki wjeršk tu w Serbach: pasionske hry w Chrósćicach. Lětsa njebudu jenož hosćo z našich susodnych wsow abo ze srjedźneje a Delnjeje Łužicy přitomni – ně, tutón raz přijědu 80 delegacijow ze šěsnaće europskich krajow, zo bychu sej našu serbsku pasionsku hru wobhladali. Na předstajenje pod hołym njebjom na jewišću farskeje łuki přizamknu kongres wo stawiznach a woznamje tajkich, wot lajkow předstajenych pasionskich hrow.

Wobhladaš-li sej přeprošenski widejo, kotryž je studijo LUCIJA zestajało, widźiš nimo wurězkow nabožnych wjerškow w Chrósćicach tež prócu dołheho přihota. A tola móža lětuše pasionske hry wjace być, hač wuznaće k wěrje:

Nic jenož na nabožnym polu, ale tež hladajo na rěč, wuměłstwo a narod stejimy my Serbja tónkróć w srjedźišću, na kotrež hosćo z europskich krajow hladaja. Přiwzaće do zjednoćenstwa Europassion w lěće 2017 a lětuše hry kaž tež kongres we Łužicy, je měznik a kročel k mjezynarodnym připóznaću ale tež akceptancy Serbow. Spočatk septembra steji nimo hłowneje pasionskeje hry mjenujcy tež serbska rěč w fokusu. Hra, kotruž dźiwadźelnicy serbsce předstaja a kotruž simultanje do němčiny a jendźelšćiny přełoža, pokaza, zo ma serbska rěč domiznu. A to tu pola nas w Hornjej, srjedźnej a Delnjej Łužicy.

Bolosće. Zwotkel wone přińdu a kak na nas skutkuja? Bolosće, hač emocionalneho abo ćělneho razu, agěruja kaž haćidło, kotrež wotběhi ćěła wobćežuje.

Nazhonjenja nas wuča, zo je ból mjez druhim tež mócna pokazka něčeho, štož mamy w swójskim žiwjenju změnić, snadź samo znowa zrjadować. Druhdy horjo nastawa, hdyž něchtó abo něšto naše hranicy překročuje. Sy telko spóžrěła, tola mócne začuća njejsu wupuć z twojeho ćěła namakali. Abo sy so snadź přežadała, dokelž sy přewjele naraz chcyła. Abo sy cyle jednorje wot swójskeho puća wotbočiła. Zamołwitosć, so luboznje wo sebje a wo swójsku strowotu starać, njeje jara popularna. Hišće mjenje, sebi čas za to zaplanować.

»Gromaźe njejsy sam« jo moto Witaj-festiwala kóńc julija w Miłoćicach, kótaryž sam sobu organizěrujom. Moto stoj za mnjo prototypiski za wuznam a wuwiśe subkulturnych serbskich festiwalow ako Meta Solis, SubSorb a Witaj-festiwal. Stoj za žywjeńske wjasele, zgromadnosć, zwězane seśi a praksisowe zgromadnosći.

Wuznaśe a familiarna slězyna wšak móžotej jědro togo serbskego byś, ale mimo zajma, mimo zagóritosći zgubijotej swój wóznam. Teke swójska identita musy se pśecej zasej wobnowjaś a reproducěrowaś. Ze žywjeńskim wjaselim – z perspektiwy prědneje wósoby – ga raźijo se nejspódobnjej.

Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny 9. měrca 2024 zetka so předsydstwo regularnje pjeć króć. Planowane zetkanje w Delnjej Łužicy w nowembru zašłeho lěta dyrbjachmy terminowych ćežow dla do nalěća přesunyć.

Aktualnje mamy 105 čłonow. Wot zašłeje hłowneje zhromadźizny sem zemrěchu třo čłonojo, jedyn čłon starobnych přičin dla wustupi, třo přistupichu.

Sponsoram Maćicy Serbskeje kaž tež wšitkim darićelam darneho abonementa Rozhlada so wutrobnje dźakujemy.

Dźěłowe ćežišća 2024/2025

Předźěłanje wustawkow

Po wólbach w zašłym lěće zrjadowachmy najprjedy wšitke z nimi zwisowace prawniske naležnosće a koncentrowachmy so po tym na předźěłanje wustawkow. W prěnim kroku zaběraše so z nowym naćiskom mjeńša skupina, kotrejž přisłušeštaj nimo předsydki Cordula Ratajczakowa a Robert Lorenc. Po tym wuradźowachmy w cyłym předsydstwje wo změnach. Naćisk dachmy nazymu 2024 wot financneho zarjada a hamtskeho sudnistwa pruwować. Namjet za nowu wersiju towarstwowych wustawkow dóstachu čłonojo z přeprošenjom.

Krótkobiografije Maćicarjow

Dale smy naćisnyli přehlad za krótkobiografije našich čłonow. Na hłow­nej zhromadźiznje Maśicy Serbskeje w Choćebuzu loni w aprylu namjetowaše čłonka, zo móhli čłonow wo podaće najwažnišich biografiskich datow inkl. powołanskeho a čestnohamtskeho skutkowanja prosyć. W zašłych lětach smy mjenujcy husćišo zwěsćili, zo je druhdy jara ćežko, na přikład za kulojte narodniny abo nekrologi, zakładne informacije wo skutkowanju našich čłonow wuslědźić. Tohodla prosymy z dźensnišim dnjom wšitkich našich čłonow wo dobrowólne přidźěło, to rěka wo wupjelnjenje »formulara za podaće krótkobiografije«. Podłožki budu jenož za předsydstwo digitalnje přistupne; paralelnje k tomu chowamy wućišće w Maćičnym archiwje.

Dnja 7. junija 1980, poswjećichu na Fulkec hórce w Chrósćicach – poprawom běše to něhdy Adamec ležownosć a nic Fulkec – dalši wójnski pomnik. Jón su weteranojo 9. pólskeje diwizije* pěškow* k spominanju na swojich towaršow, kotřiž přisadźichu w poslednich aprylskich dnjach před 80 lětami we wokolinje Kukowa swoje žiwjenje, postajili. Do kamjenja zadypany datum ›28. apryl 1945‹ je dźeń, na kotrymž tehdyša tragedija pólskich wojakow z kapitulaciju w Kukowje kónči.

Předstawizna

Wot srjedź měrca 1945 steješe 1. ukra-inska fronta pod nawodom ruskeho generala Iwana Konjewa w zakitowanskej poziciji na wuchodnym brjoze Nysy a přihotowaše so na ›Berlinsku operaciju‹ – a zdobyće Berlina. W aprylu přizamkny so nowa nastajena 2. pólska armeja pod pólskim generalom Karolom Świerczewskim do tuteje formacije.

11. apryla přepoda Konjew swojim bojowym wotdźělam tajne nadawki z direktiwy 00211/op, podpisaneje wot Stalina. Po tym dyrbjachu wotdźěle praweho křidła fronty z ruma Triebel (pólsce Trzebiel) swój nadběh do směra Grodka a Belziga (juhozapadnje Podstupima) zahajić.

Tutón nadběh měješe koncentraciju němskich jednotkow w rumje Choćebuza a južnje Berlina rozbić. Po tym dyrbjachu so sowjetske wójska dale do směra Beelitza a Wittenberga předrěć. Stalin namołwješe při tym ke chwatkej, přetož boješe so, zo ameriske jednotki před sowjetskimi Łobjo docpěja.