Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rolu při sorabistiskim slědźenju.
Spočatki sorabistiskeje literaturowědy
Wažnosć literatury – a tak tež serbskeje literatury – pokaza so na wjacorych runinach. Wona móže horiconty a cuze žiwjenske swěty zbližić, k přemyslowanju wo našim swójskim ›ja‹ pohnuwać a je formować, runočasnje pomhać druhich lěpje rozumić a najwšelakoriše začuća wubudźeć. Wyše toho wuchadźa z njeje paleta najwšelakorišich měnjenjow a nazhonjenjow. Literaturu móžemy zdobom jako wosebity dokument wužiwanja serbskeje rěče a jeje wuwića wobhladować, runje tak kaž wotbłyšćuje wona wšelke procesy tworjenja identity – skrótka, literatura je stajnje tež swědk a špihel wotpowědneho časa. Literarnej wědomosći přisteji z tym wažny nadawk tute a dalše zjawy zapopadnyć a wułožować. Zdobom zachowa so na tute wašnje bytostny dźěl kulturneho herbstwa, kotryž je za přichodne generacije widźomny a přistupny. W slědowacym přehledźe maja so rysować najwažniše wunoški sorabistiskeje literaturowědy, na kotrejž běchu mj. dr. slědźerjo a slědźerki Instituta za serbski ludospyt (ISL) / Serbskeho instituta (SI) wobdźěleni.
Wjacore etniskorěčne mjeńšiny swěta so w zwisku z aktiwitami na polu wuchowanja identity, rěče a kultury prócuja, tež mjena sławnych krajanow »zwičnjeć«. Tole móže wězo historiske postawy nastupać – hišće skutkowniše pak bywa zapřimnjenje tučasnych wosobow, na přikład ze sfery pop-kultury. Husto so tuž w datym zwisku mjena swětoznatych – najlěpje hollywoodskich – hrajerjow a hrajerkow wužiwaja. Tak so na přikład waliziski pochad starow Richarda Burtona abo Catherine Zeta-Jones zwuraznjuje. Podobnje so tež wo samiskich a kwenskich korjenjach Renée Zellweger rěči. Druhdy móže wuběrk wusahowacych čłonow etnikuma samo kuriozny być.
Aromunojo – romaniski lud žiwy w Grjekskej a druhich krajach južneho Balkana –, tak do sławnych krajanow nic runje skromnušce liča: Aleksandra Wulkeho, pastyrjow, kotřiž su Jězusdźěćatku spěwali, Alexisa Sorbasa (literarna postawa), mać Terezu abo dirigenta Herberta von Karajana.
Pola Serbow njeběchu tute tendency dotal tak wurazne, tež hdyž móžemy hižo w času narodneho wozrodźenja pospyty wo »zeserbšćowanje« wuznamnych wosobinow zwěsćić. Znata je na přikład fabulacija, po kotrejž móhli prjedownicy w Kamjencu rodźeneho rozswětlerskeho basnika Gottholda Ephraima Lessinga pječa serbskeho pochada być a poprawom Lěsnik rěkać.
▶ Wustajeńca Isy Bryccyneje
Pod hesłom ›Wčera, dźensa, jutře‹ su štwórtk, 20. nowembra, w Budyskim krajnym sudnistwje wustajeńcu Isy Bryccyneje wotewrěli.
Přehladka pokazuje mnohostronskosć wuměłče a wopřija akwarele, rysowanki z tušu a raděrowanja.
Lyrikarka Róža Domašcyna je wotewrjenje ze swojimi myslemi wobrubiła. Šulerjo Serbskeho gymnazija recitowachu někotre z jeje basnjow, kotrež so na dźěła Isy Bryccyneje poćahuja.
▶ 151. schadźowanka
Sobotu, 22. nowembra,
wotmě so w Budyskej Króni
151. schadźowanka.
Režiju přewzaštaj Milena Wowčerjec a Maximilian Gruber. Moderatoraj wječora běštaj Božena Hojerec a Clemens Handrik.
»Schadźowanka je rum za najwšelakoriše temy, za kritiku, za chwalbu, za prašenja,
kotrychž wotmołwy hišće pytamy a za wotmołwy, kotrež měli do prašenja stajić.« Zarjadowanje pohibuje so mjez tradiciju, modernu a mjez generacijemi. Ma rum za diskusiju skićić a z tym wuměnu spěchować.
▶ Premjera publikum na połnje wobsadźenej žurli zahoriła
Njedźelu, 23. nowembra, předstaji so němskorěčna premjera rejowaneje bajki ›Mały pampuch‹ na žurli Serbskeho ludoweho ansambla. We hłownej róli zahori Božena Bjaršec, choreografiju kaž tež režiju měješe Juraj Šiška na starosći; libreto z wopisanjemi scenow w němčinje a serbšćinje je z pjera Wórše Wićazoweje. Hudźbu je Andreas Gundlach skomponował. Ansambl wobradźi wopytowarjam přewšo emocionalne předstajenje, na kotrež drje lědma štó spěšnje zabudźe – snano tež tohodla, dokelž kruch nimo měry wažne hódnoty kaž wšostronsku česćownosć,
ýýýý3.STRONA WOBALKI:
Maja Naglowa – »schere«, 2025. Wuhlowa rysowanka, 25×32,5 cm.
▶ Klasiska moderna z esprijom
Serbski ludowy ansambl přeprosy w oktobrje na portretowy koncert komponista klasiskeje moderny a hudźbneho dramaturga Jana Cyža, kotryž běše 3. junija swoje sydomdźesaćiny woswjećił.
W swjedźenskej atmosferje předstajichu koncert z reprezentatiwnym wurězkom přehlada wo žiwjenskim skutku wuměłca. Jan Cyž běše dlěje hač štyri lětdźesatki w tutym domje serbskeje hudźbneje kultury skutkował a swójske slědy zawostajił. Kaž něhdy tak so tež dźensa tohorunja zwonka serbskeho hudźbno-kulturneho wobłuka a zwonka Łužicy jako načasny reprezentant klasiskeje hudźby Serbow předstaja.
▶ Legendarna trójka jubilej w Budyšinje woswjećiła
Prapremjera kompozicije ›Z Abrafaxami přez časy‹ tworješe wjeršk jubilejneho swjedźenja ›50 lět Abrafaxy‹, kotryž su Serbski ludowy ansambl, nakładnistwo MOSAIK Steinchen für Steinchen a załožba dr. Gregoriusa Mättiga sobotu, 01. nowembra, w Budyšinje wuhotowali. Twórba Vincenta Strehlowa wotbłyšćuje lěttysacy přesahowace dyrdomdeje comicsoweje trójki a cituje hudźbne charakteristika kónčinow, kotrež su Abrax, Brabax a Califax w mjeztym 599 wudaćach měsačnje wuchadźaceho magacina wopytali. Pod nawodom Soyoung Kim zahra orchester SLA nimo toho wurězki ze ›Sinfonije Abrafaxow‹ a předstaji zhromadnje z rěčnikom Pětrom Cyžom aktualnu inscenaciju ansambla ›Abrafaxy a Čorny młyn‹, wobě tohorunja spisanej wot Strehlowa.
Srjejź septembra w nakładnistwje NOVAE RES wudane knigły dr. Justyny Michniuk ›Tradycje i zwyczaje Serbołużyczan na Dolnych Łużycach‹ wó serbskich nałogach w pólskej rěcy su se dotychměst pśedstajili na styrich zjawnych zarědowanjach dnja 23. septembra w Ludowej bibliotece w Krośnie Odrzańskim, 16. oktobra w Měsćańskej ludowej bibliotece w Gubinje, 20. oktobra w Towaristwje ›Ludowědna źěłaŕnja‹ we Waršawje a 8. nowembra na žurli Muzeum Pogranicza Śląsko-Łużyckiego w Žarowje.
Publikacija se wjaseli wjelikeje woblubowanosći, ga jo se w běgu dweju mjasecowu južo pitśku wěcej ako połojca nakłada pśedała pśez nakładnistwo Novae Res a na zarědowanjach z awtorku. Na pśedstajenju knigłow w Žarowje jo se wobźěliło 30 gósći, a 17 knigłow bu pśedanych. Někotare su wužywali góźbu, aby se je wót awtorki signěrowaś dali.
Recensent na internetowem portalu ›Słowiańska Agencja Prasowa‹ pišo: »Toś ta publikacija jo gódna a trjebna edicija wó kulturje Dolnołužyskich Serbow – tematika jo w pśibytnosći se dotychměst lěbda raz jawiła w pólskem wědomnostnem pismojstwje. Awtorka zwěžo spušćobne slěźenje z kulturneju cuśniwosću a zamóžnosću wědu popularizěrowaś.« iSAP – Słowiańska Agencja Prasowa
Wědomnostna konferenca MINREG 2025 jo se teke zaběrała ze Serbami
Serbski institut, Leibniz-institut za krajowědu a BTU su organizěrowali dwójodnjownu mjazynarodnu konferencu w Lipsku. Pód titelom ›Rozdźěle a pśisłušnosć: Narodne mjeńšyny w europskich se pśeměnjujucych regionach‹ jo 30 ekspertkow a ekspertow diskutěrowało wšakorake temy. Rolu mjeńšynow w procesach regionalnego a ekonomiskego wuwijanja su tematizěrowali Lutz Lašewski a Měto Nowak wót Serbskego instituta w Chóśebuzu a Martin Klatt wót Europskego centruma za mjeńšynowe temy w Flensburgu.
Bayan Mirzakeyeva wót barlińskeje techniskeje uniwersity jo pśedstajiła pśirownowanje wliwow łužyskego górnistwa na Serbow a sowjetskego rolnikaŕskego wuwijanja w štepach na kazachskich wobydlarjow. Slěźaŕka planujo dalšne rozgrona z luźimi we Łužycy, aby dostała dokradnjejše informacije k tomu.
Kito Kśižank, teke wót chóśebuskego Serbskego instituta, jo pokazał na wupominanja slěźenjow ku geografiskim serbskim mjenjam a Kito Naglo wót budyšyńskego Serbskego instituta jo tematizěrował wustatkowanje balokopanja na stwórjenje zgromadnosći. Dalšne prezentacije su glědali do Letiskeje, Słowakskeje, nacionalnych atlantow abo diskutěrowali koncepty ako indigenosć abo bźezstatne mjeńšyny.
11. nowembera, na 50. smjertnem dnju našeje lyrikaŕki a publicistki, redaktorki a pśestajaŕki Miny Witkojc (1893 – 1975), jo se wótměła we wobydlaŕskem domje Serbska cerkwja w Złem Komorowje wuměłstwowa performance k jeje cesći. Na toś to pśejmajuce pśedstajenje jo womało 40 luźi pśichwatało.
Yana Arlt, basnikaŕka, kreatiw-pedagogowka a aktiwna cłonka NLZ – Nachwuchs-Literatur-Zentrum ›Ich schreibe‹ e.V. – w měsćańskem źělu Marga, jo měła ideju za toś tu prezentaciju k cesći Miny Witkojc. K połlětoju jo rozpósłała 26 luźam basniski abo publicistiski citat Miny Witkojc, na zakłaźe kótaregož jo wuwijało 12 z nich pśinoski, kenž su, tak Arlt, »wjelgin wósobinske, gnujuce, połne poezije ako wobraz, foto, kolaža, tekst abo objekt.« Na tom wjacoru su byli nastate wobraze a objekty wustajone a teksty su awtory a awtorki cytali.
Ze serbskego boka su pódla byli Róža Domašcyna, Hanka Rjelcyna a Christiana Piniekowa (Lenka). Domašcyna jo cuśniwje cytała ze swójogo źiwadłowego graśa ›W paradizu wšyknych swětow‹ wobźěłanu scenu wó fiktiwnem listowanju mjazy Minu Witkojc a Matom Kosykom, w kótaremž se pokazujo cłowjeska bliskosć wobeju tak rozdźělneju basnikaŕskeju wósobinowu. Hanka Rjelcyna jo pśednjasła swóju dwójorěcnu baseń ›Aus Liebe zur Sache / Lubosć ku wěcy‹, w kótarejž zwobraznjujo poetiski ceło wósebnu zacuśowu statkownosć (mamineje) rěcy. Christiana Piniekowa jo w esejistiskem pśinosku ›Damit Schmetterlinge und Hoffnung bleiben / Aby wóstali mjatele a naźeja‹ spominała na póśěg Miny Witkojc k Josefoju Páśe (1886 – 1942), prědnemu rědowemu profesoroju za sorabistiku na Karlovej uniwersiśe w Praze, zamordowanego wót nacionalsocialistow, do cogož jo zapletała wósobinske mysli wó terorowem režimje a dwě basni.
Pišomy lěto 2038. Wjelike pšašanje jo, kak dej se wužywaś Chóśebuski pódzajtšny jazor. Młoda serbska architektka Maja Nowakojc se wobźělujo na wupisanju. Ta ideja, kótaruž zapódajo: Tam dej nastaś serbski rozwjaseleński park. Z tym wóna rozšćěpjo serbsku community. K tomu pśiźo, až wumrějo jeje nan…
30-minutowy film ›Serbska utopija 3‹ režisera Erika Šyška wulicujo wó toś tych tšojenjach. 21. nowembra 2025 jo Šyško ze swójim teamom w gósćeńcu ›Dorfkrug‹ w Strjažowje scenu žałowaŕskeje reje nawjerśeł. Wobźěliło jo se wušej 20 komparsow, wětšyna z nich su cłonki ›Rejowańskego doma Łužyca‹ Gregora Kliema. Wóni rejuju serbske reje, Gregor sam grajo w scenje na nykelharpje. W roli Maje Nowakojc dožywijośo Wiebke Scheler-Schluzojc, w roli jeje maśerje Petru-Mariu Bulankec-Wencelowu. Mjazy dalšnymi znatymi Serbami, kenž wustupiju, stej Jakub Čornak (›Jacke Schwarz‹) a Gregor Wieczorek.
Film ›Serbska utopija 3‹ se pokažo 24. januara na rbb, buźo pón teke w ard-mediatece.
JILL-FRANCIS KETLICOJC
