Kaž smy w awgustowskim wudaću telewizijneho magacina Wuhladko widźeli, wjedźe so w mnohich šulach diskusija wo drastowych porjadach přeco zaso pod samsnym hesłom: Holcy a młode žony dyrbja na to dźiwać, dorosćenych »njerozhorjować«. Jich košle a suknje so překrótke zdawaja, jich ćěła přejara widźomne. Štož klinči za njestrašnej pedagogiskej interwenciju, woznamjenja w dokładnišim zhladowanju politiski, hłuboko njeruny poměr mocow. Wšako postajenja, kotrež maja holče ćěło disciplinować, tute runočasnje seksualizuja. Holcam napołoži so zamołwitosć za žadosćiwosć druhich, mjeztym zo dorosćenych w pedagogiskej instituciji ze swojeje zamołwitosće wućahnu. Poselstwo rěka: »Je-li holca po wěstym wašnju zdrasćena a něchtó na to reaguje, je to jeje wina.« Tutón naratiw njeje jenož wopačny, ale strašny.
Margarete Stokowski wony princip wopisuje: »Njeńdźe ženje wo to, zo holcy swoju seksualitu wotkrywaja – dźe wo to, zo so dorosćeni z tym rozestajeć nochcedźa.« Problem potajkim njeje ćěło dźěsća, ale pohlad dorosćenych na nje. Je to započatk pedagogiskeje njezamołwitosće. Prawidła, z kotrymiž so pozdatnje »wo porjadk staraja«, eksternalizuja zaznaće dorosćenych. Město toho, zo swójske hranicy, předsudki a towaršnostne mustry reflektuja, swoje zaznaća do šatowych předpisow lija – na kóšty tych, kiž móža so najmjenje tomu wobarać: holcy a młode žony!
Jan Rawp (1928–2007) zabjerje w serbskej hudźbnej kulturje městno wažneho slědźerja. Jako komponista woznamjeni jeho Detlef Kobjela w bookleće lěta 1998 wudateje CDki tohorunja jako »wodźaceho serbskeho sinfonikarja, kotrehož twórby tež zwonka Łužicy a Němskeje na so skedźbnichu«. Tute słowa tež dźensa dale płaća.
Narodźiwši so 18. nowembra 1928 w Brunšwiku, měješe po rozwjedźenju mandźelstwa staršeju – hudźbneho slědźerja a publicista Wilhelma Rauppa a jeho mandźelskeje Ruth Krawcec-Rawpoweje – předewšěm dźěd Bjarnat Krawc wliw na jeho wuwiće. Po wójnje sta so Jan Rawp najprjedy nowowučer, tola hižo 1947 poda so na studij do Prahi. Při Karlowej uniwersiće bu w lěće 1955 na stawiznarja promowowany. Nimo toho běše so na Akademiji muziskich wědomosćow (AMU) w předmjeće kompozicija zapisał. W Budyšinje skutkowaše w Instituće za serbski ludospyt a docpě 1962 akademiski stopjeń dr. phil. Humboldtoweje uniwersity w Berlinje. Chorosće dla dyrbješe so powołanskeho přistajenja wzdać a wěnowaše so dale a bóle komponowanju.
Zynkonošak wopřijima reprezentatiwny wućah jeho hudźbnych twórbow. Tak zahaji so wony wulki spěw pod titulom »Kokot« ze serbskimi rejowanskimi scenami za orchester. Komu drje njezaryja so hłuboko do pomjatka markantne rytmy, zwučne melodije kaž tež awantgardistiske harmonije, z kotrymiž zwjaza komponist žnjenski nałožk łapanja kokota do jewišćowych wobrazow z klasiskej hudźbu moderny? Tutu natočenu sinfonisku hudźbu, spisanu za SLA, zahra w lěće 1994 Statna filharmonija Brno pod nawodom dirigenta Jana Chlebníčeka. Wón je tajke a podobne sceny často z empatiju angažowaneho Słowjana w nadawku SLA předstajał. Do rjadu twórbow, z kotrymiž je Jan Rawp hudźbu klasiskeje moderny Serbow wobohaćił, słušatej tež sinfoniskej kompoziciji »Essay« a »Concerto animato« za wiolinu a orchester. Mjez sinfoniku su zasunjene komornohudźbne składby. Tři wuměłske spěwy na teksty Miny Witkojc a Kita Lorenca zaspěwa z klawěrnym přewodom Güntera Philippa čěska operowa sopranistka Květa Koníčková. Ze zběrki »Spominanje« wuwzaštej so čisle »Při kolebce« na słowa Handrija Zejlerja a »Šamna noc« na słowa Miny Witkojc, a to z mecosopranistku Tanju Donatec a pianistom Renéjom Spee. K tomu zaklinča »Pjeć klawěrnych kruchow za dźěći«, interpretowane wot Liany Bertók. Wjacehłósnu składbu »Kuzło dešća« poda žónski chór SLA pod nawodom Barbary Domin. Wulke finale pak předstaji Sinfoniski orchester MDR pod dirigatom Romana Kofmana.
Jědźeš-li přez Móst měra do Budyšina, wupřestrěwa so k lěwicy přewšo rjany napohlad na staroměšćansku siluetu. Charakteristiski architektoniski ensemble spožča Budyšinej swój njezaměnliwy estetiski wuraz: wulka ličba wěžow z filigranymi a wysokimi špickami, kaž tež wuske domy, kiž so kaž parlički na nitce na so rjaduja, stejo na platowje podłu Sprjewje tworja cyle wosebity měšćanski napohlad.
Kaž dźensa, měješe Budyšin tež před lětstotkami architektonisku rjanosć na sebi, kiž ćehnješe nimo wikowarjow tež wuměłcow a molerjow do města. W aktualnej wosebitej wustajeńcy ›Budyšin fascinuje – Napohlady na město wot 1620 do 1900‹ w Muzeju Budyšin, pokazuja so w dohromady třoch rumnosćach cyłkownje 156 historiskich wobrazow, rysowankow, kopororytwow, litografijow a objektow. Tematisce wob-jednawaja twórby napohlady na město, pućowanja přez hasy, kaž tež impresije jednotliwych historiskich twarjenjow, wotdźělow a cyrkwjow. Nimale 90 molerjow, grafikarjow a rysowarjow z wšelakich dobow, zwuraznichu na tute wašnje architektoniske wuwiće a přeměny města přez cyłkownje tři lětstotki.
ptaški swajźbuju
dłymoko zadychuju
te sebjewědobne
ptaški noweje
generacije
scena se pśigótujo
njewjesta wustupijo
jo lapata njej wijkotata
w zecu lěpjej lětajuca
stup dalej na jawišćo
wšo
how wótrěte wót procha jo
to ga bźo
błyšćate tšojeńko
daś se wóno chopijo
ze serbskim gusłom Łužyce
a ja do sroki słodkeje
z radosću
kusnuś cu
ŹILKA
Pokazka: Wšykne pśedstajone wobraze móžośo se woglědaś w aktualnej wósebnej wustajeńcy » Ze žeńskecym póglědanim« w Serbskem muzeju Chóśebuz. Twóŕby styri wuměłcowkow se we njej pokažu – Eriki Krügerojc, Helle Stoleccyc, Iris Brankačkoweje a Maje Nagloweje.
Teke kreslanki Maje Nagloweje Źilka wjelgin wobźiwujo, ale jo se togo wzdała, něco k tomu basniś. Což wóni z něžneju a wósebneju mócu zwurazniju, to ga se wuběrnje wótbłyšćujo w basnjach Róže Domašcyneje, z jeje zběrki »Die dörfer unter wasser sind in deinem kopf beredt« (poetenladen Verlag 2016). Wšake tych basnjow móžośo teke direktnje we wustajeńcy dožywiś, ga pśi wótsłuchańskej staciji, cytane wót basnikaŕki sameje. Wustajeńca »Ze žeńskecym póglědanim« buźo hyšći až do 19. februara 2026 wiźeś.
broźim pó wóźe mójog póchada
wetom až som źěl
žaglecego wobraza
pytajuca duša
broźi zboka ruša
zwězana z kórjenjami som
w zachadnosći kašerjujom
za pśichodom
pytajuca za slědami
slědy zawóstajijom
wšo wupołnjone wót mójich žaglow
dno se nasrěbjo
mójich njewomucnych kšacow
chto je gódnośi?
štó je rozumi?
wokognuśe rozběžujo
ako spomnjeśe
a kašeŕ prozny njewóstanjo
ŹILKA
Serbski institut swěśi 2026 swój 75. jubileum. Pśi tej góźbje wózjawijomy w Rozhlaźe seriju z wuzwólonymi slěźaŕskimi śěžyšćami, ako su byli historiski wažne a graju zrazom źinsa bytostnu rolu pśi sorabistiskem slěźenju.
Serbski institut (SI) w swójej źinsajšnej formje jo nastał 1992. Wón jo direktny naslědnik Instituta za serbski ludospyt (ISL), ako jo se załožył 1951 a swěśi stakim lětosa wósebny jubileum: Tśiběrtyl stolěśa dajo w Budyšynje (a wót 1992 teke w Chóśebuzu) institucionalizěrowane sorabistiske slěźenje. Lěto pó załoženju jo institucija wordowała pśirědowana Nimskej akademiji wědomnosćow w Barlinju. Prědny direktor jo był Pawoł Nowotny (1912–2010). Wót wšogo zachopjeńka jo se pódla stawizniskich a literarnohistoriskich, sociologiskich a ludowědnych slěźenjow etablěrowała rěcywědna źěłabnosć. To jo se wótbłyšćowało južo 1952 w prědnem zešywku wót instituta wudanego sorabistiskego casopisa Lětopis, kótaregož wudawarje su se pilnowali, aby zdobyli teke eksternych awtorow. Ako jaden ze słupow wědomnostnego rozestajanja ze serbšćinu jo se w SI skóro wukristalizěrowała zaběra ze spócetneju formu rěcy, rozmjej z wustnymi warietetnosćami. Prědny dialektologiski nastawk w Lětopisu jo z pjera wuznamnego pólskego slawista Zdzisława Stiebera, ako jo pokazał na zbytki Mužakojskego dialekta na pód-zajtšnem boku Nyse1.
Rozmołwa z Thomasom Gerlachom wo jeho skutkowanju a swójbnych stawiznach hač k prapradźědej Janej Bohuwěrej Mučinkej
We Wikipediji wo Was mjez druhim čitaš, zo sće »krajměrjerski inženjer« a »čestnohamtski hladar pomnikow«. Prošu předstajće so a prajće nam něšto słowčkow wo swojim skutkowanju jako krajměrjerski inženjer.Sym so w Drježdźanach-Hellerauwje narodźił a tam wotrostł. ›Heller‹ je šěroka, z holu pokryta terasa nad městom. Po njej bu dźěl města pomjenowany. Tutón krasny kućik njeběše jenož idealne hrajkanišćo za dźěćinu a młodźinu, ale ze starodawna teren wojerstwa. Za mój čas tam sowjetske tanki zwučowachu – z wotpowědnej haru; wosebje pak su wulke płoniny rozjězdźowali. Přez to so na powjerchu zjewichu pokłady: powostanki z rownišćow bronzoweje doby, kotrež smy my młodostni namakali a wotedali a přez to z tehdyšim Krajnym muzejom za pra- a zažne stawizny zwisk dóstali. Tak so we mni hižo zahe přeće zrodźi, zo budu wurywanski technikar. Po studiju sym jako archeologa a stajnje tež jako krajměrjer dźěłał, woboje dlěje hač 40 lět.
Z Łužicu sće na wjacore wašnje zwjazany. Jako čestnohamtski hladar pomnikow w zemi sće wjele lět we Łužicy dźěłał, wospjet w Budyšinje – mjez druhim na hrodźe (1987), w Mnišej cyrkwi (1992) a lěto pozdźišo na Třělnišću. Kotre wurywanki běchu wosebite, kiž bychu snano tež našich šulerjow a młodźinu zajimowali?Rady. Nimo přepytowanjow w Budyskim starym měsće su kedźbyhódne: nuzowe wuchowanje bronzowych časowych popjelnicowych rowow kaž tež srjedźo- a pózdnjosłowjanskich hórkow a ćělnych rowow na kromje pěskoweje jamy Dobranec a wulkopłoninowe přepytowanja znutřka bronzoweho sydlišća na Wowčej horje pola Lubija.
Rozgrono z Ludmiłu Gajczewskiej jo nastało pśi góźbje wótwórjenja jeje noweje wustajeńce twórjecego wuměłstwa pód titelom ›Łužyca w basnjach a wobrazach‹, dnja 16.10.2025 w Katowicach, Pólska.
Waše kontakty k Łužycy wobstoje južo wjele lět. Kak jo se wšykno zachopiło?Za móju wědu wó Serbach – ako awtochtonem słowjańskem luźe, kótaryž wójujo wót stolěśow wó swóje pśežywjenje, wó jich kulturnem derbstwje a procowanjach wó politisku njewótwisnosć pó Drugej swětowej wójnje – źěkujom se swójomu nanoju, Gwido Wrzosińskemu. Wón jo był dłujkolětny pro-łužyski politiski a towarišnostny aktiwist, publicist a pśestajaŕ serbskeje literatury, rownocasnje iniciator zawjeźenja wucbnice za górnoserbšćinu na uniwersiśe we Wrocławju a docent toś teje rěcy. Togodla słušatej mój wjeliki respekt a mója dłymoka pśichylnosć tomu ludoju.
Co jo Was k tomu inspirěrowało, se we Wašom wuměłskem źěle zaběraś z kulturu a stawiznami Serbow?Mójo wósobinske ›dotyknjenje‹ stawiznow, tradicije, kultury a pśibytnosći Serbow ma swójo žrědło pśedewšym w zajmach a gódnotach, kótarež som ze swójogo starjejšyńskego domu sobu wzeła. Nejwětša inspiracija za móje pózdźejše pro-łužyske wuměłske wugbaśa jo była pótakem ›klima‹, kótaruž jo mě mój nan pósrědnił. Wobchadnorěcnje gronjone: Gaž som raz wót ›wirusa‹ inficěrowana była, statkujo wón až do źinsajšnego a njaso se do mójich dalšnych źěłow. Toś te nazgónjenja su wjadli skóńcnje k mójej basnikojskej zběrce ›Wót łužyskeje kupy‹ – górnoserbski (Ze serbskeje kupy), dolnoserbšćina (Ze serbskeje zemice) a w dalšnych rěcach.
W Předźenaku Serbskich Nowin wozjewi so 24. oktobra 2025 nastawk Měrćina Wałdy »›Rjana Łužica‹ – hdźe sy wostała?« Po wuhladanju prezentowaneho diagrama, pokazowaceho poněčimny historiski spad ličby serbskorěčnych a na kóncu aktualny staw serbšćinu nałožowaceho wobydlerstwa we Łužicy, wostach kaž dyrjeny. Jenož hišće šěsć tysac běžnje serbsce powědacych? Spad wo połojcu z dwanaće tysacow před štwórć lětstotkom? Kak móže tole dale hić – linearnje snadź?
Runje tak chětro wostrózbnjeny pak běch z nuloweje reakcije serbskeje zjawnosće na zwěsćenu ličbu. Hižo 3.9.1996 sym w SN wozjewił nastawk »Ow Serbja, stańće k dźěłu...«. Tydźeń pozdźišo bě w nowinje tekst »Dóńt rěče« – naležny apel waliziskeho wótčinca Saundersa Lewisa z lěta 1962, kotrehož pohonjace słowa su zamóhli, rěčnu asimilaciju we Waliziskej zastajić – připołoženy. Tehdy so samo nadźijach, zo je něšto tajke tež we Łužicy móžne; tohodla sym dwě serbskorěčnej »rewitalizaciskej přiručce« spisał. Mjeztym je nimale třiceći lět zašło – najebać wjacorych zasłužbnych, zdźěla tež radźenych pospytow (aktualnje wosebje lubjaty projekt ›ZARI‹) pak njebě hłowny cil, to rěka kónc rěčneje asimilacije, docpěty. Tučasna reakcija na najnowše Wałdowe zwěsćenja pak je: ćišina.
