Hanzo Mrosk z Trjebina njeboh

Hanzo Mrosk jo był mój pćijaćel. Ći njom na dwórje, ho tom cyglowem twarjenju, som wjele raz sejdźeła a se jogo za Slěpjańskimi słowami a sadami hoprašowała, se serbski hulicowała a z nim jogo dobry zelony tej z mjodom piła. Ći tom jo mi wótere ze swójogo žywjenja pójedał.

Narodźił jo se Hanzo Mrosk 27. septembera lěta 1933 w Trjebinje. Doma su měli wyršoft, rjane krowy a wjeliku pcołnicu. Dyž jo ćišeł do šule, da njejo mogł němski, ale te wěkše dźěći su jomu pomagali. Šo by było dobrje, dyž njeby była ta wójna, což jo pregowała Hanzowe dźěćetstwo a jogo młode lěta. Gusto jo pójedał wót togo, kak su w nalěće 1945 słyšali tu kanonadu ći Nysy, což jo někak 20 km prec, ješći až domoj do Trjebina. A tež wót lěgwa wójakow, což jo było něco sto meterow wót Mroskoc dwóra zdalone, wót flichtowanja a wót zrudnych dolabowanjow ho powójnskem casu jo hulicował.

Hanzo Mrosk Foto: Juliana Kaulfürstowa

Dyž jo był ze šule, jo Hanzo Mrosk doma na wyršofće dźěłał, kaž to jo pjerjej było. Ale pón jo ćišła ta LPG, toć jo chójdźił na tśi lěta do Běłeje Wódy na pówołańsku šulu, dźož jo se ćigótował na dźěło hako huchowański sanitetar. Ćez lětdźesetki jo pón pó cyłej Łužycy jězdźił a jo ludźom był znaty hako »ten, což tu sanku wódźi«.

Hanušoc swójba ze Slepoho jězdźi na jutrowne wiki po cyłej Němskej. Tež na wulkowikach w Drježdźanach sy móhł w jutrowniku stejnišćo wuhladać, při kotrymž stej mać a dźowka pisane jejka předawałoj a debiłoj. To pak njeje jeju jenički zaměr, dokelž chcetej stajnje tež informować wo Slepjanskich Serbach, wo serbskej kulturje a nabožinje w Hornjej Łužicy. Mać Kerstin, pochadźaca ze Zhorjelca, je před lětdźesatkami na ewangelskich kubłanskich dnjach w Chołmje prěni raz serbske jutrowne jejka wuhladała a pola Blunjanki Magdaleny Nevoigtoweje nawuknyła, je po serbskim wašnju debić. Wudała je so pozdźišo do Slepoho, hdźež je »pisanje jastrownych jajow« wažna swójbna tradicija.

Hanušoc mać a dźowka ze Slepoho na Drježdźanskich jutrownych wulkowikach. Foto: Juliana KaulfürstowaĆichi pjatk syda cyła Hanušoc swójba za hoberskim blidom a debi jejka, kaž je to we wšěch Slepjanskich wsach dźensa hišće z wašnjom. Z tym je tež dźowka Anke Hanušoc, knihiwjazarska mišterka z dźěłarnju w Slepom, wotrostła. W lěće 2010 pytaše Slepjanski Serbski kulturny centrum za »pósłami«, kotřiž bychu tradiciju debjenja jejkow na jutrownych wikach pokazali a zdobom wo dalšich serbskich Slepjanskich nałožkach informowali. Tak buchu Hanušoc wuzwoleni, a tutón nadawk hač do dźensnišeho wukonjeja. Při swojim stejnišću maja informaciske materialije kaž wulki stejacy plakat Serbskeho kulturneho centruma a brošurki.

W swojej Slepjanskej drasće stej žonje wězo magnet za woči, a tuž pletu so rozmołwy z wopytowarjemi přeco spěšnje wokoło narodneje drasty a kultury Slepjanskich Serbow. Najbóle so ludźo wšak za drastu a za jejka zajimuja, ale tež na prašenja za serbskej rěču móžetej Kerstin a Anke Hanušoc wotmołwjeć a tohorunja někotre sady prajić. Wobě matej ze serbšćinu lětdźesatki trajace nazhonjenja, pak z mandźelskim a nanom Wernerom, wot kotrehož słyšitej serbske wobroty, pak z druhich kruhow: Mać je čłonka Slepjanskeho folklorneho ansambla, wobě žonje přewozmjetej jako lektorce w ewangelskej wosadźe słužbu tež w serbšćinje a stej jutrownej spěwarce. Anke Hanušoc je so nimo toho połdra lěta na kursu slepjanšćiny wobdźěliła. Tuž čujetej so wěstej, wo Serbach swojeho regiona a jich rěči informować. Tole pak je tež trjeba, hdyž stej na wikach něhdźe w zdalenych kónčinach Němskeje. W Błótach je drje hižo něchtóžkuli pobył a tam prawdźepodobnje wo Serbach zhonił. Ale zo eksistuja Serbja tež druhdźe, a zo mamy serbske radijo, serbske nowiny a dźiwadło, tomu so zajimcy při stejnišću z jutrownymi jejkami hustodosć dodźiwać njemóža. A tuž je zajim wubudźeny: Zwotkel přińdu mustry na jejkach abo na šórcuchomaj z módroćišća? Maja wone někajki woznam? Je w Serbach dorost za debjenje jutrownych jejkow? A je to wšo woprawdźe ručne dźěło? Za wotmołwy na to a tamne matej Hanušoc mać a dźowka na wikach chwile a prawu serbsku wutrobu.

Koło časow so wjerći. Smy so w Trjebinje wot drje najwažnišeho rukowarja Slepjanskeje serbšćiny rozžohnowali, a radujemy so nad namakanjom jednoho z najstaršich serbskich ćišćow we Wrócławju. Zhladujemy wróćo na jutry w Serbach a doprědka na mjezynarodny festiwal dudakow we Łužicy. Nalěćo je spušćomne a kóžde lěto k nam z fijałkami a škórcami přichadźa. A hdyž ma lěto swój započatk, da ma tež swój kónc. Koło časow so wjerći.

Šěsnaće lět dołho sym dožiwjała smjeće a drěće lubych starych Serbowkow a Serbow wokoło Slepoho. Jich dožiwjenja, nazhonjenja, nuzy a radosće sym nazběrała a do so srěbała. Sym so w lěće 1980 w Budyšinje narodźiła, a po studiju slawistiki a stawiznow wuměłstwa w Drježdźanach a po štyrilětnym pobyće w Praze sym do Slepoho šła. Runje tam sym ridrowanje »koła časow­« mócnje začuwała. A mi je so wuwědomiło: Swědk podawkow być žada sej tež čin: dokumentować, zapisować, wuswětleć a wobswědčeć. Nic pak, zo bychmy to nazběrane kaž w muzeju wustajeli, ale zo bychmy je w přichodźe wužiwać a wožiwjeć móhli. Štož my dźensa smy a wěmy, budźeja wšak druzy jednoho dnja čitać, słyšeć, wotpisować.

Hdyž rěči so wo Slepom, njeje husto jenož wona wjes sama měnjena, ale cyła Slepjanska wosada abo zarjadniske zjednoćenstwo z Brězowku, Dźěwinom, Trjebinom, Mułkecami, Miłorazom, Rownom a w srjedźišću Slepom, hdźež steji cyrkej. W tutych sydom wjeskach, kotrež su rozrjadowane do třoch gmejnow, chodźa žony w Slepjanskej narodnej drasće, tu mamy zachowanu hudźbnu tradiciju hraća na dudach, a jenož tu je wosebita warianta serbšćiny doma: Slepjanska serbšćina abo slepjanšćina. Hdyž pohladamy na kartu, widźimy, zo leži Slepjanska wosada bjezposrědnje při hranicy Sakskeje a Braniborskeje (hnydom za Dźěwinskej wjesnej taflu na směr Choćebuz kónči sakski teritorij). Wona zabjerje wuchodny dźěl srjedźneje Łužicy, pasma mjez Hornjej a Delnjej Łužicu. W swojich stawiznach słušeše Slepo administratiwnje a cyrkwinsce stajnje k Hornjej Łužicy. Tohodla bě a je tu hornjoserbšćina jako cyrkwinska rěč a w šulskim wobłuku prezentna. Jako ćišćanej medijej skutkujetej tu hižo dołho mjez druhim Serbske Nowiny a Pomhaj Bóh. Najebać tutoho wliwa hornjoserbšćiny je so we wšědnej mjezsobnej komunikaciji domoródna Slepjanska serbšćina zdźeržała. Tuta zjednoća we sebi elementy hornjo- a delnjoserbšćiny, leži dźě w serbskim rěčnym rumje centralnje. Liči so k tak mjenowanym přechodnym dialektam a je za rěčnikow druhich wariantow rěčaneje serbšćiny derje rozumić. Kaž jeje dialektnej susodaj (we wuchodźe Mužakowski a w zapadźe Sprjejčanski), słuša slepjanšćina k tym serbskim narěčam, kotrež su masiwnje wohrožene – abo su so hižo dospołnje zhubili (kaž Mužakowska narěč). Ze škričku zboža pak zasłyšimy hišće dźensa Slepjansku serbšćinu, hdyž zetkamy maćernorěčne seniorki a domoródnych seniorow. Pódla zaklinči druhdy hornjoserbšćina, na přikład ze šulskich rumnosćow Slepjanskeho Němsko-serbskeho šulskeho kompleksa abo z rumnosćow Rownjanskeje pěstowarnje »Milenka«. Hdyž witaja turistow w Serbskim kulturnym centrumje, móža tule tohorunja do hornjoserbšćiny počuchać. To su serbske zynki na teritoriju hewak dominowaceje němčiny. Hromadźe tworja tute srědki komunikacije rěčny trojozynk Slepjanskeje wosady. Wone tworja akustisku rěčnu krajinu Slepoho.