Tučasnje dźěłam na wudaću oratorija Bjarnata Krawca »Wójna a měr«, nastaty spočatk lěta 1943 na nastork a wotpowědnu baseń Michała Nawki z kónca lěta 1942. Wobaj wuměłcaj dźěłaštaj přez dwě lěće dale na tutym wobšěrnym opusu a dokónčištaj jón drje spočatk 1945. Bombardementa Drježdźan dnja 13./14.2.1945 dla zhubi Bjarnat Krawc swój cyły mětk, mjez druhim tež hotowu partituru oratorija a wšě předdźěła. Zwostachu jenož wotpiski Nawki, nimo kónca. Po wójnje, a tež hač do Nawkoweje smjerće, njezajimowaše so w Serbach hižo nichtó za dóńt twórby. Tuž zwosta hač do dźensnišeho njejasnosć wo doskónčnym wotběhu twórby kaž tež wo jeje finalu.

W prócowanjach wo dospołne wudaće »Wójny a měra« přehladach nimo zhromadźeneho a wuchowaneho materiala, kotryž chowa so w Serbskim kulturnym archiwje, dalše žórła kaž tež zawostajenstwo Michała Nawki. Tu drje lědma něšto wo »Wójnje« nańdźech, za to pak rědke powěsće wo dalšim wulkim, do nětka »zhubjenym« dźěłu Krawca, wo »Wodźanu«. Dotal běch měnjenja, zo špiheluja rědke mjenowanja twórby w listach skerje dźěło na projekće resp. wotpohlad, »Wodźana« stworić – nic pak hotowu twórbu, wšako skorži Krawc po wójnje bóle pře swoje spalene walčiki. Wo někajkim »Wodźanje« nihdźe žane słowčko. W Nawkowym zawostajenstwje pak namakach nětko papjerku, trochu wjetšu hač A5 – drje dźěl něhdyšeje wobalki –, kotraž wukopa so jako z pisakom podaty list:

K 100. posmjertninam Jurja Pilka – serbskeho komponista,

wědomostnika a wótčinca

»w Drježdźanach – A 16 Striesener Str. 24, 23.10.1911.

Wysokočesćeny a luby knježe fararjo!

Mějće najhórcyši dźak za Waš přećelny list! W zańdźenych prózdninach w Budyšinje přebywajo, hižo wot přećela Smolerja zhonich, zo chce rjad serbskich přećelow na Michała 1912 moju operetu ›Smjertnicu‹ ze spanja wubudźić, štož dźensa tež wot Was z najwjetšej radosću słyšu. Lubjerad hudźbne wjedźenje na so wozmu, ale nihdy na nihdy njecham zasłužbneho knjeza Rječku za wulke prócowanje a dźěło, kotrež by wón při tom měł, wotčišćować. Sym w prjedawšich časach husto kij zehrawał, a nětkole jara rady druhemu česć přeju, zo by wón z direktorom był. Tohodla Wam, wysocy česćeny knježe, najpodwólnišo namjetuju, knjezej Rječcy nic jenož přihotowanje, ale tež wjedźenje hudźby přepodać. Štož mje nastupa, dha sym přeco hotowy radźić a pomhać tak wjele hač móžu.

Budźće najwutrobnišo postrowjeny wot Wašeho swěrneho krajana Jurja Pilka.«1

To bě posledni dopis dr. Jurja Pilka na předsydu Maćicy Serbskeje, Hodźijskeho fararja Jana Pawoła Křižana. 2. oktobra slědowaceho lěta dožiwi skónčnje hižo 19002 nastata serbska »ludowa opereta ›Smjertnica‹« na spěwanskim swjedźenju w Budyskej ›Złotej Krónje‹ swoju koncertantnu prapremjeru.

»Wot najstaršeho časa sem je so gymnazij w Budyšinje ...

wot serbskich młodźencow, kiž chcychu sebi wyšu zdźěłanosć a wučenosć dobyć, bóle hač žadyn druhi łužiski runy2 wustaw wopytował a běše stajnje ličba serbskich gymnaziastow pjaty abo šesty dźěl wšitkich ... kiž so na tutym gymnaziju za dalše studije přihotowachu ...«3

Často smy słyšeli a čitali – z časami tež nadal – zo njemějachu Serbja jako potłóčowany lud, wosebje za čas roboćanstwa, lědma móžnosće kubłanja. Šule wšak zarjadowachu so we Łužicy docyła hakle w 13. lětstotku. Štwórty Lateranski koncil lěta 1215 bě sej žadał załoženje tajkich při kapitulach, a hakle w 16. lětstotku nastawachu wone powšitkownje tež na cyrkwinskich wsach. Lěta 1538 namołwjachu Hornjołužiske stawy w policajskim porjedźe tudyše knjejstwa, nadarjenych hólcow swojich serbskich poddanow na šule słać. Skónčnje chcychu za přihot na studij bohosłowstwa zarjadować wosebitu serbsku šulu w něhdyšim klóštrje franciskanow w Lubiju.4 A to wosebje tež tohodla, zo bychu měli napřećo katolskej cyrkwi w tehdyšim dźělu čěskeho kralestwa dołhodobnu strategiju a wuspěch. Zwoprawdźenju projekta pak zadźěwa najprjedy epidemija móra a doskónčnje wulki woheń dnja 4. septembra 1570.

Štyri lět do wozjewjenja za tehdyše młodoserbske hibanje wuznamnych Haupt/Smolerjowych ›Pěsničkow‹1 – wosebje tež hladajo na žadany nowy, analogiski prawopis, z kotrymž zmóžnichu susodnym Słowjanam přistup k serbskemu pismowstwu – wozjewi dźewjatnaće lětny Jan Pětr Jordan wobšěrny přinošk wo Łužiskich Serbach w Praskim němskorěčnym časopisu ›Ost und West‹. Z tym je wón prěni »młodoserb« generacije narodneho wozrodźenja, kotryž publikowaše dlěše pojednanje wo swojim narodźe w němskich medijach.

Młody publicist bě drje jara sebjewědomy a energiski. Pochadźeše z Čěškec, prěnjeje wot poddanstwa swobodneje serbskeje wsy, kotruž wotkupichu wjesnjenjo lěta 1559 swojemu knježkej. Narodźi so tam 1818 do konfesionalnje měšaneje swójby – nan Mikławš bě ewangelski a z Baćonja pochadźaca mać Marja rodź. Šołćic bě katolska. Po wopyće wjesneje šule w Čornecach wopyta wón wot junija 1830 Budyski gymnazij, hdźež wuknješe lěto w samsnej rjadowni z Janom Arnoštom Smolerjom. Nazymu 1831 poda so do Prahi, zo by so na gymnaziju za pozdźiši studij bohosłowstwa přihotował. 1836 zapisa so na tamnišej uniwersiće za naspomnjeny studij. Spušćiwši lěće pozdźišo wotpohlad, skónči swój pobyt tam.

Landes Visitations Acten de ao 1658.

(domiznowědny slědźerski ekskurs)

Kónc lěta 2022 wopraša so mje Měrćin Šenk, hač njemóhł jemu zaso raz pomhać. Běše so zapřahnyć dał do přihotow jubileja prěnjeho naspomnjenja swojeje ródneje wsy před 500 lětami. Nětko chcyše so z połnej paru do dźěła dać. Wosebje wažne bě jemu, zo so zestaji a spisa hódny a reprezentatiwny swjedźenski spis. Jako prěnje so jeho woprašach, na čo złožuja so při datumje jubileja? Wón pokaza mi kopiju z publikacije, kotraž słužeše zajimowanym Měrkowčanam jako žórło: Ernst Eichler / Hans Walther »Ortsnamenbuch der Oberlausitz I«, druhi nakład 2001.1

Tam namaka so pod wotpowědnym artiklom na str. 28 wone lěto prěnjeho naspomnjenja, kaž tež spisownej wersiji pomjenowanja: ›Merkhe, Merko‹. W signaturje podate žórło »LiB 1, 38«, chowace so w Drježdźanskim hłownym statnym archiwje, wujasni so jako »Lehen im Budissinischen«. Rozkładźech jemu, što móže z toho wučitać a zo je mi ta informacija přesnadna. A tak započa so dyrdomdej. Hibićiwy nowo-domiznowědnik poda so do archiwa na Budyskej Hrodowej – poschod wyše měšćanskeje biblioteki. Tam jemu w přichodnych měsacach statno-filialna archiwarka knjeni Anja Moschke a knjez Rico Heil, měšćanski archiwar, sćerpliwje připosłuchaštaj, rozkładowaštaj a wšelke radźeštaj. Sposrědkowaštaj jemu tež kontakt do Drježdźan, hdźež sej na to dojědźe. Nawoda tamnišeho statneho archiwa wobhlada sej podate žórło a přepoda Měrćinej kopiju, kotruž mi da. Přestudowawši zapiski na dwěmaj stronomaj wjeselach so, zo bě tež naspomnjeny Wudwor – ale wo Měrkowje žana rěč.

We wot Domowiny wuwołanym »lěće Zejlerja a Kocora« a wot njeje skerje macošnje wobkedźbowanym komponisće, nahrawaše so 1. a 2. oktobra 2022, na zjawnymaj koncertomaj w Mariji-Marćinej cyrkwi w Budyšinje, »jeho přinošk«. Po wjace hač 14 měsacach zjewi so kónc lěta 2023 hotowy produkt – cejdejka pod titulom »Korla Awgust Kocor – Israelowa zrudoba a tróšt – Israels Trauer und Trost / Duchowny oratorij – Geistliches Oratorium«.

W bookleće přidruži so jako »wudospołnjenje« dalše mjeno: »Stefan Malzew orchestralne wobdźěłanje – Orchesterbearbeitung«. Wudawaćel je Zwjazk serbskich spěwarskich towarstwow.

Prědnja strona wobalki CDje »Korla Awgust Kocor – Israelowa zrudoba a tróšt – Israels Trauer und Trost / Duchowny oratorij – Geistliches Oratorium«. Přiwšěm nańdźeš nimo njeho tež logo SLA. Na zadnjej stronje namaka so přispomnjenje, zo jedna so wo zhromadny projekt wobeju. Připołoženy booklet wobsahuje nimo informacijow wo komponistomaj a sobuskutkowacych tež spěwny tekst, serbsce a němsce (zestajeny ze Swjateho pisma).

Skrótka k twórbje samej. »Israelowa zrudoba a tróšt« je drje Kocorowa najnaročniša twórba. Wobsteji z třiceći čisłow – solow, dueta, recitatiwow, kwartetow, sekstetow a chórow. Cyły oratorij ma we wobjimje mało stron wjace manuskripta hač druhe Kocorowe dźěła (88 stronow), nima pak za to žane štučkowe spěwy (Strophenlieder). Njeje potajkim – znajmjeńša nic ewidentnje, jeli docyła – dlěši hač na př. oratorij »Žně«, kotryž wobsahuje 83 stronow rukopisa. Komponist stwori oratorij (jenički, kotryž tež tak pomjenuje) w nimale samsnym času kaž »Nalěćo« (dokomponowane 15.11.1860, prěni pak 16.12.1861). Wo tym swědči tež cyły rjad paralelow. Skomponowa dźěło na zakładźe jasneje programatiki: »Rozdźělich oratorium do 3 wotdźělenjow, prěnje: wěšćenja ludoweho njezboža dla hrěcha a njeposłušnosće; druhe: předstajenje Israeloweho njezboža; třeće: sluby Bože na lěpše časy.«

Po tym zo běše před lětomaj cyłkowna partitura operety Jurja Pilka »Smjertnica« wušła, sćěhowaše nětko tež k tomu słušacy, za wuwjedźenje a inscenaciju trěbny klawěrny wućah. Do wudaća zapřijał je ­wudawaćel originalne (němske) libreto komponista. Klawěrny wućah hodźi so mj. dr., kaž wšitke tamne wot nakładnistwa »LUMIR« wudate serbske hudźbne materialije, w Smolerjec kniharni skazać.

»Serbska ludowa opereta Smjertnica« dožiwi (koncertantnu) prapremjeru składnostnje spěwanskeho swjedźenja w Budyskej »Krónje« dnja 2. oktobra 1912.

Na kóncu swojeje recensije wo wonym koncerće pisa Michał Nawka: »Tu horce přeće: Maćica, daj klavěrny wućah Morany (= Smjertnica – mš.) w notach ćišćeć! Nic mojedla: ja sebi jo dawno wotpisach. Je-li wunoška z koncerta, ćim skerje!« ­Tuta próstwa spjelni so ­jemu nětko, po wjac hač 120 ­lětach. Nadźijomnje tež dosć serbskich hudźbnikow a hudźbnje zajimowanych wo nju rodźi.  

   MĚRKO ŠOŁTA

Słowo k wozjewjenym melodijam (4)

W swojich předchadźacych wozjewjenjach nastupajo zakładnu analyzu »Pěsničkow hornich a delnich Łužiskich Serbow«1 zaběrach so z předstawiznami jich nastaća, kaž z propagowanym a woprawdźitym podźělom jednotliwych při zběranju. Dale wěnowach so rozdźělnym hłownym cilam wobeju wudawaćelow, kaž tež dotalnym zhladowanjam a hódnoćenjam. Pobrachuje hišće najwažniši dźěl tutoho kompendija a swědčenja narodneho byća Serbow w času narodneho wozrodźenja – znajmjeńša za nas dźensnišich wužiwarjow.

Dotal wobhladowachu a hódnoćachu so »Pěsnički« powšitkownje jako cyłk serbskich ludowych spěwow – tekstow a melodijow – nahromadźenych a zestajenych hłownje přez Jana Arnošta Smolerja. Na wšelakore wašnje dopokazach, zo tomu tak njeje.2 Sćěhuje analyza podatych hłosow. Runja cyłkownej publikaciji nimamy tež tu před sobu zběraćelski wupłód ani jednotliwca, ani wobmjezowaneje doby, ale wutk wšelakich žórłow a časow. Tež wozjewjene notacije melodijow njejsu často čisty wotbłyšć słyšaneho spěwneho hłosa.

Připowědźena bu premjera »Wójna a ...« dnja 15. septembra na žurli Serbskeho ludoweho ansambla jako 1. dźěl oratorija »Wójna a měr« Bjarnata Krawca a Michała Nawki. Sobuskutkowaše mj. dr. nimo wšěch spartow ansambla tež chór Budyšin. Poprawom mi jako sobuskutkowacemu njepřisteji, so zjawnje k wuměłskej produkciji słowa jimać – ale přinošk muži chóra Budyšin wobmjezowaše so jenož na někak dźesać minutow na spočatku předstajenja.

Za lubowarjow baleta, ale tež za mnohich na wuměłstwo a nowosće lačnych, je to bjez dwěla zajimawa, tež legitimna produkcija. Wobsah a wuprajenje jako žro słužaceho originala so wo tójšto rozšěri, zapřijejo zdobom dospołnje moderne a wot Krawca/Nawki tehdy ani njepředstajomne wuměłske srědki kaž fotografiju, swěcu, modernu reju, elektronisku hudźbu, přisłušnu techniku a wězo tež dalše za inscenaciju trěbne wuhotowanje. Wotmysł a wotpohlad produkcije rozłoži so wopytowarjam (hakle) w zawodźe do předstajenja.

Kruch započnje z inscenacije swěcy, wobraza, elektroniskimi efektami a hudźbu zdobom z recitowanjom spočatnje serbskeho, dale němskeho teksta, hłownje přełožka Nawkoweho prěnjeho dźěla »Wójna a měr« – basniskeho rozestajenja na temu »Wójna«. Rěčane němske pasaže wjedźechu dale přez cyłu inscenaciju. Wujewi so, zo njebě to připowědźeny oratorij, ale skerje kolaža. Jako projekciski zakład słuži hłownje tekst oratorija – wobrazy wo wójnje z wida njepřihotowaneho, naiwneho, nastróžaneho ludu. Hudźba Krawca twori skerje pódlanski, druhorjadny zwisk k cyłkownej produkciji.

Wuznam Korle Awgusta Kocora (1822–1904) wuzběhuje a zdobom wobmjezuje so tučasnje hłownje na jeho kompozitoriske dźěło. Mjenje abo docyła njewobkedźbowany wosta jeho wliw a podźěl na narodnym wozrodźenju.

Wot 1842 wotměwachu so w Sakskej kaž tež w jej přisłušnym dźělu Hornjeje Łužicy spěwanske swjedźenje. Tute mějachu, podobnje Hambachskemu swjedźenjej, zdobom raz zjawneje politiskeje zhromadźizny, a to wosebje přez zanošowanje patriotiskich, potajkim wótčinskich spěwow. Wopak je tu twjerdźenje Jana Rawpa, zo wotměwachu so wot 1836 w Budyšinje němske spěwanske swjedźenje.1 Hakle spočatk awgusta 1842 wuhotowachu w Drježdźanach prěni sakski spěwanski swjedźeń.2

Na rozdźěl wokolnych městow a samo wjetšich wsow Hornjeje Łužicy parowachu Budyšenjo dale tajke popularne swjedźenje-demonstracije. Jako přičinu toho widźeše 1842 němski kritikar, poćahujo so na koncert w Zhorjelcu z wobdźělenjom wšěch worštow měšćanskeje ludnosće: »Görlitz hat deutsche Umgebung, Budissin nicht-deutsche ...«3

Na załoženskim swjedźenju Budyskeho Serbskeho gymnazialneho towarstwa dnja 18. apryla 1845 rozdźěli Kocor po załoženskim akće Maćicy Serbskeje najprjedy noty štyrihłósneho spěwa »Njepušćmy nadźiju rjanu«, kotryž sej přitomni bjezposrědnje wot notow zaspěwachu, jón hnydom wospjetujo, dokelž jich tak zahori. Tak přihotowani, wujasni jim Kocor potom namjet, zarjadować w samsnym lěće serbski spěwanski swjedźeń w Budyšinje, štož ze zahoritosću přiwzachu.4 Kaž prajene: Němska měšćanska towaršnosć njezamó podobny zrealizować.