Rozgrono z dr. Justynu Michniuk

Som w zajźonem lěśe měła sedym zarědowanjow, na kótarychž som mógała swóje knigły zajmcam pśedstajiś. Dalšne zmakanja planuju lětosa w Póznanju, Torunju, Bytowje na Kašubach, w Opolu a Zelenej Górje.

Rozmołwa z Thomasom Gerlachom wo jeho skutkowanju a swójbnych stawiznach hač k prapradźědej Janej Bohuwěrej Mučinkej

Sym so w Drježdźanach-Hellerauwje narodźił a tam wotrostł. ›Heller‹ je šěroka, z holu pokryta terasa nad městom. Po njej bu dźěl města pomjenowany. Tutón krasny kućik njeběše jenož idealne hrajkanišćo za dźěćinu a młodźinu, ale ze starodawna teren wojerstwa. Za mój čas tam sowjetske tanki zwučowachu – z wotpowědnej haru; wosebje pak su wulke płoniny rozjězdźowali. Přez to so na powjerchu zjewichu pokłady: powostanki z rownišćow bronzoweje doby, kotrež smy my młodostni namakali a wotedali a přez to z tehdyšim Krajnym muzejom za pra- a zažne stawizny zwisk dóstali. Tak so we mni hižo zahe přeće zrodźi, zo budu wurywanski technikar. Po studiju sym jako archeologa a stajnje tež jako krajměrjer dźěłał, woboje dlěje hač 40 lět.

Rady. Nimo přepytowanjow w Budyskim starym měsće su kedźbyhódne: nuzowe wuchowanje bronzowych časowych popjelnicowych rowow kaž tež srjedźo- a pózdnjosłowjanskich hórkow a ćělnych rowow na kromje pěskoweje jamy Dobranec a wulkopłoninowe přepytowanja znutřka bronzoweho sydlišća na Wowčej horje pola Lubija.

Rozgrono z Ludmiłu Gajczewskiej jo nastało pśi góźbje wótwórjenja jeje noweje wustajeńce twórjecego wuměłstwa pód titelom ›Łužyca w basnjach a wobrazach‹, dnja 16.10.2025 w Katowicach, Pólska.

Za móju wědu wó Serbach – ako awtochtonem słowjańskem luźe, kótaryž wójujo wót stolěśow wó swóje pśežywjenje, wó jich kulturnem derbstwje a procowanjach wó politisku njewótwisnosć pó Drugej swětowej wójnje – źěkujom se swójomu nanoju, Gwido Wrzosińskemu. Wón jo był dłujkolětny pro-łužyski politiski a towarišnostny aktiwist, publicist a pśestajaŕ serbskeje literatury, rownocasnje iniciator zawjeźenja wucbnice za górnoserbšćinu na uniwersiśe we Wrocławju a docent toś teje rěcy. Togodla słušatej mój wjeliki respekt a mója dłymoka pśichylnosć tomu ludoju.

Mójo wósobinske ›dotyknjenje‹ stawiznow, tradicije, kultury a pśibytnosći Serbow ma swójo žrědło pśedewšym w zajmach a gódnotach, kótarež som ze swójogo starjejšyńskego domu sobu wzeła. Nejwětša inspiracija za móje pózdźejše pro-łužyske wuměłske wugbaśa jo była pótakem ›klima‹, kótaruž jo mě mój nan pósrědnił. Wobchadnorěcnje gronjone: Gaž som raz wót ›wirusa‹ inficěrowana była, statkujo wón až do źinsajšnego a njaso se do mójich dalšnych źěłow. Toś te nazgónjenja su wjadli skóńcnje k mójej basnikojskej zběrce ›Wót łužyskeje kupy‹ – górnoserbski (Ze serbskeje kupy), dolnoserbšćina (Ze serbskeje zemice) a w dalšnych rěcach.

Towarstwo ›Kólesko‹ wuda prěni dźěl Slepjanskeje chroniki – dalšej dźělej sćěhujetej

Helmut Hantšo (1938–2021) horješe so za stawizny a za łužiske powěsće. Wón bě dokładny a akribiski zběraćel. Wjele wo stawiznach swojeje ródneje wsy Slepo zachowa wón rukopisnje. Wot 1990 do 2001 běše wón prěni swobodnje woleny wjesnjanosta w Slepom po zjednoćenju Němskeje. Jemu wěnuje towarstwo ›Kólesko‹ Slepjansku chroniku.

Prěni dźěl, kotryž wobsahuje 379 stron, aktualnje wudadźa. Wo nastaću, motiwaciji, wobsahach a dohladach do přichoda rěčeše Andreas Kirschke ze synom Hartmutom Hantšom. Wón je předsyda towarstwa ›Kólesko‹.

Ze załoženjom towarstwa ›Kólesko‹ 2011 mějachmy šansu Slepjanske stawizny intensiwnje a wobšěrnje dokumentować. Wšako zjednoća naše towarstwo zajimcow rěče kaž tež stawiznow. Hižo do 2011 nahromadźach wjele wo wsy Slepo. Nětko rozšěrjach swoje rešerše na wšelake archiwy – měšćanske, krajne, statne a priwatne. Prěnjotnje měješe wobrazowa chronika wo 750lětnym wobstaću mojeje ródneje wsy Slepo nastać. Tola přińdźe hinak.

Serbski ludowy ansambl je loni, 30. nowembra 2024, inscenaciju »Smy! – Bin ich?« na žurli w Budyšinje zahorjenemu publikumej prezentował. Lětsa ma serbski publikum znowa šansu rejowanski kruch wopytać. Jeno balet sam, bjez přewoda orchestra abo chóra, zamó přihladowarjow wot prěnjeho wokomika sem putać. Prapremjera bě so połdra lět přihotowała. Za kruch, kotryž so ze serbskej identitu rozestaji, je choreografka Gundula Peuthertowa interviewy hromadźiła. Je z Hornjo- a Delnjoserbami, Němcami a z ludźimi w starobje mjez dźewjeć a 94 lětami rěčała. Prašeše so, što jich z druhimi zwjazuje a što jich wot nich dźěli. W kotrej rěči sonja a što sej za swój narod přeja. Režiserka chcyše serbskosć začuwać a so serbšćinje dodnić. Nastał je wobraz nahlady, kotraž so we wutrobach ludźi chowa. A to je pola wšěch přeće a žedźba, zo so serbšćina njezhubi, tak zjima Peuthertowa swoju rešeršu. Dopóznaća přenjese do rejowanskeho krucha. Projekt interviewow pak tak rozrosće, zo so rozsudźi tute w přewodźacej wustajeńcy zjawnosći spřistupnić. Tak rjec jako dokument swědkow časa. Wjace hač 20 nahrawanych hodźin běchu za publikum w mało skrótšenej formje z pomocu monitorow a słuchatkow w rumnosćach ansambla

Rozmołwa mjez Theresu Jacobsowej a Bernhardom Schipperom­

Sym w Budyšinje wotrostł a so w tutym času jako młodostny přez zapadne přiwuznistwo z materialom Frankobrodskeje techno-sceny zeznajomnił. Małe přityknjency, t-shirty, tež baseballowa kapa bě pódla. K tomu přidruži so LP »Opus Dei« (1987) słowjenskeje band Laibach, kotrejež cover mje sylnje jimaše. Na originalu Inner Sleeve je hokaty křiž Johna Heartfielda zwobraznjeny, kotryž so ze so překřižowacych sekerow zestaja. Zmužitosć, to w pop-kulturnym konteksće wužiwać, je mje tehdy zahoriła.

Jako punk – abo so z tutej scenu identifikowacy – je mje prawidłownje, poprawom wšědnje w Budyšinje policija zadźeržała. Rěkaše potom: »Slědźenska kontrola.« Jako šuler běch w młodźinskim dźiwadłowym klubje Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła aktiwny. Tak nawjazach prěnje kontakty k druhim młodostnym ze Serbskeho gymnazija. Tež w Młodej wosadźe ewangelskeje cyrkwje smy so zetkali. A byrnjež ženje wosebje derje rysować njemóhł, přiwzachu mje z pomocu přijimanskeho pruwowanja na wječornu šulu w Nadźanecach, organizowanu přez Wysoku šulu za tworjace wuměłstwa Drježdźany. Wosebje Hans Kutschke a Jan Buk widźeštaj wočiwidnje potencial we mni. Jich dowěry dla moje sebjewědomje rosćeše. Běchu to wažne kruhi, w kotrychž so zetkawachmy a so wuměnjachmy. Po tym zo bě so w lěću stary kruh přećelow rozbrojił, zeznach w nazymje Jana Wenzela, Claudiu Wimmer, Isabellu Burkiu a jeje bratra Paula Viebega. Ale tež Andreas Hennig bě cyle wažny w tutym konteksće.

Rozgrono z Carstenom Jacobom, jadnarjom Euroregiona Sprjewja-Nysa-Bóbr z. t.

Pśi tom Bóžem domje jadna se wó »Cerkwju wěrneje naźeje«, kótaraž jo we wejsnem źělu Nowa Wjas gmejny Gatojce we wokrejsu Sprjewja-Nysa. Wěm, až jo mój prastary nan Wilhelm Jacob, kótaregož njejsom sam zeznał, w 1950tych lětach twaŕ rozsudnje pódpěrował a slědkoju pśepódał ako mejstaŕski polěraŕ generalnemu superintendentoju 14.11.1954 pśi swětosnem wuswěśenju cerkwiny kluc.

Wobraz jo, pśipódla gronjone, wót pólskeje wuměłcowki Jadwigi Polewskeje darjony.

Źěl mójeje familije z maminego boka jo póchadał z Liškowa a jo se w casu 1976/77–1983/84 bóžko dejał pśesedliś dla wótwórjoneje brunicoweje jamy Chóśebuz-pódpołnoc. Móje prědowniki su tam měli wjeliku bursku žywnosć, kótaraž jo była pód mjenjami Jašan, Herrmann a Adam wót stolěśow dłujko we wobsejźenju familije.

Mógu z wěstosću groniś, až jo naša familija tam bydliła nanejmjenjej južo wót srjejźi 17. stolěśa. To jo mjazy drugim dopokazane pśez ludlicenje lěta 1652, stakim krotko pó kóńcu 30-lětneje wójny.

Interview z Cordulu Bahro, šlodaŕku za drastwu odrinych Serbow, dnja 18.04.2024 w Cyltowje

Wšykno jo se z toś tym wobrazom zachopiło. To jo stara maś mójogo cłowjeka, kótaraž jo była roźona Aurithaŕka (nimski Auritherin). Jej jo se groniło Marie Minak. Móje prědowniki su z Kunitz. How jo Aurith, tam jo Kunitz, pótakem jadnu wjas dalej.

To pak jo był jadnučki wobraz, kenž su mógali wuchowaś we wójnje (…). Teke toś te pór źělow narodneje drastwy, kenž su byli hyšći tam, su luźe rozprojli a na pś. pókšywadła z nich šyli (…) Mója pśichodna maś jo se ten wobraz wjele razow wóglědała a zagórjona groniła: »To su byli wjelgin rědne drastwy!«

Wóna jo wopytała drastwu wopisaś, ale wóna jo była w tom casu južo śěžko chóra. Som wopytała cełu wědu wót njeje dostaś, ale pśepózdźe som zachopiła se pšašaś. Wóna njejo něga wjele wó zachadnosći wulicowała. Gaž njejsmy se pšašali, njejo nic powědała.

Ale ako su cerkwju Našeje kněni w Drježdźanach pó pśewrośe zasej natwarili, jo to było znamje za mnjo: Njejo hyšći pśepózdźe! Móje źiśi su byli pšec z domu a som se rozsuźiła, až z drastwami zachopijom. Ja zachopijom serbsku drastwu šyś! Krotko pó tom, ako som z narodneju drastwu zachopiła, jo mója pśichodna maś zemrěła. By mě źe mógała hyšći wjele pokazaś …

Interview z Grit Lemke wo prěnim originalnje serbskim kinowym­ filmje

Wosebity podawk wočakuje přećelow kina: Wot apryla poběži we wuzwolenych kinach serbski hrajny film! Štó smy? Pochad, maćeršćina, narodnosć? Što je, hdyž so serbskosć zhubi?

Pytajo za swojimi korjenjemi přewodźa režiserka Grit Lemke indigeny lud w Němskej: Serbow, najmjeńši słowjanski lud. Naša rěč a kultura stej so lětstotki dołho potłóčowałoj a ćišć asimilacije naš lud do dźensnišeho wohroža. Kak Serbja sami serbskosć definuja?

Zetkach so z Grit Lemke, zo bych so z njej wo tym, wo jeje žiwjenju, nahladach a wo zajimawostkach nastaća jeje prěnjeho wulkeho serbskeho filma rozmołwjała.

Sym poprawom powědarka filma. Powědam stawiznu swojeje prawowki a z tym předewšěm stawiznu zatajeneje identity.

Nawopačny pol k tomu su w filmje ludźo, kaž Ignac a jeho swójba, kotřiž wědźa, štó su, kiž pěstuja swoje korjenje cyle přirodnje w tym, zo swoju rěč haja a kiž su z tym pokojnje žiwi.

Rozmołwa ze Sabinu Jurasz, sobumějaŕku regionalneje modoweje źěłaŕnje drastwow z Beskidow

Sabina Jurasz, naroźona 1993; póchada z Przybędzy (wjas blisko města Žywiec), angažěrujo se wót swójogo źiśetstwa za spěchowanje ludoweje kultury ako cłonk regionalneje drastwoweje, rejowańskeje a spiwneje kupki (ansambla) góralow z regiona Žywiecczyzna – »Grojcowianie«, jo absolwentka wuměłskeje šule w Zakopanem a Krakowskich wuměłskich šulow, sobumějaŕka regionalneje źěłaŕnje drastwow.

Mója rozpalonosć za drastwu jo se bejnje pózdźe naroźiła. Ja to južo nimjernje njecynim! (chachanje ) Ale južo ako góle, myslim se ze 9 lětami, som w kupce »Grojcowianie« rejowała. To jo kupka, kótaruž jo mója maś, Jadwiga Jurasz, w lěśe 1995 załožyła. Wóna ju až do źinsajšnego nawjedujo, a wopytajom pśecej hyšći, mójej maśeri pomagaś a ju pódpěrowaś, z tym až na pśikład pišom projekty za spěchowańske pjenjeze za našu kupku. Swóju rozpalonosć za šyśe drastow pak som namakała akle pó dwójolětnem studiju na muzikowej akademiji w Poznanju, kótaryž som pón w ceło hynakšem wobłuku absolwěrowała. Tam som nejpjerwjej studěrowała twaŕ instrumentow. Som pak pytnuła, až njejo to było pšawe pówołanje za mnjo ako žeńska. Som změniła swóje plany dopołnje a som pótom chójźiła na Krakowsku wusoku šulu wuměłstwa za design drastwy. Tegdy som teke zachopiła, mójej mamje pomagaś, pśeto našu firmu jo mója mama južo pśed wjele lětami załožyła. Wóna jo na zachopjeńku šyła narodnu drastwu za našu rejowańsku kupku. Něchten jo musał jadnorje

Rozgrono ze sobuźěłaśeŕku ladinskego instituta Mauru Chiocchetti­

Bondì! Ja som Maura Chiocchetti z gmejny Moena w dole Fassa. Źěłam něnto styri lěta w Ladinskem kulturnem instituśe w San Giovanni di Fassa, ale som how južo pěś lět wót 1989 až do 1994 źěłała. K cilam instituta słuša zběranje, sortěrowanje a studěrowanje maśizny, kenž nastupa stawizny, góspodaŕske žywjenje, rěc, folkloru, mytose a nałogi Ladinarjow. How źěłam ako zastojnstwowa sekretaŕka, wušej togo som zagronita za pśełožki do ladinšćiny a rěcne póraźowanje.

Ladinšćinu móžośo słyšaś we wšyknych žywjeńskich wobceŕkach, wót bary až do supermarka, na twaŕnišću abo w běrowje, w šuli, na źěłowem městnje a na droze. Samo w cerkwi, weto jano pśi wšakich wósobnych góźbach, na pśikład na patronatskich swěźenjach. Ale to se wótměwa jano mjazy powědarjami ladinšćiny. Gaž nanejmjenjej jaden wót pśibytnych ma italšćinu ako maminu rěc, powědamy awtomatiski italski, dokulaž powědaŕ italskeje rěcy, kenž jo akle krotko w dole žywy, lěbda rozmějo ladinšćinu.

Agnieszka Łachowska – jo pólska wucabnica za stawizny, pólsku rěc, towarišnostnu wědu, a pedagogowka za slěpych, špatnje wiźecych a mjenjej wobdarjonych (oligofrenopedagogika). Slěźaŕka Dolneje Łužyce, wejsneje kultury, narodneje drastwy, registrěrowańskich knigłow, starych tekstilijow a tekstilnych mustrow a spěchowaŕka serbskich studijow.

Som se w lĕśe 1977 w Lubsku (serbski: Žemŕ, nimski: Sommerfeld) naroźiła. Pěś kilometrow zdalona, do směra na Krosno Odrzanskie, lažy mója domowna wjas Górzyn (serbski: Gora, nimski: Göhren), kótaraž jo słowjańskego póchada. Jo to region historiskeje Dolneje Łužyce, kenž słuša wót 1945 k Pólskej. Ako som góle była, jo mója mama Ewa Buko (roźona Tygielska) źěłała ako tkajaŕka w zawoźe Lubskie Zakłady Przemysłu Włókienniczego (fabrika za tkajaŕske pśemysło) a jo cesto wulicowała wó swójom źěle. To groni, až som z «mlokom» mamy do se srěbała teke lubosć k tekstilijam, drastwowym srědkam, tkaninam a drastwam, kenž su ze socialnym kapitalom jsy zwězane. W běgu swójogo šulskego casa som zachopiła, stawizny mójogo regiona, Dolneje Łužyce, wuslěźiś. Tegdy jo se mě wujasniło, až su Słowjany - Serby – wót antiki w tom regionje žywe byli. Pó historiskich žrědłach a rozpšawach casowych znankow njejsu se jich etnos, nałogi a tradicionelne drastwy tam njeglědajucy na germanizaciju a wliw nimskego města Sommerfeld/Žemŕ (źinsajšne Lubsko) až do 1945 změnili. Togodla som kśěła Serbow póznaś, lěcrownož teke jano ze stawiznow. Njeby se doceła mysliła, až to zamógu.

Rozgrono z Margit Alexander, ceptaŕku z dańskeje mjeńšyny w Sydslevig

Som 52 lět stara a bydlim w Husumje a nawjedujom dańsku źiśownju we Wester Ohrstedt.

Som w dańskej mjeńšynje how w krajnem źělu Sydslevig wótrosła. Mój nan njejo spócetnje źěl dańskeje mjeńšyny był, ale mója maś jo chójźiła teke na dańsku šulu a jo była aktiwna, a tak som pśišła ned do dańskeje źiśownje. Som pózdźej na dańskem gymnaziumje w Flensburgu abituru cyniła a pó tom socialnu pedagogiku w Kolding / Dańskej studěrowała. Wjele młodych luźi z dańskeje mjeńšyny wužywa móžnosć, studij abo wukubłanje w Dańskej zachopiś. Som pótom pó studiumje do Sydslevig slědk šła a som zachopiła, za dańske šulske towaristwo źěłaś.

Som južo była ako młodostna babysitter za wšykne źiśi we wokolinje, togodla jo było lažko se za pówołanje ako ceptaŕka rozsuźiś a ze źiśimi źěłaś. Mě wósebnje zwjaselijo sobu dožywiś, kak se źiśi wuwijaju a se k wósobinam wótrostu­. To mě cyni gjardu a glucnu, gaž mógu k tomu pśinosowaś, až maju dobre dopomnjeśa na swój cas w źi­śowni.

Měrćin Wjenk dźěła za Serbski rozhłós a pisa literarne a druhe teksty za dźěći a dorosćenych. Rozmołwa z awtorom, kiž lubuje rěčne wužadanje.

Sym so 1987 narodźił a w Chrósćicach wotrostł. Po abiturje w lěće 2006 nastupich ciwilnu słužbu w Budyšinje w dźěłarni za zbrašenych čłowjekow na Edisonowej. Po tym dźěch do Halle na studij geologije. Spočatk lěta 2013 sym studij zakónčił a na to dwě lěće w Lipsku dźěłał na zarjedźe za přirodoškit. Spočatk lěta 2015 sym ze swójbu do Drježdźan ćahnył a pola Serbskeho rozhłosa započał.

Samo na sebi hižo moje dźěło w Lipsku wjace telko ze studijom činić njeměješe. To bě drje dźěło z přirodu, hłownje pak sym kubłanske zarjadowanja, přednoški a informacije sposrědkował a organizował. We wobswětowym informaciskim centrumje móžeše sej kóždy brošurki a material wotewzać. Dźěše wo lutowanje wody a miliny a wo přirodoškit w měsće.

Prof. Dr. Neyooxet Greymorning źěła na uniwersiśe w Montanje, w USA (engelski University of Montana) a jo profesor za antropologiju a ludowe ameriske studije (engelski Anthropology and Native American Studies). Wón słuša do luda Arapaho, kótaryž jo indigeny lud Pódpołnocneje Ameriki a jo žywy w źinsajšnyma zwězkowyma krajoma Colorado a Wyoming. Prof. dr. Neyooxet Greymorning jo wuwił nowu metodu nawuknjenja drugeje rěcy, kótarejž se groni ASLA©™. Skrotconka wóznamjenijo »póspěšone pśiswójenje drugeje rěcy« (engelski Accelerated Second Language Acquisition). Metoda wuknjenja rozmějo se ako cełkowna imersija (nimski Totalimmersion). Metoda ASLA©™ jo se prědny raz wužywała za nawuknjenje rěcy Arapaho, a źinsa jo znata teke w drugich stronach a ludach.

Arapaho póchada z familije rěcow Algonquian, do kótarejež słušaju tśi rěcy: rěc Nawathinehena, kótaraž jo južo wótemrěła, a rěcy Arapaho a Gros Ventre, kótarejž stej wobgrozonej.1 Arapaho ma dwa dialekta: pódpołnocny Arapaho a pódpołudnjowy Arapaho. Dokradna licba powědarjow Arapaho njejo bóžko znata. Źinsa se groni, až jo jich 250 do 1.000 aktiwnych powědarjow.2 Interwiew z profesorom N. Greymorningom z USA jo wjadła Justyna Michniuk.