Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tutej składnosći wozjewjamy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a kiž dźensa hišće bytostnu rólu w sorabistiskim slědźenju hraja.
Brunica - slědźerski kompleks
Předležacy přinošk tematizuje slědźerske polo, kotrež je serbsku kulturu 20. a 21. lětstotka formowało a kotrež móže takrjec jako šifra za rozestajenje Serbow z modernu a pytanje za swojim městnom w njej płaćić: brunicu. Tak kaž stajachu wšelake družiny wuměłstwa w rozestajenju z tutej přerězkowej temu mjez druhim w tworjenju Jana Buka, Kita Lorenca, Maje Nagloweje, Jürgena Maćija abo Jana Pawoła Nagla wažne mězniki, dyrbja so tež na wědomostnym polu někotre centralne sorabistiske přinoški naličić, na kotrychž mějachu sobudźěłaćerki a sobudźěłaćerjo Serbskeho instituta swój podźěl.
Historiski materializm a »brunica«
Přez štyri lětdźesatki bě tematiski kompleks »brunica« w slědźerskej dźěławosći SI wusko z wosobu Franka Förstera (1937–2011) zwjazany. Historikar dźěłaše wot 1960 při Instituće za serbski ludospyt (ISL), najprjedy w stawizniskim wotrjedźe. Wot 1977 běše Förster nawoda ludowědneho wotrjada a zastupowacy direktor instituta. 2003 poda so na wuměnk. Förster stupi hižo 1959 na institutne jewišćo, jako předstaji 14. měrca woneho lěta w internym posedźenju stawizniskeho kružka dźěłowy program swojeho disertaciskeho slědźenja »Zur Geschichte der Entwicklung des Niederlausitzer Bergbaureviers (kapitalistische Industrialisierung) bis zum Ausbruch des 1. Weltkrieges«1. Wón konstatuje: »Kapitalistiska industrializacija wudobywanja łužiskeje brunicy je centralny problem tež serbskich stawiznow nowšeho a najnowšeho časa.«2 Tola Förster pokaza hižo tehdy na problem serbskeho stawiznopisa NDR pod doktrinu historiskeho materializma, kotruž tež wón zastupowaše, a kotraž so hač do lěta 1990 ćehnješe: Originarna serbska naracija hodźi so w jeje ramiku jenož sćežka wutworić resp. wona by spěšnje antagonistiski přisłód měła. Přetož »smy dale widźeli, zo je ›domoródny‹ połproletariat, kotryž wobsteješe z wulkeho dźěla ze Serbow, objektiwnje haćacy faktor za hibanje łužiskich hórnikow.«3 1968 wuńdźe disertaciski spis Förstera jako 37. zwjazk institutnych spisow.4 Jedna so wo prěnju stawiznisku monografiju sorabistiki wo přemysłowej dobje. Förster předstaja w njej na zakładźe wulkeho mnóstwa materiala wulkokapitalistiske spočatki łužiskeho brunicoweho rewěra, při čimž so klasowopolitiska stronitosć za brunicarjow stajnje jasnje artikuluje. A znowa wospjetuje so wobraz z lěta 1959 wo serbskej komponenće, kotraž hodźi so jenož sćežka zapřimnyć a jasnje wotmjezować. Tež serbskich akterow, kotřiž bychu so w běhu wobjednawanych třoch dźěłowych bojow z masy wuzběhowali, Förster prezentować njemóže.
