Nedaleko od Trenčína ... spěwamy z lóštom tež w Serbach na našich swjedźenjach. Tola hdźe tute město poprawom je? Słowakski Trenčín leži hnydom za čěskej mjezu a je lětsa zhromadnje z finskim Oulu kulturna stolica Europy. Pokazuje so wopytowarjam jako srěnjowulke město (ma někak jenak wjele wobydlerjow kaž Zhorjelc) při šěrokej rěce Váh, a nad nim trónuje majestetiski srjedźowěkowski hród. Titul kulturneje stolicy njepřinjese do wuzwolenych městow jenož hudźbu, wustajeńcy, festiwale a wuměłske instalacije, ale zmóžni, je za přichod ponowjeć a přeměnjeć.

W Trenčínje, hdźež móžeš wodu wšudźe dožiwjeć, je rěka Váh takrjec žiłka žiwjenja. Z hižo dokónčenym přetworjenjom rěčneje łučiny při jeho prawym brjohu na přirodny park-zetkawanišćo hraje nětko wot kónca septembra dalši měšćanski projekt takrjec rólu zwjazowaceje linije: Bywši železniski móst (wot 2017 bjez funkcije) su za pěšich a kolesowarjow přetwarili a zwjazuja z tym historiski centrum z nowšim měšćanskim dźělom, kotrejž stej dotal chětro wot so wotdźělenej byłoj.

Ze swojeho zwučowanišća na rěce Váh maja wjesłowarjo wuhlad na srjedźowěkowski hród Trenčín. Foto: Juliana Kaulfürstowa

Rěka Váh sama je woblubowana pola rybarjow, sportowych čołmikowarjow a płuwarjow, a na jeje brjohomaj so derje běha, kolesuje, zabawja a wotpočuje. Hromadźe ze studnju wódneho muža Valentina na torhošću, wokoło kotrehož powědaja sej ludźo tu baje, a z dalšimi zajimawymi wodotryskami skići Trenčín zaćišć města, hdźež njeje woda prosta kulisa. Wone so z njej identifikuje, štož je so tohorunja w projektach, instalacijach a w programje kulturnostolicoweho lěta wotbłyšćało.

Wonjaca hola, pěskojty pućik a brylaty muž, po pućiku dundajo. Hync Rychtaŕ lubuje swoju ródnu krajinu wokoło Slepoho, do kotrejež je so před pjeć lětami po nimale pjeć lětdźesatkach w Lipsku nawróćił. Lětdźesatki, w kotrychž bě dožiwjenja, nazhonjenja, mjez nimi tójšto ranow, krute přećelstwa a nic naposledk wulku biblioteku a wysoku reputaciju jako docent nahromadźił. Znajemoj so mjeztym tróšku dlěje hač dźesać lět, štož je porno tomu maličkosć. A tola nochcu skomdźić, swojemu přećelej a pomocnikej, kiž je tež mi wosebitostki serbšćiny zbližił, k narodninam gratulować, kotrež wón lětsa w oktobrje woswjeći.

Šwitam bywšich studentow na Instituće za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity je slawist dr. Hync Rychtaŕ w pomjatku jako wučer z rozsahłej wědu, wulkim humorom, empatiskej powahu a z kmanosću, maćiznu wokoło serbskich a słowjanskich rěčow (a kultury) kaž tež rěčespytne nuansy ze zahoritosću a sćerpnosću sposrědkować. Mnohim bě wón móhłrjec mentor a je jim durje k maćeršćinje šěroko wočinjał. Ale nic jenož to, legendarne su jeho pućowanja a ekskursije do bliskich a dalokich kónčin wot přibrjohow Solawy a Unstrut hač do Tatrow. Hync Rychtaŕ bě (a je, to móžu z nazhonjenjow naju zjawnych pućowanjow minjenych lět dokoławokoło Slepoho wobkrućić) wuběrny organisator, woblubowany towaršnik – a »žiwy słownik«, tole wšak za hnydom wjacore słowjanske rěče.

Dołha Boršć na juhowuchodźe serbskeho sydlenskeho ruma swoju serbsku zašłosć zajimcej hakle pokazuje, dunda-li tón raz pěši po wsy, kotruž hewak skerje chwatnje z awtom na dróze ze Zubornički do Mikowa přejězdźi. Dróha dźěli Dołhu Boršć a Dołhu Boršć-Wuchod (tuta wjes mjenowaše so hač do lěta 1963 Wólšina (Oelsa) a mjez 1936 a 1947 Kreuzschenke). Wjesnej dźělej stej wobdatej wot hatow a rěčkow a słušatej do biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty.

Něhdy dźěłachu tu štyri młyny, a to je młynskeho fachowca Petera Berghofa z Wuskidźe k tomu pohnuło, wučbnu šćežku wuwić a ju zhromadnje z Přirodoškitnej staciju wuchodna Hornja Łužica z.t. wuhotować. Dokelž je cyle nowa (wotewrjena bu 6. septembra), chcu wam ju tu předstajić.

Startowa tafla z přehladom šćežki steji při historiskim wódnym młynje před młynskej bróžnju, hdźež so naša tura započnje a zdobom kónči. W lěće 2022 je tu zetkawanišćo z kofejownju a małej hospodu nastało kaž tež młynski muzej.

Tuta taflička pokazuje wopytowarjam puć po młynskej wučbnej šćežce.Sćěhujemy kłokej na tafli, kotryž pokazuje nam směr dolěwa, po Młynskej dróze mjez polom a pastwičkami. Po něhdźe 400 metrach wita nas naprawo dalša tafla, kotraž skedźbnja nas na wětrnik, kiž drje wjace njeje, ale steješe tu hač do lěta 1869 při něhdyšej cyrkwinskej šćežce z Duboho. Wottam mějachu kemšerjo někak 3 km pěši do cyrkwje, nětko pak je šćežka přeworana. Kročo dale mamy wuhlad na hórkatu krajinu Wysokeje Dubrawy, doniž njedóńdźemy k Boršćanskemu kěrchowej, hdźež su cyle nowu ławku stajili a při njej přichodnu taflu. Na tej podadźa informacije wo markantnym pomniku a wo rowach młynskeje swójby Mehling, na serbske mjena swójbow pak nas njeskedźbnja. Tuž wotkryjemy sej sami serbske korjenje Dołheje Boršće a wopytamy rowy swójbow Kijankec, Kubišec, Lužicec, Hejduškec, Mičkec, Wjeńkec a dalšich dawno zemrětych krajanow.

Kaž nam Marko Grojlich w swojej reportaži »Dołha Boršć w Nišćanskej holi – nalěwo wot dróhi« (Mjez horami a holu, LND 1998) nazornje rozprawja, je wšak serbska rěč we wsy hižo jara dołho njesłyšomna. Grojlich njepisa wo statistice Arnošta Muki, kotryž mjenuje 83% Serbow w lěće 1884, ani wo ličbach, kotrež je Arnošt Černik 72 lět pozdźišo wozjewił (15,5%); za to pak zhonimy wot njeho zajimawe ličby z cyrkwinskich knihow pózdnich 1820tych lět.

Internetne portale Sorabicon, dolnoserbski.de a hornjoserbsce.de pokazuja nam hižo někotre lěta dołho wuslědki slědźenjow wokoło wšelakorych serbskich temow a přistup k informaciskim žórłam wo serbšćinje. Za Sorabiconom a za korpusowym pytanjom na rěčnymaj portalomaj steji wot lěta 2016 Marek Slodička, wědomostny sobudźěłaćer Serbskeho instituta w Choćebuzu a zahority lubowar a posrědkowar serbskich spěwow.

Rozmołwu smój dwurěčnje wjedłoj: prašenja běchu w slepjanšćinje, wotmołwy sćěhowachu delnjoserbsce. Smój so rozsudźiłoj, rozmołwu tuž wotpowědnje dokumentować.

Marek, ty sy narodźony w Halle, studěrował sy w Berlinje słowjańske rěcy – kótera droga jo će ćiwjedła rowno do Serbskego instituta?

To jo do wěsteje měry była gluka. W studiumje na Humboldtowej uniwersiśe njejsom zewšym wěźeł, co budu z teju slawistiku cyniś, toś som tam wjelgin dłujko wóstał a hyšći šesć lět ako studentski pomocnik źěłał. Jaden doktorand jo mě tegdy pokazał wupisanje źěłowego městna pla SI, źož su rowno pytali někogo ze znajobnosćami słowjańskeje rěcy, linguistiki a programěrowanja. A to jo rowno pasowało, wšak som južo na uniwersiśe na pólu informatiki źěłał. Konkretnje na stwórorěcnem online-słowniku »Sacrum und Profanum. Religiöse Lexik in der Allgemeinsprache«, ten jo pólski, nimski, słowakski a čechojski. Programěrowanje pak som awtodidaktiski nawuknuł. Južo gaž som mały był, som se za to interesěrował.

Sabine Bauer-Helpertowa, fararka na wuměnku, 4. meje 2026 na čitanju w Gersdorfje pola Zhorjelca Foto: Juliana Kaulfürstowa

Rozmołwa z awtorku romana »Johann Zautes Lebensfahrt«, fararku na wuměnku Sabinu Bauer-Helpertowej

Jako njeserbowaca potomnica romanoweho protagonista Jana Całty sće so do tematiki podała, kotraž žada sej tež wěcywustojnosć na polu regionalnych stawiznow a rěče. Kak sće so zawěsćiła, zo budźe Waša kniha wšitke kopolaki wobeńć a zo so »do paslow njepisaće«?

Jako běch hotowa, skontaktowach třoch fachowcow: dr. Dietricha Šołtu, sup. n.w. Jana Malinka a dr. Pětša Jahna-Brězana ze słowami »Mam tu manuskript, sym jón tři lěta dołho pisała, je jara tołsty a ja bych so jara wjeseliła, byšće-li jón čitał a mi jako fachowc abo maćernorěčny Serb z kritiskimi přispomnjenjemi pomhał«. A woprawdźe! Wšitcy třo mi pozitiwnje wotmołwichu, sej moje nimale 800 stronow přečitachu a so ze mnu wuměnjowachu. Dopomnju so, zo bě dr. Jahn na kóždej stronje akribisce to a tamne přispomnił. Tući třo su mje posylnjowali a na kóncu mějach začuće, zo wšo, štož sym pisała, trjechi. Sym jim bjezkónčnje dźakowna, tuta wuměna bě wulkotna.

Hanzo Mrosk z Trjebina njeboh

Hanzo Mrosk jo był mój pćijaćel. Ći njom na dwórje, ho tom cyglowem twarjenju, som wjele raz sejdźeła a se jogo za Slěpjańskimi słowami a sadami hoprašowała, se serbski hulicowała a z nim jogo dobry zelony tej z mjodom piła. Ći tom jo mi wótere ze swójogo žywjenja pójedał.

Narodźił jo se Hanzo Mrosk 27. septembera lěta 1933 w Trjebinje. Doma su měli wyršoft, rjane krowy a wjeliku pcołnicu. Dyž jo ćišeł do šule, da njejo mogł němski, ale te wěkše dźěći su jomu pomagali. Šo by było dobrje, dyž njeby była ta wójna, což jo pregowała Hanzowe dźěćetstwo a jogo młode lěta. Gusto jo pójedał wót togo, kak su w nalěće 1945 słyšali tu kanonadu ći Nysy, což jo někak 20 km prec, ješći až domoj do Trjebina. A tež wót lěgwa wójakow, což jo było něco sto meterow wót Mroskoc dwóra zdalone, wót flichtowanja a wót zrudnych dolabowanjow ho powójnskem casu jo hulicował.

Hanzo Mrosk Foto: Juliana Kaulfürstowa

Dyž jo był ze šule, jo Hanzo Mrosk doma na wyršofće dźěłał, kaž to jo pjerjej było. Ale pón jo ćišła ta LPG, toć jo chójdźił na tśi lěta do Běłeje Wódy na pówołańsku šulu, dźož jo se ćigótował na dźěło hako huchowański sanitetar. Ćez lětdźesetki jo pón pó cyłej Łužycy jězdźił a jo ludźom był znaty hako »ten, což tu sanku wódźi«.

Hanušoc swójba ze Slepoho jězdźi na jutrowne wiki po cyłej Němskej. Tež na wulkowikach w Drježdźanach sy móhł w jutrowniku stejnišćo wuhladać, při kotrymž stej mać a dźowka pisane jejka předawałoj a debiłoj. To pak njeje jeju jenički zaměr, dokelž chcetej stajnje tež informować wo Slepjanskich Serbach, wo serbskej kulturje a nabožinje w Hornjej Łužicy. Mać Kerstin, pochadźaca ze Zhorjelca, je před lětdźesatkami na ewangelskich kubłanskich dnjach w Chołmje prěni raz serbske jutrowne jejka wuhladała a pola Blunjanki Magdaleny Nevoigtoweje nawuknyła, je po serbskim wašnju debić. Wudała je so pozdźišo do Slepoho, hdźež je »pisanje jastrownych jajow« wažna swójbna tradicija.

Hanušoc mać a dźowka ze Slepoho na Drježdźanskich jutrownych wulkowikach. Foto: Juliana KaulfürstowaĆichi pjatk syda cyła Hanušoc swójba za hoberskim blidom a debi jejka, kaž je to we wšěch Slepjanskich wsach dźensa hišće z wašnjom. Z tym je tež dźowka Anke Hanušoc, knihiwjazarska mišterka z dźěłarnju w Slepom, wotrostła. W lěće 2010 pytaše Slepjanski Serbski kulturny centrum za »pósłami«, kotřiž bychu tradiciju debjenja jejkow na jutrownych wikach pokazali a zdobom wo dalšich serbskich Slepjanskich nałožkach informowali. Tak buchu Hanušoc wuzwoleni, a tutón nadawk hač do dźensnišeho wukonjeja. Při swojim stejnišću maja informaciske materialije kaž wulki stejacy plakat Serbskeho kulturneho centruma a brošurki.

W swojej Slepjanskej drasće stej žonje wězo magnet za woči, a tuž pletu so rozmołwy z wopytowarjemi přeco spěšnje wokoło narodneje drasty a kultury Slepjanskich Serbow. Najbóle so ludźo wšak za drastu a za jejka zajimuja, ale tež na prašenja za serbskej rěču móžetej Kerstin a Anke Hanušoc wotmołwjeć a tohorunja někotre sady prajić. Wobě matej ze serbšćinu lětdźesatki trajace nazhonjenja, pak z mandźelskim a nanom Wernerom, wot kotrehož słyšitej serbske wobroty, pak z druhich kruhow: Mać je čłonka Slepjanskeho folklorneho ansambla, wobě žonje přewozmjetej jako lektorce w ewangelskej wosadźe słužbu tež w serbšćinje a stej jutrownej spěwarce. Anke Hanušoc je so nimo toho połdra lěta na kursu slepjanšćiny wobdźěliła. Tuž čujetej so wěstej, wo Serbach swojeho regiona a jich rěči informować. Tole pak je tež trjeba, hdyž stej na wikach něhdźe w zdalenych kónčinach Němskeje. W Błótach je drje hižo něchtóžkuli pobył a tam prawdźepodobnje wo Serbach zhonił. Ale zo eksistuja Serbja tež druhdźe, a zo mamy serbske radijo, serbske nowiny a dźiwadło, tomu so zajimcy při stejnišću z jutrownymi jejkami hustodosć dodźiwać njemóža. A tuž je zajim wubudźeny: Zwotkel přińdu mustry na jejkach abo na šórcuchomaj z módroćišća? Maja wone někajki woznam? Je w Serbach dorost za debjenje jutrownych jejkow? A je to wšo woprawdźe ručne dźěło? Za wotmołwy na to a tamne matej Hanušoc mać a dźowka na wikach chwile a prawu serbsku wutrobu.

Koło časow so wjerći. Smy so w Trjebinje wot drje najwažnišeho rukowarja Slepjanskeje serbšćiny rozžohnowali, a radujemy so nad namakanjom jednoho z najstaršich serbskich ćišćow we Wrócławju. Zhladujemy wróćo na jutry w Serbach a doprědka na mjezynarodny festiwal dudakow we Łužicy. Nalěćo je spušćomne a kóžde lěto k nam z fijałkami a škórcami přichadźa. A hdyž ma lěto swój započatk, da ma tež swój kónc. Koło časow so wjerći.

Šěsnaće lět dołho sym dožiwjała smjeće a drěće lubych starych Serbowkow a Serbow wokoło Slepoho. Jich dožiwjenja, nazhonjenja, nuzy a radosće sym nazběrała a do so srěbała. Sym so w lěće 1980 w Budyšinje narodźiła, a po studiju slawistiki a stawiznow wuměłstwa w Drježdźanach a po štyrilětnym pobyće w Praze sym do Slepoho šła. Runje tam sym ridrowanje »koła časow­« mócnje začuwała. A mi je so wuwědomiło: Swědk podawkow być žada sej tež čin: dokumentować, zapisować, wuswětleć a wobswědčeć. Nic pak, zo bychmy to nazběrane kaž w muzeju wustajeli, ale zo bychmy je w přichodźe wužiwać a wožiwjeć móhli. Štož my dźensa smy a wěmy, budźeja wšak druzy jednoho dnja čitać, słyšeć, wotpisować.

Hdyž rěči so wo Slepom, njeje husto jenož wona wjes sama měnjena, ale cyła Slepjanska wosada abo zarjadniske zjednoćenstwo z Brězowku, Dźěwinom, Trjebinom, Mułkecami, Miłorazom, Rownom a w srjedźišću Slepom, hdźež steji cyrkej. W tutych sydom wjeskach, kotrež su rozrjadowane do třoch gmejnow, chodźa žony w Slepjanskej narodnej drasće, tu mamy zachowanu hudźbnu tradiciju hraća na dudach, a jenož tu je wosebita warianta serbšćiny doma: Slepjanska serbšćina abo slepjanšćina. Hdyž pohladamy na kartu, widźimy, zo leži Slepjanska wosada bjezposrědnje při hranicy Sakskeje a Braniborskeje (hnydom za Dźěwinskej wjesnej taflu na směr Choćebuz kónči sakski teritorij). Wona zabjerje wuchodny dźěl srjedźneje Łužicy, pasma mjez Hornjej a Delnjej Łužicu. W swojich stawiznach słušeše Slepo administratiwnje a cyrkwinsce stajnje k Hornjej Łužicy. Tohodla bě a je tu hornjoserbšćina jako cyrkwinska rěč a w šulskim wobłuku prezentna. Jako ćišćanej medijej skutkujetej tu hižo dołho mjez druhim Serbske Nowiny a Pomhaj Bóh. Najebać tutoho wliwa hornjoserbšćiny je so we wšědnej mjezsobnej komunikaciji domoródna Slepjanska serbšćina zdźeržała. Tuta zjednoća we sebi elementy hornjo- a delnjoserbšćiny, leži dźě w serbskim rěčnym rumje centralnje. Liči so k tak mjenowanym přechodnym dialektam a je za rěčnikow druhich wariantow rěčaneje serbšćiny derje rozumić. Kaž jeje dialektnej susodaj (we wuchodźe Mužakowski a w zapadźe Sprjejčanski), słuša slepjanšćina k tym serbskim narěčam, kotrež su masiwnje wohrožene – abo su so hižo dospołnje zhubili (kaž Mužakowska narěč). Ze škričku zboža pak zasłyšimy hišće dźensa Slepjansku serbšćinu, hdyž zetkamy maćernorěčne seniorki a domoródnych seniorow. Pódla zaklinči druhdy hornjoserbšćina, na přikład ze šulskich rumnosćow Slepjanskeho Němsko-serbskeho šulskeho kompleksa abo z rumnosćow Rownjanskeje pěstowarnje »Milenka«. Hdyž witaja turistow w Serbskim kulturnym centrumje, móža tule tohorunja do hornjoserbšćiny počuchać. To su serbske zynki na teritoriju hewak dominowaceje němčiny. Hromadźe tworja tute srědki komunikacije rěčny trojozynk Slepjanskeje wosady. Wone tworja akustisku rěčnu krajinu Slepoho.