»Witalita rěče měri so zwjetša na faktorach kaž frekwenca wužiwanja rěče w priwatnym žiwjenju a w zjawnosći, nastajenje k rěči a wizija jeho přichoda.«
»Přepytowanja stawa wohroženeje rěče dyrbja potajkim dale sahać hač same ličenje a samo dale hač hladanje na rěčnu kompetencu wosobow.«
W swojim teksće Wostrózbjace ličby – žana reakcija? (Rozhlad 1/2026) pokazuje Leoš Šatava na to, zo faluje we Łužicy diskusija wo stawje serbskeju rěčow. Diskusija, kotraž by so na slědźenja poćahowała a tute při rěčnym planowanju wobkedźbowała. Runočasnje pak měli sej cyle jasnje prajić, zo poslednje daty rěčnikow serbskeju rěčow so na spušćobnych wědomostnych slědźenjach njezepěraja. Wone su mjenje abo bóle funděrowane tukanja. Tute pak bywaja ideologisce motiwowane a so často ze zaměrom publikuja, paniku wubudźić, nic pak zo by so wosobam a institucijam, kotrež su zamołwite za rěčnu politiku, wotpowědna wěda za skutkowanje do rukow dała.
W projekće ZARI (Syć za serbsku rěč a regionalnu identitu) přewjedźe so w tutym lěće kompleksne přeslědźenje etnolinguistiskeje witality w Hornjej Łužicy pod titlom »Serbska rěč w našim regionje«. Dźěl toho je přepytowanje stawa hornjoserbskeje rěče. Staw wohroženeje rěče – a tajka hornjoserbšćina je – njemóže so pak jenož załožować na podaće ličby rěčnikow. Sociolinguistika je hižo dawno dopokazała, zo same wopřijeće »rěčnika« je překomplikowane, zo by so dało z ličbami zjimać. Čim bóle je rěč wohrožena, ćim wjace wotsćinow »rěčenja« abo skerje »wužiwanja« rěče wustupuje. Rěč móžemy doma nawuknyć, wot wobswěta, wot partnera. Móžemy ju w šuli zeznać, na kursach abo samostatnje wuknyć. Je móžno ju ertnje wužiwać, ale pisać njemóc. Je móžno ju pisać móc, ale so bojeć něšto rjec a so serbskej rozmołwje přizamknyć dla subjektiwnje začuwaneje falowaceje kompetency. Móžemy rěč aktiwnje abo pasiwnje znać. Wužiwać rafinowane, literarne formy, abo dialektalnje rěčeć, z dominowacej rěču měšeć (a z druhimi rěčemi, z kotrymiž wobsteji kontakt, na př. z jendźelšćinu). Pomjenowanje »ličby rěčnikow« njemóže potajkim wjele wo stawje rěče prajić, a z wěstotu njepomha při wužadanju stworjenja kompleksneje rěčneje politiki.
