Kumštna inteligenca a wulke rěčne modele su w poslednich lětach dźeń a wjace diskutowane. W zwisku ze słownikarstwom njemóhli napřećiwki poprawom wjetše być: Na jednym boku so přeco hišće słowniki w knižnej formje wudawaja, na druhim boku mamy awtomatiske přełožowarske nastroje, tak zo by móhł čłowjek nimale wěrić, zo je čas słownikow bórze cyle nimo abo zo budu so słowniki awtomatisce wot kumštneje inteligency zestajeć.

Runje w dobje tutych na­přećiwkow smy zahajili naš projekt Mudra 2.0, t.r. digita­li­zowa­nje, rewidowanje a do­kón­čenje hornjoserbsko-čěs­­­­ke­­­­ho słownika Jiříja Mudry (1921–2009).1 Zdobom dokónčichu kolegojo na Słowjanskim instituće Čěskeje akademije wědomosćow někotre wulke słownikowe projekty2 a přemyslowaše so wo dalšim digitalnym puću za tutón material. Kak měł słownik w našej dobje wupadać, što sej wužiwarjo přeja, što trjebaja? Kak móža nam nowe technologije snano leksikografiske dźěło wolóžić, kajke nowe móžnosće nam technologije wotewrěja? Prašenja, kiž sej zawěsće jenož my njestajamy, ale słownikarjo po cyłym swěće.

Našemu přeprošenju3 na dźěłarničku »Słowniki w swěće modernych technologijow« sćěhowachu tuž mnozy znaći leksikografojo, kiž so hižo lěta z prašenjemi kompjuterowe­­je linguistiki zaběraja: z twa­rjenjom wulkich rěčnych korpusow a z (poł)awtomatiskim čerpanjom datow z tajkich za słowniki, z kompleksnymi słownikowymi portalemi (FRAN)4 ze zestajenjom wosebitych słownikow (na př. słownikaj walency Vallex a NomVallex),5 słownikow dialektow (pola nas je to na př. datowa banka słowow karpatskich narěčow Ivana Pankěviča), słownika starocyrkwinosłowjanšćiny GORAZD6 atd. Program přiwabi mnohich wědomostnikow jenož k připosłuchanju – zdaše so, zo je tema dźěłarnički zajimawa tež za dalšich rěčespytnikow, nic jenož leksikografow.

Ideja za zhromadne ekskursije serbsce wuknjacych je hižo w běhu lěća 2025 nastała, hdyž so lektorce serbšćiny w Drježdźanach, Lubina Hajduk-Veljkovićowa, a w Praze, dr. Katja Brankačkec, wo swojim dźěle wuměnještej. Nazymu přidruži so dr. Lubina Malinkowa, tehdy hišće jako docentka na Lipšćanskej sorabistice skutkowaca. Wona namjetowaše hižo za zymski semester 2025/26 zhromadnu ekskursiju do Slepoho, kotraž je so lětsa w januarje wotměła.

17. a 18. apryla 2026 zetkachmy so potajkim na druhu wuprawu, nětko w Praze. Program bě w čiłej wuměnje mjez Prahu, Drježdźanami a – mjeztym – Budyšinom nastał: Lubina Malinkowa wosta nam swěrna, hačrunjež hižo w Lipsku jako docentka njeskutkuje. Tež Juliana Kaulfürstowa, kotraž bě hižo w Slepom pódla, přijědźe do stowěžateho města na wopyt.

Prěni dypk na programje bě wopyt w Sakskim kontaktnym běrowje. Tutón ma we Łužiskim seminarje swoje sydło a bu nam wustojnje wot nawodnicy běrowa, knjeni Jozefiny Ofner, předstajeny. Po přestawce słyšachmy přednošk Lubiny Malinkoweje wo Michale Hórniku a jeho skutkowanju jako słowjanski dušepastyr we Łužicy a w Drježdźanach. Wječor pokaza nam městopředsydka Towarstwa přećelow Serbow (SPL) Eliška Oberhelová někotre drohoćinki Hórnikoweje knihownje: rukopisy »Serbowki«. Nimo toho zaběrachmy so z dalšej planowanej temu ekskursije: z reporterom a přełožowarjom Jurjom Wićazom. K tomu běchmy sej hižo w předpolu někotre teksty přečitali. Nazajtra podachmy so na jeho slědy po Praze.

Kónc meje wotmě so wot Budyskeho Serbskeho instituta orga­nizowane zetkanje sorabistiskeho dorosta – lětsa w mjeztym hižo zwučenej digitalnej formje. Chcyła pak hnydom na započatku podšmórnyć, zo widźu w tutym rozrisanju tež šansu za přichod, dokelž móže tuta forma wjace wobdźělnikow zapřijeć. Diskusije pod zdalenosću po mojim zdaću njejsu ćerpjeli. Organizaciski team (Theresa Jacobsowa, Robert Lorenc a Lubina Malinkowa) bě program na tři dopołdnja a popołdnja rozdźělił, z móž­nosću so hišće po přednoškach swobodnje wuměnjeć. To bě dosć intensiwne, ale štóž je sej na wšě tři dny čas wzał a wšitko wot započatka hač do kónca naposkał, njeje so zawěsće wostudźił. Někotři su tež »jenož« jedyn dźeń pódla byli, a tež to bě witane a wurosće z toho dosć wažnych přinoškow do diskusije.

Wobdźělenje bě zwjeselace bohate: Třinaće přinoškow bě přizjewjenych, wjetšina referatow pak měješe wokoło dwa­ceći posłucharjow, rjad sobudźěłaćerjow Serbskeho instituta, ale tež někotři žurnalisća z Delnjeje Łužicy běchu pódla, diskutowachu a radźachu młodym slědźerkam a slědźerjam.

Młodźi slědźerjo přińdu z najwšelakorišich studijnych předmjetow – a runje tuta interdisciplinarita a tuž wšelakorosć metodow a kutow wobkedźbowanja wěcy jara tyje. Štož mje pak znowa jara zwjeseli, bě kedźbyhódna kwalita přinoškow. Bohužel njebě tónkróć­ literarno-wědomostny a rěčespytny dorost tak derje zastupjeny. Snadź pak bě tež to­ho­­dla tak wulka »podobnosć« centralnych prašenjow w hewak dosć wšelakorych přinoškach.