Serbski institut swěśi 2026 swój 75. jubileum. Pśi tej góźbje wózjawijomy w Rozhlaźe seriju z wuzwólonymi slěźaŕskimi śěžyšćami, ako su byli historiski wažne a graju zrazom źinsa bytostnu rolu pśi sorabistiskem slěźenju.
Pódla wopisowanja a dokumentacije wustnych formow serbšćiny (pśirownuj prědny lětosny zešywk Rozhlada)1 su se rěcywědniki Serbskego instituta (SI) stawnje sobu starali wó pisnorěcnu normu. To jo se mjazy drugim stało pśez organizatoriske nawjedowanje rěcneju komisijowu, ale teke pśez źěło na słownikach a gramatikach. Pśedlažecy nastawk te fasety źěłabnosći linguistiskeje źěłabnosći instituta krotko zespominajo.
Źěłabnosć rěcneju komisijowu
Juž lěto pó załoženju Instituta za serbski ludospyt (ISL), rozmjej w decembrje 1952, jo se na póstarcenje Zwězkowego pśedsedaŕstwa Domowiny pśi instituśe załožyła »rěčespytna komisija«. Do źinsajšnego statkuju w gremiju rěcywědniki SI (něga: ISL) a zastupjarje drugich institucijow, ako formuju a nałožuju standardnu serbšćinu, gromaźe. Źěłabnosć komisije jo była nejpjerwjej wusměrjona jano na górnoserbšćinu. Spócetny nadawk jo był rozwězanje ortografiskich pšašanjow a pśespytowanje korektnosći nastawajucych terminologijow. Mjaz drugim jo tak nastała a se 1966 wudała Ratarska terminologija dłujkolětnego sobuźěłaśerja ISL Rudolfa Jenča.2 Glědajucy na pšawopisnu normu jo komisija na zachopjeńku mógała take a wšake naraźiś, njejo pak měła awtoritu za obligatoriske póstajenja. To jo se pśeměniło 1969. Wót togo casa jo komisija, něnto z mjenim »Hornjoserbska rěčna komisija«, ze swójimi rozsuźenjami dała zakład za wažne leksikografiske a kodifikaciske źěła, wósebnje za wudaśe pšawopisnego słownika Pawoła Völkela (1970) a za titel »Hornjoserbska ortografija a interpunkcija« (1974). W lěśe 1979 jo se komisija pśirědowała Akademiji wědomnosćow NDR, aby dostała hyšći wušu awtoritu.3 W běgu casa stej nastałej pód kšywom tencasneje Serbskeje rěčneje komisije (SRK) pódkomisiji: górno- a dolnoserbska, kótarejž stej źěłałej až do kóńca lěta 1991. Tencas jo se akademija wědomnosćow rozpušćiła a SRK jo zgubiła nosarja, na což jo pśedsedaŕ Helmut Faska, dłujkolětny sobuźěłaśeŕ ISL a załožaŕski direktor SI, zawcasa pokazał.4 W lěśe 1993 jo se chopiło diskutěrowaś wó wótžywjenju komisije, což jo se 1994 raźiło – něnto pód kšywom Maćice Serbskeje.5 Hynac ako pjerwjej pak stej něnto źěłałej dwě rěcnej komisiji, pódla górnoserbskeje teke samostatna dolnoserbska.6 Prědnu jo do lěta 2002 nawjedował sobuźěłaśeŕ SI Helmut Jenč, drugu rěcywědnik Chóśebuskeje wótnožki Manfred Starosta. We wobyma jo se ceły rěd dalšnych (něgajšnych a aktualnych) rěcywědnych sobuźěłaśerjow abo doktorandow SI angažěrował a to dalej cyni. Radnu, weto njedopołnu lisćinu mjenjow nalicyjotej w swójima nastawkoma Wölkowa a Kaulfürst.7 Organizatoriske nawjedowanje komisijowu jo wóstało dalej w rukach institutnych rěcywědnikow: Wót 2003–2024 jo Sonja Wölkowa górnoserbski gremium nawjedowała, wót togo lěta dajo rozšyrjone pśedsedaŕstwo, w kótaremž statkuju lektor nakładnistwa LND Michał Nuk a rěcywědnika SI Anja Pohončowa a Fabian Kaulfürst. Slědny jo wót 2009 zrazom powědaŕ Dolnoserbskeje rěcneje komisije a wjeźo tam źěło Manfreda Starosty dalej. Pódla njogo zastupujo institut w tej komisiji Hauke Bartels, źinsajšny direktor SI.
