Serbski institut swjeći 2026 swój 75. jubilej. Při tej składnosći wozjewimy w Rozhledźe seriju z wuzwolenymi slědźerskimi ćežišćemi, kotrež běchu historisce wažne a hraja zdobom dźensa hišće bytostnu rólu při sorabistiskim slědźenju.

Serbske kulturne pomniki:

Slědźenja k twarskemu serbskemu materialnemu namrěwstwu

Zarys problematiki

Systematiske zwěsćowanje, wopisowanje a wozjewjenje serbskich kulturnych pomnikow je hišće chětro młody zjaw dźěłoweho spektruma Serbskeho instituta.

Wón je w Hornjej Łužicy wusko z dołhodobnym slědźenskim projektom k hornjoserbskemu pomnikowemu inwentarej zwjazany, wo kotryž je so Trudla Malinkowa wot 2000–2020 starała. W Delnjej Łužicy zwisuje ze skutkowanjom dźěłoweje skupiny wokoło Pětša Šurmana, Katje Atanasoweje a Alfreda Rogana, kotrež padnje tohorunja do časa po lěće 2000. W stawiznach sorabistiki, na kotrejež mnohostronskich předdźěłach slědźenja Serbskeho instituta bazuja, je tema ›twarska a pomnikowa kultura‹ wšak starša, čehoždla so w tutym přinošku tež na wone předdźěła dźiwa.

Na spočatku ma so tu wotćišćeć posudk, kotryž je Trudla Malinkowa w swojim programatiskim diskusijnym přinošku w Rozhledźe 1998 pod nadpismom ›Problem: Serbske pomniki‹ wozjewiła.¹ Hladajo na serbsku zaběru ze swójskim materielnym twarskim herbstwom konstatuje wona slepy blak. Malinkowa praji, zo njeje so pola Serbow w 19. lětstotku žane němskej situaciji wotpowědowace myslenje wo škiće pomnikow wuwiło. Jako konsekwenca faluje do dźensnišeho institucionalizowany serbski pomnikoškit. Zwonka muzealneho konteksta njeměješe materielne kulturne herbstwo za dźěło Maćicy Serbskeje žanu prioritu. A tež po 1945 njenastachu w běhu institucionalizacije serbskeje kultury žane wotpowědne struktury. Su-li ze serbskeje perspektiwy wažne twarjenja dźensa do zarjadniskich lisćinow za pomnikoškit zapisane, to »njejsu škitane dla swojeho wuznama za Serbow, ale dla jich powšitkowneje kulturnostawizniskeje hódnoty.«² Malinkowa woznamjeni w swojim teksće slědowace twarjenja a wopomnišća jako so hodźace, zo by so tuta dołho wobstejaca strukturelna mjezera reprezentacije ze serbskeje perspektiwy wupjelnić hodźała: »na př. skutkowanišća a rowy wuznamnych wosobinow, městnosće wažnych serbskich podawkow, kamjentne tafle ze serbskim abo dwurěčnym hrónčkom na starych domach a šulach a poslednje serbske narowne pomniki na ewangelskich kěrchowach.«³ Wot lěta 2000 natwarjowaše Trudla Malinkowa při Serbskim instituće wuchadźejo z tutych přemyslowanjow serbski hornjołužiski pomnikowy inwentar, kotrehož wuslědki tutón přinošk dale deleka wobkedźbuje. Kaž je so hižo wuzběhnyło, mamy pak tež na tutym polu předchadźace přemyslowanja a dźěłowe wuslědki, na kotrež mj. dr. tohorunja Malinkowa pokaza. Wotpowědne přispomnjenja namakamy wosebje w jednotliwych přinoškach ›Serbskeho kulturneho leksikona‹ z lěta 2014, bjez toho pak, zo bychu so do wjetšeho, přesahowaceho dźěłoweho zwiska ›twarske herbstwo‹ stajeli. Skerje přinošowachu wšelacy slědźerjo w stawiznach sorabistiki a z druhich disciplinow k zakładej, kotryž so hakle w poslednich 25 lětach wobłuki přesahujo systematizuje.⁴