»Mějach jónu són. Widźach so hižo zjednoćena z tym, kotremuž moja wutroba słušeše. Wón ju zacpě, a ja sym dołho hižo nawuknyła tute zbože za zańdźene wobhladować, a wutroba je so spokojiła, tola třepota před tym časom, hdyž budźe wón druhej słušeć... My mamy so z cyłej prócu a mocu za to starać, zo bychmy knjejstwo na nas samych dóstali...«
Tute linki sćele Herta Wićazec (1819–1885) – prěnja serbska ludowa basnica – z listom 6. januara 1850 přećelej Janej Bohuwěrej Mučinkej (1821– 1904). Napisała je tehdy 31lětna tutón són dwě lěće młódšemu wučerjej. Zeznałoj staj so wonaj w času předměrca lěta 1841 a staj sebi listy a basnje pisałoj. Wona podpisa je z jasnym předmjenom a wón pod pseudonymom Horisław. Wobaj staj swoje poetiske dźěła w němskej a serbskej rěči pisałoj a wozjewiłoj. Wot Wićazec su dwanaće basnjow a šěsć prozaiskich spisow znatych. Tež hdyž su z jeje pjera mjenje basnjow hač wot jeje tehdyšeho přećela znate, je tola dóstała w rjedźe Serbskeje poezije 1993 (čo. 32) zběrku, kotruž je Róža Domašcyna zestajała.
Basnjow Horisława je we woběmaj rěčomaj wjac. Jenička zběrka, kotraž so jeho basnjam poradźi, je němskorěčna ›Knospen, Blätter und Blüten‹ z lěta 1898. Mučink, młody wučer, běše w času narodneho wozrodźenja towaršnostnje aktiwny, słušeše k załožerjam Maćicy Serbskeje a podpěrowaše němske a serbske towarstwowe žiwjenje. Wulce wobkedźbowanu twórbu ›Hribowčenjo abo politiske powědančko z nětčišich časow‹ je jako 28lětny spisał. Z wozjewjenjom pak njeměješe jenož wjeselo, wosebje hladajo na reakciju swojeje wyšnosće. Ze zmandźelenjom J. B. Mučinka z Julianu Dammec (pochadźacej z Königsteina) 1854 so wšón kontakt mjez njom a Wićazec po třinaće lětach raznje skónči.
Z wjele listow su jenož někotre – kaž tež wupisy Wićazec – zwostali, Mučink je swoje listy zničił. W rjanej monografiji Adolfa Černeho steji wo Herće, »zo su jejne poslednje pěsnje, po kotrychž je cyle wotmjelkła, z bolostnej, nutrnej spowědźu wobšudźeneje duše, połneje wotrjeknjenja.« A Ota Wićaz cituje z lista 17. nowembra 1847 z kotrymž je swojemu přećelej pjeršćeń připósłała: »Pomysl na to, zo maš přećelnicu, kotraž dźěl bjerje na wšitkim, štož móže Tebje potrjechić, a kiž je stajnje hotowa, to činić, štož móže Tebje tróštować a změrować ... « – Mučink w swojim lisće pisa, zo Herta njeběše rjana, zo běše starša hač wón a chroma. Wjela-Radyserb pak w lisće z 30. januara 1906 přećiwo tomu raznje protestuje, mějicy to za přepjatosć. Rozdźěl dołhosće nohow Herty běše tajki snadny, zo móžeše so lědma wo chromjenju rěčeć. Zo so Herta njeje wudała, na tym bě jenož z přičinu »njedostatk slěborneje křinje. Zbožowny budźiše kóždy z njej był, dokelž bě jejna wutroby złota.«
A dokelž eksistuja wjacore a wšelakore wuprajenja wo přećelstwje Wićazec z Mučinkom, podam tu tež sady Bohumile Šretroveje*: »Cyłe Herćine basniske tworjenje je wot swojeho spočatka hač do swojeho nahłeho kónca zawěsće z prawom zjednoćene z Mučinkowym dźěłom. Je wěste, zo Herta podleža tak wliwej swojeho přećela, zo so do njeho zalubowa. Mučink zalubowany njeběše, a tež Herćinu zalubowanosć někak z wotmysłom njepozbudźowaše. Herta běše jemu z woprawdźitej přećelku, dowěrnicu, z kotrejž rěčeše tež wo swojich wutrobnych naležnosćach. Hižo z tym jej pokazowaše, zo nima wotmyslenje, sebi ju za žonu wzać...« (Rozhlad 1985, str. 337 a hl. tež roman awtorki ›Herta‹, LND, 1966).
A dale Ota Wićaz piše »Nam njepřisteji wo Mučinku sudźić, čehodla njeje nadźije dopjelnił, kotrež je w Herće – snano nimowólnje zbudźił. Tu zasłužbu pak je sebi wěsće dobył, zo je so stała ze serbskej pěsnjerku a zo změje na přeco čestne městno w našej literaturje.« (Łužica čo. 11/12, 1930)
Pohladamy tule na dwě basni, jednu z pjera Horisława a druhu wot Herty wozjewjenu, kotrejž přeradźitej kónc lěta 1849 wulke mjezsobne začuće, přićahliwosć kaž tež žort a nadźiju na zasowidźenje... Baseń Horisława ›Jako H. Leh. na reju přińć nochcyše‹ je wón napisał krótko do 3. Spěwarskeho swjedźenja w Budyšinje dnja 8. oktobra. Baseń je dotal njewozjewjena a je so w zawostajenstwje J. B. Mučinka namakała (SKA rkp MS XL 1 A).
Jako H. Leh. na reju přińć nochcyše
4. oktobra 1847
Holčo přińć na serbske reje
pój a z črjódu wjesel so,
štóž při tajkim wjes’lju njeje
tón zawěrni kozoł jo!
Hdyž te husli zaklinča
da je bolosć zabyta.
Serbske hłosy, serbske zwuki
pozběhaja wutrobu;
hdźež so spěwa njepočinki
daloko preč ćěkaju.
Rejka starosć zaćěri
zrudno duši wokřewi!
Zasowidźenje Herta Wićazec /TN
Zasowidźenje!
Krasne słowo rjanoh tróšta,
Kiž nam dušu wokřewi,
Połny wjesela a lóšta
je, štóž twój hłós wusłyši,
hdyž při hórkim dźělenju
prajiš bož´mje přećelu.
Zasowidźenje!
Rjana nadźija ty miła,
jasna pruha z njebjesow!
Kak we zrudnej duši zběha,
Twój hłós słódkich začućow,
Dawa radosć wutrobi,
Hdyž so přećel wotsali.
Zasowidźenje!
Tehdy prawi zbóžnosć dawa,
Hdyž po dołhim dźělenju
cuzbnik woła »Lubej sława!«
Při tym zasowidźenju
Přećela nětk spóznaje,
Njebjo, zemju zabudźe.
Wo zajimawym potajnstwje basnje ›Zasowidźenje‹ zhonichmy w horjeka naspomnjenym zawostajenstwje Mučinka. W tam zachowanym lisće Wićazec na Mučinka čitamy tole:
NB. Připósła[ne] buchu mi sćěhowace słowa, zo dyrbju spěw z nich nasukać:
»Zasowidźenje! Mócne słowo teho tróšta, ach kak rjenje klinčiš ty H z erta lubowaneho přećela, hdyž we poslednjej hodźini na puću dźělenja stejimy. –
Zasowidźenje! Rjana nadźija, jasna pruha we wysokosći we zrudnej wutrobi klinči twój słódki zynk.
Zasowidźenje! Zbóžnosć po hórkim dźělenju so překrasni twoje słónco, hdyž we radosćiwech začućach zemja a njebjesa nam zańdu.« Herta
Z toho hodźi so wučitać, zo je Horisław ideju a prěnje słowa basnje ›Zasowidźenja‹ podał, kotryž je Herta »nasukała«, dočiniła, dopisała. Rjany dopokaz zhromadneho skutkowanja nutrneho poetiskeho poćaha.
Lětsa kónc julija wopytach Thomasa Gerlacha, archeologu a spisowaćela w přitulnym domje w Radebeulu, kotryž je w štwórtej generaciji wnuk Jana Bohuwěra Mučinka. Mój so hižo znajachmoj a wědźach wo jeho swójbje a jeho prjedownikach. Jeho sotrowc Hartmut Schulze-Gerlach, skerje znaty jako spěwar MUCK, běše wěsty čas mój kolega pola něhdyšeje telewizije DFF w Berlinje při wusyłanju rjadu talentow ›Sprungbrett‹. Při tym mi jónu přeradźi, zo je k šěsnaćinje Serb. Dale zeznach jeho mać a zdobom spisowaćelku Tine Schulze-Gerlach, kotraž je napisała knihu ›Hügel hinter der Stadt‹ wo Budyšinje (Union Verlag 1976).
Thomas Gerlach při bjesadźe wo swojim prapradźědu naspomni, zo je wot njeho »ein kleines romantisches Bild, ein Porträt von Herta Witschas« zdźědźił. Je to dotal njeznaty wobraz, originalna wolijowa mólba młodeje Herty Wićazec (21 cm × 25 cm) na papjercu.
Zajimawy na wobrazu je pjeršćeń, kotryž ma młoda holca na třećim porsće lěweje ruki. Je to w lisće naspomnjeny pjeršćeń, kotryž je wona kónc lěta 1847 Horisławej wróćiła...
Hdy a při kotrej składnosći pak je wona pjeršćeń wot njeho dóstała, to wostanje tajne.
Narodźiła je so Herta Wićazec dnja 4. februara 1819 w Budyšinje a sta so po nanu, kotryž bě krawc, ze šwalču. Zemrěła je 24. měrca 1885 w Budyšinje a bu na Tuchorskim pohrjebnišću pochowana. Pola Štretroveje čitamy »Mała taflička z běłeho marmora z jednorym napismom woznamjeni městno, hdźež namaka swój měr wutroby, kotraž rozumješe rozkćěć jenož jónu w žiwjenju«.
Lětsa wopominamy 140. posmjertniny Herty Wićazec.
JURIJ ŁUŠĆANSKI
* Bohumila Šretrová wopisuje we woběmaj nastawkomaj (R 1958 a 1965) wobšěrnje tež Wićazec swójbne wobstejnosće. Wona pisa, zo běše Herta najstarša dźowka a měješe štyri bratrow a dweju sotrow.
A zhonimy tež zwotkel je »wjele hódnotnych informacijow za tute dźěło« dóstała. A to wot dźowki Herćineho bratra Gustawa, potajkim jeho dźowki Berty, wudateje Benewicoweje. Wottam tež zhonimy, zo měješe Mučink šěsć dźěći, pjeć dźowkow a syna. Tule přidam, zo je so dźowka Helena Clara na Gustava Gerlacha wudała.
