Wěcej jadnore, skerjej folkloristiske basni Miny Witkojc, pominaju wót wšogo zachopjeńka jadnu wěstu muzikalisku barwu, wěsty zuk. Jo śěžko, snaź samo njemóžne, je muzikaliski hynac interpretěrowaś, se muzikaliski wześ rum. Pśi komponěrowanju źo ga teke wó muziku a njeby kśěł, až wóna stoj we sni basnistwa. Nejwěcej znate basni Miny Witkojc ako Pšosba k poeziji, Majska noc, We śichej nocy, Póžedanje abo Kólebawka bituju pak rum za wšakorake wašnje skomponěrowanja. Jich forma a struktura stej wušej togo pódobnej na songteksty. Tak móžo pśisłuchaŕ jim lažčej slědowaś.

Nejwětša móc publikacije lažy w tom, až njejo nastała bźezwuwześnje za pisańskim blidom. Justyna Michniuk jo pósrědnjonu wědu nazběrała pśez pólne slěźenje, z wobydlarjami powědała, jich žywjenje wobglědowała a se wósobinski wobźěliła na swěźenjach a lokalnych zarědowanjach. Pśez to njejsu jeje knigły žedne suche wopisowanje tradicijow, ale skerjej rozpšawa wó zmakanjach z luźimi a jich kulturu. Awtorka wjeźo cytarja pśez rytmus swěźeńskego lěta a pokazujo wóznam swěźenjow, nałogow a symbolow, kótarež su pśez generacije wutwórili lokalnu zgromadnosć. Rownocasnje se jej póraźijo, zapópadnuś pśechod mjazy tradicionalneju kulturu a pśibytnosću, w kótarejž ma wjele nałogow swójo městno znowego namakaś.

Serbski institut swěśi 2026 swój 75. jubileum. Pśi tej góźbje wózjawijomy w Rozhlaźe seriju z wuzwólonymi slěźaŕskimi śěžyšćami, ako su byli historiski wažne a graju zrazom źinsa bytostnu rolu pśi sorabistiskem slěźenju.

Pódla wopisowanja a dokumentacije wustnych formow serbšćiny (pśirownuj prědny lětosny zešywk Rozhlada)1 su se rěcywědniki Serbskego instituta (SI) stawnje sobu starali wó pisnorěcnu normu. To jo se mjazy drugim stało pśez organizatoriske nawjedowanje rěcneju komisijowu, ale teke pśez źěło na słownikach a gramatikach. Pśedlažecy nastawk te fasety źěłabnosći linguistiskeje źěłabnosći instituta krotko zespominajo.

Źěłabnosć rěcneju komisijowu

Juž lěto pó załoženju Instituta za serbski ludospyt (ISL), rozmjej w decembrje 1952, jo se na póstarcenje Zwězkowego pśedsedaŕstwa Domowiny pśi instituśe załožyła »rěčespytna komisija«. Do źinsajšnego statkuju w gremiju rěcywědniki SI (něga: ISL) a zastupjarje drugich institucijow, ako formuju a nałožuju standardnu serbšćinu, gromaźe. Źěłabnosć komisije jo była nejpjerwjej wusměrjona jano na górnoserbšćinu. Spócetny nadawk jo był rozwězanje ortografiskich pšašanjow a pśespytowanje korektnosći nastawajucych terminologijow. Mjaz drugim jo tak nastała a se 1966 wudała Ratarska terminologija dłujkolětnego sobuźěłaśerja ISL Rudolfa Jenča.2 Glědajucy na pšawopisnu normu jo komisija na zachopjeńku mógała take a wšake naraźiś, njejo pak měła awtoritu za obligatoriske póstajenja. To jo se pśeměniło 1969. Wót togo casa jo komisija, něnto z mjenim »Hornjoserbska rěčna komisija«, ze swójimi rozsuźenjami dała zakład za wažne leksikografiske a kodifikaciske źěła, wósebnje za wudaśe pšawopisnego słownika Pawoła Völkela (1970) a za titel »Hornjoserbska ortografija a interpunkcija« (1974). W lěśe 1979 jo se komisija pśirědowała Akademiji wědomnosćow NDR, aby dostała hyšći wušu awtoritu.3 W běgu casa stej nastałej pód kšywom tencasneje Serbskeje rěčneje komisije (SRK) pódkomisiji: górno- a dolnoserbska, kótarejž stej źěłałej až do kóńca lěta 1991. Tencas jo se akademija wědomnosćow rozpušćiła a SRK jo zgubiła nosarja, na což jo pśedsedaŕ Helmut Faska, dłujkolětny sobuźěłaśeŕ ISL a załožaŕski direktor SI, zawcasa pokazał.4 W lěśe 1993 jo se chopiło diskutěrowaś wó wótžywjenju komisije, což jo se 1994 raźiło – něnto pód kšywom Maćice Serbskeje.5 Hynac ako pjerwjej pak stej něnto źěłałej dwě rěcnej komisiji, pódla górnoserbskeje teke samostatna dolnoserbska.6 Prědnu jo do lěta 2002 nawjedował sobuźěłaśeŕ SI Helmut Jenč, drugu rěcywědnik Chóśebuskeje wótnožki Manfred Starosta. We wobyma jo se ceły rěd dalšnych (něgajšnych a aktualnych) rěcywědnych sobuźěłaśerjow abo doktorandow SI angažěrował a to dalej cyni. Radnu, weto njedopołnu lisćinu mjenjow nalicyjotej w swójima nastawkoma Wölkowa a Kaulfürst.7 Organizatoriske nawjedowanje komisijowu jo wóstało dalej w rukach institutnych rěcywědnikow: Wót 2003–2024 jo Sonja Wölkowa górnoserbski gremium nawjedowała, wót togo lěta dajo rozšyrjone pśedsedaŕstwo, w kótaremž statkuju lektor nakładnistwa LND Michał Nuk a rěcywědnika SI Anja Pohončowa a Fabian Kaulfürst. Slědny jo wót 2009 zrazom powědaŕ Dolnoserbskeje rěcneje komisije a wjeźo tam źěło Manfreda Starosty dalej. Pódla njogo zastupujo institut w tej komisiji Hauke Bartels, źinsajšny direktor SI.

Internetne portale Sorabicon, dolnoserbski.de a hornjoserbsce.de pokazuja nam hižo někotre lěta dołho wuslědki slědźenjow wokoło wšelakorych serbskich temow a přistup k informaciskim žórłam wo serbšćinje. Za Sorabiconom a za korpusowym pytanjom na rěčnymaj portalomaj steji wot lěta 2016 Marek Slodička, wědomostny sobudźěłaćer Serbskeho instituta w Choćebuzu a zahority lubowar a posrědkowar serbskich spěwow.

Rozmołwu smój dwurěčnje wjedłoj: prašenja běchu w slepjanšćinje, wotmołwy sćěhowachu delnjoserbsce. Smój so rozsudźiłoj, rozmołwu tuž wotpowědnje dokumentować.

To jo do wěsteje měry była gluka. W studiumje na Humboldtowej uniwersiśe njejsom zewšym wěźeł, co budu z teju slawistiku cyniś, toś som tam wjelgin dłujko wóstał a hyšći šesć lět ako studentski pomocnik źěłał. Jaden doktorand jo mě tegdy pokazał wupisanje źěłowego městna pla SI, źož su rowno pytali někogo ze znajobnosćami słowjańskeje rěcy, linguistiki a programěrowanja. A to jo rowno pasowało, wšak som južo na uniwersiśe na pólu informatiki źěłał. Konkretnje na stwórorěcnem online-słowniku »Sacrum und Profanum. Religiöse Lexik in der Allgemeinsprache«, ten jo pólski, nimski, słowakski a čechojski. Programěrowanje pak som awtodidaktiski nawuknuł. Južo gaž som mały był, som se za to interesěrował.

Žałujomy wó znatego fotografa Gerda Rattei, kótaryž jo 9. maja 2026 w Chóśebuzu zemrěł. Wón jo był 89 lět stary a zawóstajijo swóju žeńsku Gudrun, dwě źowce, tśi źiśiźiśi a tśi źiśi tśeśego naroda.

Gerd Rattei jo se 12.12.1936 w Chóśebuzu-Strobicach naroźił a jo cas žywjenja na serbski póchad swójeje mamy a stareje mamy z Njabožkojc we Błotach gjardy był.

Pó šuli a wuwucenju ako mólaŕ pśi wabjeńskej agenturje DEWAG w Chóśebuzu jo źěłał ako ciwilnje pśistajony mólaŕ pismow pśi Ludowej armeji. Slědowało jo pśistajenje pśi Kulturnem zwězku NDR w Chóśebuzu, źož jo mjazy drugim za źěło fotowych kupkow zagronity był. Sam jo pśewzeł nawjedowanje fotoweje kupki w domje NVA w Chóśebuzu. 1961 jo zachopił źěłaś ako fotograf pśi DEWAG w Chóśebuzu a jo wóstał až k jeje rozpušćenju 1990 pśistajony. Legendarne z togo casa su jogo fotografije głažka běłowóźańskich a derbnjańskich głažkarnjow.

W lětach 1967 do 1971 jo absolwěrował dalokostudium za fotografiju pśi Wusokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku. Gerd Rattei bu cłonk Zwězka twórjecych wuměłcow NDR. W samskem casu jo był teke cłonk Centralneje komisije za fotografiju pśi kulturnem zwězku NDR. W lěśe 1975 jo z fotografom Klausom Endlerom iniciěrował w Pódstupimje wustajeńcu AKT & KRAJINA, kótaraž jo se k jadnomu wjele woglědanemu rědoju wustajeńcow w NDR až do lěta 1991 etablěrowała. W běgu wjele lět jo za Domowniski muzej w Dešnje wugótował pśepšosenja a plakaty. Tejerownosći jo wjele lět wusko ze Šulu za dolnoserbsku rěc a kulturu gromadu źěłał. Fota w katalogach k wustajeńcam, ale teke w zběrkach a muzejach, w Nowem Casniku, Płomjenju a kalendarju Stog wóstanu.

Wobźělniki su póchadali ze wšakich wobłukow kultury a wědomnosći, ale teke někotare »nowacki«, ako ja, su pódla byli. Mójo wiźenje na serbsku rěc jo wiźenje wuknjeceje było, dokulaž z Łužyce njepóchadam. Mójo wiźenje pak jo wjelerake. Som se pśi źěłaŕnicce drje ako wuknjeca rozměła, kśěła pak teke swóju ekspertizu ako linguistka a pódwjacorna slawistka pśinjasć.

Rozgrono z fyzikarjom Dietrichom Šwjelu, pótomnikom wuznamneje­ Šwjeloweje swójźby

Globalny wid ako slěd mójeje mjazynarodneje źěłabnosći jo mój wid na póchad a familijowe stawizny skerjej wuwóstśił nježli wótwjadł wót etniskich kórjenjow, pśeto som póznał, až kužda rěc – stakim teke mjeńšynowa rěc – ma swójsku gódnotu a wobpśimjejo logizmy, ako se njedaju pśełožyś, kótarež wjedu k rozbogaśenju cełego k dispoziciji stojecego rěcnego ruma.

Póśěg na Dolnu Łužycu zwuraznijo se nejwěcej w familijowych spomnjeśach, wjelesych wózjawjenjach mójogo starego nana, Bogumiła Šwjele, wuswěśenju jogo pomnika w Dešnje, wót města Chóśebuza wótnowjonego rowa a młogich zmakanjach ze sobuźěłaśerjami Domowniskego muzeja w Dešnje a Serbskego muzeja w Měsće.

Nimske wócy wubuźiju sromnosć, a toś ta sromnosć jo kradu stara.

Toś ta sromnosć jo štycała w serbskich familijach, ako ze źiśimi njejsu powědali w swójej maminej rěcy, aby źiśi njedostali w šuli kij na palce. Jo štycała w pšuskem politikarju, ako jo se myslił, až by zagólanaŕske serbstwo nimsku rěc trjebało, aby se modernizěrowało. Jo štycała w mójej starej mamje, ako jo w běgu swójogo žywjenja hunderty serbskich drastwow wušyła, ale žednje njeby wó sebje groniła, až jo Serbowka. Sromnosć štycy teke we łužyskich neonacijach ze serbskimi mjenjami, gaž wóni za mnu wołaju, až mam how nimski powědaś. Sromnosć teke štycy w pšosbje wó dalšne financěrowanje našeje eksistence, ako kužde styri lěta w nimskej rěcy stajaś musymy. A sromnosć štycy w kuždej serbskej wósobje, ako pó stolěśach nanuzkaneje germanizacije se wěcej njezwěrijo, serbsku rěc nawuknuś a powědaś.

Wobšyrne twórjenje Horsta Šlossarja jo teke wopśimjeło serbske motiwy

Pśed 17 gósćimi jo srjodu, 26. nowembra 2025, serbski wuměłski slěźaŕ z Budyšyna Jurij Łušćanski w Serbskem muzeju Chóśebuz wó žywjenju a twórjenju wuměłca H. Šlossarja (23.09.1903–10.03.1964) referěrował.

›Dalšna perspektiwa na Błota – njeznaty mólaŕ Horst Schlossar‹ jo był titel pśednoska, pśeto Šlossarjowa perspektiwa na Błota – zapópadnjona we wólejowej mólbje z lěta 1954 – wobogaśijo wót februara zachadnego lěta wuměłsku zběrku chóśebuskego Serbskego muzeja. A to ma se referentoju źěkowaś, kenž jo ju wobstarał z priwatnego swójstwa jadnogo pśiswójźbnego mólarja (kup jo zmóžniło Spěchowańske towaristwo Serbskego muzeja Chóśebuz) z Drježdźan, źož jo Horst Šlossaŕ teke žywy był.

Strategiska kupka jo se zaběrała z rěcnym planowanim wšakich rěcow

Z města/Chóśebuz. Na tśeśem pósejźenju strategiskeje kupki projekta SROKA su se cesnoamtski za rěcne planowanje angažěrujuce zaběrali z wšakimi temami. Zmakali su se wałtoru 25. nowembera we wótźělenju za regionalne wuwiśe a mjeńšynowy šćit Serbskego instituta w měsće. Na zachopjeńku su wobzamknuli, až dej pśichodnje dalej móžno byś, nowych cłonkow pśewześ do kupki a su wuwitali Milu Zachariasowu z Kósobuza, kótaraž jo juž do togo ako gósć pódla była. Rownocasnje jo Reik Kneisel k wěsći dał, až njamóžo se wěcej wobźěliś. Pósejźenja kupki su pśecej zjawne, tak až mógu wšykne zajmowane sobu statkowaś a se informěrowaś wó źěle kupki. Wjeliki wopśimjeśowy dypk jo był glědanje do wšakich modelow rěcnych planow. Cil jo był se inspirěrowaś daś glědajucy na nadawk taki plan za dolnoserbsku rěc wuwijaś. Pśikłady su byli twaŕski kašćik rěcnego planowanja, kótaryž jo wuwijała rada prědnych kulturow w kanadiskej prowincy British Columbia. Z tym maju wšakorake tamne ludy móžnosć se za swóje rěcy pasujuce napšawy zestajiś.