„Wulkeho Słowjanow splaha

Mysle k róčnicy 100. narodnin serbskeho kulturnika Jurja Winarja

Křesćan Baumgärtel

Spočatk powójnskeho spěwa-hymnusa na słowa J. Brězana a po melodiji J. Winarja drje móžemy sej předstajić jako ćěriwo k jednanju nam znateho serbskeho prócowarja.
Krótko do spočatka Prěnjeje swětoweje wójny narodźi so (20.11.1909) w tehdy nimale dospołnje serbskej wsy Radworju hólčec Jurij do swójby listonoša Jakuba Winarja. Tu přežiwi swoje lěta dźěćatstwa. W Radworju so serbsce rěčeše, spěwaše, hraješe a hudźeše, štož w hólčecu Jurju, kiž bě hudźbnje nadarjeny, hłuboki zaćišć zawostaji. Lochke drje jeho žiwjenje w skromnych poměrach njebě, ale bohudźak spózna jeho nan talent syna. Jako listonoš dyrbješe zlutniwje žiwy być, zo by swojemu synej dobre šulske a hudźbne wukubłanje zmóžnił.
Wuhotowany z ćopłym hłosom hólčeho alta spěwaše wón bórze w Hudźbnej Jednoće pod dirigentom Michałom Nawku, kiž bě wusko spřećeleny z komponistom Bj. Krawcom. Jurij Winar zezna z tym kopicu serbskich spěwow a kěrlušow a zalubowa so do wjacehłósneho spěwanja.
1920 přećahny swójba do Budyšina. Tehdy bě Winar jědnaće lět. Tu wopytowaše spočatnje Tachantsku šulu a pozdźišo katolsku natwarnu šulu.
Nimo toho zo so hólčec hudźbnje dale kubłaše – klawěr a husle –, spěwaše wón w dźěćacym chórje Bj. Krawca w Budyšinje. Běše to prěnje zeznaće ze serbskim mištrom hudźby, kiž traješe jako přećelstwo hač do smjerće Krawca w lěće 1948.
Jako młodźenc wobdźěli so 1924 na schadźowance serbskeho studentstwa (hakle 15lětny) w Hornjej Hórce a přewza tam nawod hudźbneho wotrjada studentskeho towarstwa.
Prěni chór, kiž Winar nawjedowaše, bě chór studentow na schadźowance 1929 w Njeswačidle. K tomu bě tři spěwy skomponował.
Po złoženju matury (1929) poda so J. Winar do Drježdźan na studije. Wopyta tam Technisku wysoku šulu, studujo pedagogiku a ludowědu. Chcyše so stać z wučerjom serbskich dźěći. Znowa měješe wulke zbožo, zo dźěłaše w tym času w Drježdźanach Bj. Krawc, pola kotrehož so hudźbnje dale kubłaše. Z jeho pomocu zmóžni so jemu wukubłanje w dirigaće orchestra pola dirigenta Statneje kapały Drježdźany, knjeza Strieglera.
Intensiwnje zaběraše so J. Winar, wot Krawca pohonjowany, ze serbskim ludowym spěwom. Běše drje to dźěl jeho studija w ludowědźe, kiž pola znateho ludowědnika Spamera studowaše.
Wšo to jemu pomhaše při pozdźišej zestawje chórowych programow abo serbskich spěwnikow.
1932 zakónči studij z eksamenom. Hač do lěta 1940 bě z wučerjom w Budyšinje a Kamjencu, doniž jeho nacionalsocialisća njepřesadźichu do Kamjenicy a dale. Běše jim jako Serb „njespušćomny“.
Winar wosta aktiwny w serbskim hudźbnym žiwjenju. Nastachu dalše kompozicije – mjez druhim znaty kěrluš „Swěru kralej přisahajmy“, kiž hišće dźensa w nowym Wosadniku nańdźemy.
1933 zwoła znowa spěwne towarstwo Nadźija w Budyšinje a wuhotowa z nim program ptačeho kwasa. 1934 wuzwolichu jeho, po tym zo njesmědźeše J. Słodeńk funkciju wjace wukonjeć, za hłowneho dirigenta Zwjazka serbskich spěwarskich towarstwow. Ze wšej mocu zasadźowaše so wón za zdźerženje serbskich chórow a jich zwjazka, wědźo wo jich wuznamje w ćežkim času, doniž jeho 1940 do wójska njezwołachu.
Nowy započatk: 1945 wróći so hnydom po zakónčenju wójny do Łužicy. Tu drje bě wšitko rozbite, ale strach wo žiwjenje njetrjebaše nichtó wjace měć. Serbske kulturne dźěło dyrbješe so wožiwić. Fachowcow bě mało a tuž čakaše na 36 lětneho Winarja kopica dźěła.
Bj. Krawc so hnydom na njeho wobroći: „Luby młody Winarjec přećelo! Bohu dźak sće z tlamy wójny wuswobodźeny a maće jasny nadawk za naš lud. Přeju Wam z cyłeje wutroby k tomu zbožo.......“
Młody Winar, witalna a charismatiska wosobina, njeda so dołho prosyć. Jězdźo po kraju wožiwi chóry a kulturne skupiny a organizowaše prěni serbski koncert hižo 12. awgusta 1945 w starym Budyskim dźiwadle. Što je to tehdy woznamjenjało, njemóžemy sej drje dźensa wjace tak prawje předstajić. Žane noty, lědma instrumenty njemyslo ani na ćišćane spěwniki. Spěwaše so „z hłowy“. Tuž je bjez dźiwa, zo zběrku serbskich ludowych a masowych spěwow tehdy bjez notow wuda. W najkrótšim času běchu jeho nakłady rozpředate – młodźina chcyše spěwać.
Spěwanje bě kruta pomoc při přewinjenju ćežkeho powójnskeho časa.
Tehdy Winar zwurazni, kaž Jan Rawp pisaše: “Hlejće, tu stejimy my Serbja z našej starej, prastarej hudźbu, nic w muzealnych městnosćach, ale na proze sapaceho noweho žiwjenja.“
W tutej atmosferje su nastali tehdy masowe spěwy serbskeje młodźiny na teksty Jurja Brězana abo B. Dobruckeho, kotrymž J. Winar melodiju da.
Winar steješe na čole serbskeho hudźbneho žiwjenja, nawjedowaše hudźbny wotrjad Domowiny.
Powołansce skutkowaše jako wučer w Radworju a Łupoji, a 1946 bu powołany za docenta w nowozałoženym Serbskim wučerskim wustawje w Radworju. Zo tež tam – zhromadnje z P. Jenku – chór wučerjow załoži z nimale 100 spěwarjemi, drje je samozrozumliwe. A dalši chór, z kotrymž sej sławu wubědźi, bě Serbski holči chór.
Student wučerstwa bě w tutym času tež Jan Rawp. Z nim zhromadnje je w přichodnych lětach spytał serbski orchester załožić.
1947 měješe so swjedźenski program k stoćinam Maćicy Serbskeje wuhotować. Po słowach Jana Rawpa je Winar zestajał z bjezdźěłnymi hudźbnikami měšćanskeho orchestra a z někotrymi serbskimi hercami nahladny orchester, orchester Domowiny.
W pozadku nošeše so Winar z myslu, Kocorowy oratorij „Nalěćo“ instrumentować. Tu bě jemu J. Rawp z wulkej pomocu. W awgusće 1947 dóńdźe potom pod dirigatom Winarja k premjerje. Wuhotowarjo běchu nimo orchestra chór Meja a Serbski wučerski chór. Sam bě Winar za orchester skomponował „Serbsku bursku suitu“.
Naličić bychu so dali mnohe dalše aktiwity Jurja Winarja. Snano mjenuju hišće załoženje I. serbskeje kulturneje brigady pod nawodom Handrija Cyža.
Z njej je so wustupowało nimo Łužicy tež na wažnych politiskich zarjadowanjach.
1950 dirigowaše Winar na Zjězdźe Serbow w Budyšinje 2 000 spěwarjow sylny masowy chór.
Zahe so pilne dźěło J. Winarja ze statneje strony připóznawaše, tak zo dósta hižo 1951 zhromadnje z J. Brězanom a Měrćinom Nowakom-Njechorńskim Narodne myto NDR. To wotewrě jemu w přichodnych lětach někotrežkuli durje statnych instancow.

Załoženje Statneho ansambla serbskeje ludoweje kultury
Na namjet Domowiny załoži so 1952 prěnja serbska powołanska hudźbna institucija, Serbski ludowy ansambl. Jako direktora powołachu Jurja Winarja.
W dźensa njepředstajomnym sporym dźěle jězdźeše Winar ze swojim tehdyšim šoferom Janom Kindermanom wot wjeski k wjesce, zo by pytał za talentowanymi spěwarjemi, rejwarjemi a hudźbnikami. Srjedź lěta móžeše so systematiske dźěło zahajić – ale wjetšina wuměłcow běchu w prawym zmysle słowa lajkojo, wuhotowani ze zahoritosću za spěw abo reju.
Zo je so J. Winarjej hač do kónca lěta poradźiło połny wječorny program nastudować, je wšeje česće hódne. Připódla pak jězdźachu dale na wjeski – tež z traktorom a připowěšakom, – kaž mi tele dny jedyn z prěnich spěwarjow praji, zo bychu dalšich nawabili.
Tu njeje wěsće městna, wšitke ćeže započatka naličić. Ale zo je dźěła dosć a nadosć do rukow hladało drje tež poslednjemu swita. Njeby-li J. Winar z njepowalnej zahoritosću so wo nimale kóždu maličkosć starał, njebyli swoje kontakty k statnej stronje měł a so derje ze sowjetskej komandanturu zrozumił, njeby so tutón „eksperiment“ poradźił.
Hač do lěta 1954 bě J. Winar do chóra 80 spěwarjow, do rejwanskeje skupiny 24 rejwarjow a do orchestra 37 instrumentalistow nawabił, z toho běchu cyłkownje 87 wosobow Serbja. Mjez Serbami njebě tak prawje předstajomne, zo móžeš sej swój wšědny chlěb ze spěwanjom, rejwanjom abo hudźenjom zasłužeć. Za J. Winarja pak běše natwar tuteje institucije zwoprawdźenje sona našich prjedownikow-komponistow kaž K. A. Kocora a Bj. Krawca.
Nimo hoberskich organizatoriskich ćežow čakaše na Winarja wuměłske dźěło wšědneho dnja, komponować, probować, wustupować atd. – wón bě nimo direktora institucije tež wuměłski nawoda, spisar tekstow a režiser. (Štóž chce so z dalšimi faktami zeznajomić, njech sej w SLA kupi wot dr. Thiemanna spisanu chroniku SLA.)
A zwonka SLA bě rada J. Winarja požadana w najwšelakorišich gremijach.
Po někotrych lětach wupokaza so fiksěrowanje dźěła a funkcijow na J. Winarja we wěstej stagnaciji wuměłskeho profila institucije. Tohodla Domowina na to tłóčeše, dźělić funkciju direktora wot funkcije wuměłskeho nawody. Tu dóńdźe k diferencam z J. Winarjom.
H. Cyž přewza 1.1.1960 funkciju direktora a J. Winar bě hišće lěto wuměłski nawoda, prjedy hač so rozsudźi, so do swojeho pedagogiskeho powołanja wróćić.
Hdyž dźensa z wuměłcami rěčiš, kiž su wot prěnjeho lěta w ansamblu skutkowali, potom ći kóždy wobkrući, zo bě J.Winar w tutym času prawa wosoba na prawym městnje!

J. Winar – direktor Hudźbneje šule w Budyšinje
1961 přewza J. Winar funkciju direktora Budyskeje hudźbneje šule. Šula bě wodźaca šula dalšich hudźbnych šulow wuchodneje Sakskeje a z tym měješe J. Winar tute dohladować.
Ruce do klina złožić njeje móhł. Jemu poboku steješe daloko znata hudźbna wučerka dr. M. Kemlein jako zastupowaca direktorka šule.
Wona dźensa zwurazni, zo bě přichad J. Winarja do šule zbožo. Fachowje kompetentny direktor z dobrymi poćahami k statnym instancam móžeše šuli w tehdyšim času jenož tyć. A kaž dr. Kemlein zwěsći, staj sej z J. Winarjom dźěło dźěliłoj. Mjeztym, zo so wona wo wuměłsko-organizatoriske strony šule staraše, wotwobara J. Winar někotrežkuli měšenje statneje strony do naležnosćow šule a reprezentowaše šulu w zjawnosći.
J. Winar, mjeztym powołany k studijnemu radźe, je spytał šulu po swojich předstawach profilować. Wón zmóžni jako direktor strowy srjedźny puć wukubłanja mjez wuwićom talentow za hudźbne powołanja a hudźbnym wukubłanjom do šěrokosće.
Winar staraše so wo dobre kontakty k serbskim institucijam a wo wukubłanje serbskich talentow – jedna třećina šulerjow běchu Serbja. Za holči komorny chór (1967 załoženy) spisa mnohe wobdźěłanja serbskich ludowych spěwow. Kwalita tutoho chóra, w kotrymž tež serbske šulerki sobu spěwachu, bě tak dobra, zo natočichu spěwy na paski za šulsku wučbu w dwurěčnych šulach a chór wobrubi tež mnohe serbske zarjadowanja.
Přispomnić dyrbi so tež, zo je so J. Winar spjećował, komorny chór na přikaz ze staneje strony rozpušćić. Jemu bě přewšo wažne, zo hudźbni šulerjo tež w zhromadnosći chóra abo orchestra spěwaja abo hudźa, zo bychu cyłk dožiwić móhli. J. Winar je funkciju direktora hač do swojeho 75. žiwjenskeho lěta wukonjał, na kóncu dyrbješe so ze strowotnych přičin dźěła wzdać.
J. Winar je čas swojeho žiwjenja w srjedźišću zjawnosće stał. To tež rěka, zo je był stronjan SED a zo je spočatnje do jeje zaměrow wěrił. Hač je tomu pozdźišo tež tak było, njemóžu z wěstosću prajić. Statna strona je jeho z mnohimi wuznamjenjemi počesćiła. Fakty pak dopokazuja, zo je wón přeco spytał, za serbsku kulturu přez swój wliw to optimalne wuskutkować.
Je na kóždy pad trjeba, jeho žiwjenje a skutkowanje 18 lět po jeho smjerći 1991 wědomostnje přeslědźić. Wosobina Jurja Winarja drje budźe tež dale pozitiwnje w stawizniskej knize Serbow zapisana.