Geologija łužiskeje brunicy

Přinošk k diskusiji „Serbja a brunica“

Beno Knebel

W Rozhledźe (čo. 4/09) nastorčena diskusija k tematice „Serbja a brunica“ chce so w rozswětlerskim zmysle z najwšelakorišimi aspektami brunicoweho hórnistwa w tak mjenowanym serbskim sydlenskim rumje zaběrać. Z krótko- a dołhodobnymi wuskutkami dalšeho wotkryteho wudobywanja łužiskeje brunicy su bjezdwěla zasadne prašenja wobchowanja a wuwića serbstwa w regionje zwjazane. Šěroka zaběra z mnohimi, do přichoda našeho serbskeho narodneho byća skutkowacymi sćěhami ekstensiwneho zwužiwanja (abo znjewužiwanja?) přirodnych energetiskich resursow je tuž nuznje trěbna a nadźijomje tež wužitna.
Fachowcy hórnistwa žadaja sej za planowanje a wunošne wudobywanje brunicy w prěnim rjedźe wobšěrne a jara nazorne geologiske znajomosće. Tola w diskusijach pro abo kontra dalšeho wotbagrowanja łužiskich wsow, w kotrychž so najwšelakoriše argumenty mjenuja, njeje so dotal drje nichtó ani z powšitkownymi ani ze specielnymi geologo-łožišćowymi wuměnjenjemi zaběrał, kiž su za nastaće a rozšěrjenje łožišćow brunicy a za hospodarsce woprawnjene móžnosće wudobywanja brunicy we Łužicy zamołwite. Ze sćěhowacymi wuwjedźenjami zwjazuje so wotpohlad, na někotre wubrane geologiske, z łužiskej brunicu zwjazane prašenja wotmołwjejo wotpowědny zajim wubudźić.

Hdy a pod kotrymi geologiskimi wuměnjenjemi je brunica we Łužicy nastała?
W běhu geologiskich stawiznow zemje su so wospjet wěste doby jako wotrězki rozšěrjeneje genezy wuhlowych łožišćow wopokazali. To płaći na přikład za karbon a perm (młódši palecoik) a za juru a krydu (młódši mesocoik). Łožišća łužiskeje brunicy, tak kaž wšě brunicowe łožišća srjedźneje Europy, su pak w kenociku nastali.
Najmłódša doba geologiskich stawiznow so dźěli do 63 milionow lět dołheho terciera a do poměrnje krótkeho (2 milionow lět) kwartera, kiž dźensa hišće dale traje. Geneza łužiskich łožišćow brunicy so časowje dokładnišo do prěnjeje połojcy młódšeho terciera (neogen) zarjaduje. Tutón wotrězk mjenuje so miocen a wobsahuje někak 20 milionow lět.
Susodne srjedźoněmske łožišćowe wobwody Běły Halštrow, Bitterfeld a Geiseltal – južnje, sewjernje a južnozapadnje Lipska – su geologisce tróšku starše. Wone nastachu hižo za čas staršeho terciera: w eocenje a w oligocenje.
Dźiwajo na rozdźělne regionalno-geologiske wuměnjenja za čas genezy łužiskich łožišćow brunicy matej so rozeznawać:
1. Delnjołužiski łožišćowy wobwod, rozpřestrě-
wacy so mjez Elsterwerdu, Grabinom a Łukowom w zapadźe a Łužiskej Nysu we wuchodźe, a mjez Lauchhammerom, Wojerecami a Niskej w juhu a Lubnjowom, Choćebuzom, Picnjom a Gubinom w sewjeru;
2. Hornjołužiski łožišćowy wobwod, wobstejacy
z dweju, po přestrjeni małeju, ale hłu-bokeju kótlinow w južnowuchodnej Hornjej Łužicy: Berzdorfska kótlina a Žitawska kótlina.

Hornjołužiski łožišćowy wobwod so w sćěhowacych wuwjedźenjach dale njewobkedźbuje. W nim je so wudobywanje brunicy najebać wulke zbywace składy 1997 skónčiło.
Za čas miocena běchu šěroke wotrězki Łužicy (južna Braniborska a sewjerowuchodna Sakska) wospjet do wulkeho, ze Sewjerneho morja wuchadźaceho a sewjernje dźensnišich Srjedźnych horin (Rudne hory, Łužiske hory, Jizerske hory, Kyrkonoše, Sudety) so wupřestrěwaceho mórskeho zaliwa zapřijate. W dobach znižaceje so zemskeje skory sahaše morjo zaliwa daloko na juh (transgresija), a w dobach pozběhacoweje so zemskeje skory cofaše morjo znowa na sewjer (regresija).
Tropiski miocenski klima polěkowaše w šěrokich přibrjóžnych wotrězkach wospjet opti-malnym wuměnjenjam wutworjenja rozsahłych bahnišćow a tymjenišćow. Spočatnje nastachu bahnowe lěsy, kiž so počasu dale do bahnoweje kerčiny a do bahnow z rěznu přeměnichu. Skónčnje wutworichu so wysoke bahna. Z pomocu mikroskopiskich přepytowanjow probneho brunicoweho materiala (korjenje, zdónki, łopjena, kćenjowy próšk) hodźi so bohatosć miocenskeho rostlinstwa jara dokładnje rekonstruować.
Pod wopisanymi paleogeografiskimi wuměnjenjemi miocena su so wulke mnóstwa organiskeho materiala wotemrětych rostlin nakopili. W běhu sćěhowaceho procesa, tak mjenowaneho zwuhlenja (drjewowa maćizna lignin a celuloza přeměni so do humusoweje maćizny) nastachu mjenje abo bóle tołste woršty pocha. Pod wliwom přiběraceho ćišća, wuwołaneho přez ćežu pomiocenowych wotsadźowanjow (pěski), ale tež přez pozdźiši ćišć kwarternych lodowcow, je so poch do brunicy přeměnił. Łužiska brunica nima wulki stopjeń zwuhlenja a słuša tohodla do kategorije tak mjenowaneje mjechkeje brunicy.
Cyłkownje nastachu we Łužicy štyri worštowe brunicowe horiconty. 1. łužiski worštowy horicont je najmłódši a najwyši. Najstarši a najhłubši je 4. łužiski worštowy horicont. Mjez jednotliwymi łožišćowymi horicontami leža mjenje abo bóle mócne serije drobno- a srjedźnozornitych pěskow, próškowych pěskow a mjastnikow.
Najwažniši w Delnjej a srjedźnej Łužicy je 2. łužiski worštowy horicont. Tutón je najdale rozšěrjeny a saha z kónčin wokoło Bad Liebenwerdy w zapadźe hač do pólskeje hranicy a dale we wuchodźe a z kónčin Ćisow – Łaz – Mikow w juhu hač do kónčin Lubnjow – Hochoza – Gubin w sewjeru. Dźensa so we łužiskich wuhlowych jamach brunica jeničce z tutoho horiconta wudobywa. W zašłym lětstotku je pak so brunica hłownje z 1. łužiskeho worštoweho horiconta (wuhlowe jamy wokoło Klěśišćow (Klettwitz), Złeho Komorowa a Wojerec) wudobywała. Składy tutoho horiconta su praktisce zwudobyte.

Kotre přičiny su zamołwite za dźensniše rozpřestrěće brunicy?
Spočatnje regionalnje šěroka a po geologiskim natwarje jednotna přestrjeń 2. łužiskeho worštoweho horiconta je so kónc terciera a za čas kwartera do wjacorych, mjenje abo bóle izolowanych wotrězkow, tak mjenowanych wuhlowych polow, rozkuskowała.
Kwarter, kiž so do 1,8 mio lět trajaceho pleistocena a do 10.000 lět trajaceho holocena dźěli, je powšitkownje jako čas lodowych a mjezylodowych dobow znaty. Za čas kwartera buchu wulke wotrězki Srjedźneje Europy wospjetnje zalodnjene. Ze Skandinawiskeje pochadźace lodowcy su so w lodowych dobach (glacialach) hač do Srjedźneje Europy (we Łužicy najdale hač do wjerškow Łužiskich horow) dóstali. Wo tym swědča wulke mnóstwa ze Skandinawiskeje a z dna Baltiskeho morja pochadźace błudźency. Wochožanski błudźencowy park wopytawši, móžeš so wo wšelakorosći a bohatosći ze sewjerneje Europy pochadźacych kamjeniznow přeswědčić.
Rozeznawamy we Łužicy tři lodowe doby (glaciale), kiž buchu přez ćopłe doby (interglaciale) přetorhnjene:
1. Glacialna doba Halštrowa (započatk před
580.000 lětami): wobsteji z glacialnych serijow Halštrow I a Halštrow II. Lodowcy sahachu hač do južneje Hornjeje Łužicy.
2. Glacialna doba Solawy (započatk před
370.000 lětami): wobsteji z glacialnych serijow Solawa I, II a III. Lodowcy sahachu sčasami hač do sewjerneje Hornjeje Łužicy, hłownje wšak hač do kónčin zapadnje Łukowa, južnje Kalawy, sewjernje Grodka a južnje Mužakowa (kónčne moreny tak mjenowaneho Delnjołužiskeho hraničneho wała). Wody roztatych lodowcow su we Łužiskej pradolinje w sewjerozapadnym směrje do morja wotběželi.
3. Glacialna doba Wisły (započatk před
20.000 lětami): wobsteji z glacialneje serije Wisła I (Braniborski stadij). Lodowcy sahachu hač do sewjerowuchodneje Delnjeje Łužicy (kónčne moreny pola Lubnjowa, Běłeje Gory a mjez Luborazom a Gubinom). Wody roztatych lodowcow su w Barutskej pradolinje w sewjerozapadnym směrje do morja wotběželi.

Mjez glacialnymaj dobomaj Halštrowa a Solawy knježeše Ćopła doba Holstein (započatk před 450.000 lětami; lodowcy cofachu hač do Skandinawiskeje), a mjez glacialnymaj dobomaj Solawy a Wisły I knježeše Ćopła doba Eem (započatk před 128.000 lětami).
Cyłkownje su so we Łužicy 10 do 150 m tołste kwarterne wotsadźowanja tworili: su to suwanki a lodowcowe mergle w morenach, šćerki a hrubo- do drobnozornite pěski w sanderach a pradolinach, drobnozornite pěski a mjastniki w tak mjenowanych kónčnych jězorach a derje sortěrowane pěski bywšich nawěwow.
Zamołwite za horjeka naspomnjene rozkuskowanje 2. łužiskeho worštoweho horiconta su sprěnja erosiwne skutkowanje běžiteje wody, zdruha móc přesuwacych so, něšto stow metrow tołstych lodowcow a střeća z nutrin zemskeje skory skutkowace tektoniske mocy.

1. W dołhej (wjace hač milion lět) dolodowej
dobje kwartera a za čas mjezylodowych dobow su so rěki po puću do Sewjerneho morja hłuboko do podłohi zaryli a w mjenje abo bóle šěrokich rěčnišćach tež woršty brunicy wumyli. Tute hrjebje (ryny), kiž buchu pozdźišo ze šćerkom a pěskami napjelnjene, stachu so ze skutkownymi hranicami mjez jednotliwymi wuhlowymi polemi, tak na přikład mjez Bjerwałdskej a Rychwałdskej wuhlowej jamu, mjez Rychwałdskej a Wochožanskej wuhlowej jamu abo mjez wuhlowymaj jamomaj Choćebuz-sewjer a Janšojce.

2. Ćeža a lateralny ćišć přesuwowacych so,
něšto stow metrow tołstych lodowcow stej w primarnje nimale wodorunych łožišćach brunicy dislokacije zawinowałoj: jednotliwe brunicowe woršty buchu roztorhane, nachilene, nahle stajene, přesunjene abo samo sfałdowane. Tute zjawy su we wokruhu cyłeho Delnjołužiskeho hraničneho wała zwěsćili, na přikład sewjernje wsow Trjebin a Slepo. So wě, zo pod tajkimi strukturelnymi změnami brunicowych worštow wudobywanje we wotkrytych jamach móžne njeje. Jako klasiski přikład mjenuje so Mužakowski zahork (južnje a zapadnje Mužakowa). Tam je wulki lodowcowy lobus brunicowe woršty wosebje intensiwnje sfałdował a w někotrych wotrězkach samo hač na powjerch stłóčił.
(Přez rozprochnjenje brunicy su małe z wodu napjelnene wužłobiny nastali. Tutón zjaw mjenuje so w fachowej literaturje jeser. Potajkim, tež serbšćina je w geologiskej terminologii zastupjena! Mjez Mužakowom a Běłej Wodu je so hižo w 19. lětstotku a spočatk 20. lětstotka brunica wudobywała, tola jenož w ručnym dźěle, zdźěla samo w niłkich podkopkach. E. Strittmatter w swojim romanje „Der Laden“ ćežke dźěło tamnišich hórnikow wopisuje.)

3. W sćěhu tektoniskich hibanjow za čas
najmłódšeho terciera (pliocen) tworjachu so w doterciernej podłoze přełamy w formje dołhich, wuskich hrjebjow. Do tutych dislokacijow buchu wězo tež wotsadźowanja terciera, inkluziwnje wšě woršty brunicy, zapřijate. Tajke strukturelne změny brunicowych łožišćow wuskutkuja so jako hranicy wuhlowych polow, znajmjeńša pak wone wudobywanje brunicy skomplikuja. Jako přikład mjenuje so Běłowodźanska hrjebja, kiž je južnowuchodnje-sewjerozapadnje wusměrjena a sewjernje Wochožanskeje jamy brunicowe woršty rozkuskuje.

Kak wulke su składy łužiskeje brunicy a kotre łožišćowe kriterije su charakterne?
Po nimale stolětnym hórnistwje składuje so we łužiskej zemi hišće něšto wjace hač 13 miliardow tonow brunicy (w přirunanju: Srjedźoněmske składy brunicy - 10 mrd. t. a Nižorynske składy brunicy – 57 mrd. t.). Trochuje so, zo hodźi so z pomocu nowočasneje techniki hórnistwa někak połojca wob-ličenych składow wudobyć. Dźiwajo na mnóstwo brunicy, kiž so we Łužicy wob lěto wudobywa (někak 50 milionow tonow), móhło so jenož pod tutym aspektom hórnistwo we wotkrytych jamach bjeze wšeho hišće wjacore lětdźesatki dale wjesć.
Brunicowe łožišća 2. łužiskeho worštoweho horiconta su přerěznje 8 do 14 m tołste. Wone leža 40 do 100 m hłuboko. Samo pod najšpatnišimi wuměnjenjemi (zwyšenje poměra wotrywanki : wuhlo na někak 12 : 1) je dźensa z pomocu hoberskich wuwoznych mostow wudobywanje brunicy technisce bjeze wšeho móžne a ekonomisce rentabelne.
W posudźowanju kwality brunicy so wosebita kedźbnosć wěstym brunicowym parametram wěnuje. K tomu słušeja nimo podźěla wuhlika (we łužiskich brunicach su to 68%) wosebje podźěle wody, popjeła a syrika a typjenska hódnota.
Z mjenowanych ličbow smě so wotwjesć, zo so w planowanych susodnych jamach přirunajomne parametry wočakuja. W zašłosći bě spalenje brunicy w milinarnjach za wobswět wosebje škódne (kisały dešćik, wysoki podźěl popjeła w powětře). W nowočasnych wulkomilinarnjach, kaž na přikład w Hamorskej, hodźa wšak so krute žadanja wobswětoškita (minimalny wustork popjeła a syrikowodźika do atmosfery) skerje spjelnić.


Někotre geologiske a ekologiske aspekty wudobywanja a energetiskeho zwužiwanja brunicy
1. Wudobywanje brunicy we wotkrytych ja-
mach wužada sej rozsahłe zniženje hładźiny dnowneje wody, a to we wjacorych wodonošnych horicontach wotrywanki, we łožišćach brunicy a w pod brunicu ležacych wodonošnych worštach. Tajki zarěz do runowahi hydrogeologiskeho systema ma bytostne, dołhotrajne sćěhi, nic jenož w poměrnje wusko wobmjezowanym wokrjesu wuhlowych jamow. Potrjechene su wosebje susodne přestrjenje, w kotrychž dnowna woda za čas wudobywanja brunicy a hišće dołho po zakónčenju brunicoweho hórnistwa faluje.
Trěbne dźěła hydrogeologiskeho saněrowanja traja dołho a su drohe. Deficit dnowneje wody hodźi so jenož jara pomału zaso wurunać, dokelž je poskitk wody ze spadkow a rěkow, wězo tež wotwisnje wot počasow, wobmjezowany. Zo by na přikład Sprjewja w Błótach a niže Błótow stajnje dosć wody měła, dyrbi so we Łužicy dnowna woda tež přichodnje nadal zběhać a do rěki a jeje přitokow dodawać.
Powšitkownje płaći, zo je saněrowanje bywšich wuhlowych jamow z powodźenjom tak mjenowanych kónčnych jamow (dźěrow) zakónčene. W Delnjołužiskim łožišćowym wobwodźe (Delnja a srjedźna Łužica) so hač do lět 2020/25 zbytki někak 30 bywšich wuhlowych jamow z wodu napjelnja. Z kumštnej jězorinu so něhdyši geografiski charakter holanskeje krajiny nimale pozhubi. Najskerje so z tym tež lokalny klima regiona změni.

2. Nimo hydrogelogiskich dyrbjeli so tež in-
ženjerskogeologiske wosebitosće wobkedźbować. Sypnjenje nahłych skłonow wotsypkow wuhlowych jamow, kaž njedawno w Nachterstedće (Saksko-Anhaltska), je bjezdwěla wuraz njestabilnosće tajkich přez wotkryte wudobywanje wuhla tworjenych nahłych kromow wuhlowych jamow. To płaći njezaležnje wot prašenja, što je w konkretnym padźe wotsunjenje a sypnjenje nahłeho skłona bywšeho nasypa – tak mjenowane sadźenske sunjenje (Setzungsfließen) – bjezposrědnje wuwołało. Powšitkownje sćěhuje: Po zakónčenju wudobywanja brunicy wostanje z inženjerskogeologiskich a hydrogelogiskich přičin zwužiwanje nasypow za twarske projekty najskerje na dołhi čas zasadnje problematiske. Najnowša informacija wo twarje hłobokeje (100 m) škitneje, wěstotneje sćěny mjezy jězorinu pola Wjelceje a susodnymi hišće wotewrjenymi wuhlowymi jamami jenož wobkruća, zo spočatne wuprajenja, we łužiskim brunicowym rewěrje strach přirunajomneje katastrofy pječa njewobsteji, woprawnjene njejsu.

3. Łožišća wuhla su akumulacije wuhlika
w zemskej skorje, kiž su so w běhu dołhotrajnych geologiskich dobow (zwjetša přez někotre dźesatki milion lět) tworili. Liči so z tym, zo je poch w běhu jednoho lěta přerěznje lědy wo jedyn mm dale rostł. Poćahujo na z pocha so tworjacu brunicu bě to wo tójšto mjenje hač 1 mm wob lěto.
Wuměnjenja nastaća brunicy su chemiske a biochemiske procesy rostlinstwa, při kotrychž so wuhlikowy dioksid z atmosfery sćaza, wuhlik w organiskej maćiznje so wjaza a zbywacy kislik zaso do atmosfery so wróći. Žórło trěbneje energije mjenowanych procesow je słónco. Łožišća brunicy su potajkim takrjec w běhu geologiskich dobow akumulowana słónčna energija.

4. Přez energetiske zwužiwanje fosilnych
palnych surowiznow tworja so w jara krótkej dobje (samo někotre čłowjeske generacije su geologisce widźane zanjechajomny čas) nadměru wulke mnóstwa wuhlikoweho dioksida, kiž so do atmosfery emituja a najskerje bytostnje ke klimatiskim změnam přinošuja.
Ideja składowanja wuhlikoweho dioksida w podzemskich rezerwarach je pozdatnje hišće jara daloko wot praktiskeje realizacije zdalena. Pod geologiskim aspektom móhli wšak so na přikład tak mjenowane akwifery (zběrniki bywšich łožišćow wuhlikowodźikow) abo solne kawerny jako spušćomne reservoiry wopokazać. Tola problematiske je a wostanje zawěsćenje njepřepušćliwosće točenjow a jich techniskich instalacijow, kiž su za pjelnjenje tajkich reservoirow trěbne.

Bóh knjez je stworił Łužicu,
a čert je zarył brunicu
Přisłowne wuprajenje našich w serbskej holi bydlacych prjedownikow je nam zrozumliwe, přetož brunica je jim zebrała wšitko: dom a wjes, łuku a polo, holu, rěki a jězory a njerědko tež rěč a kulturu.
Naša generacija dyrbjała pak spóznać, zo je wšón naš wobswět dźěl Božeje stwórby a zo ma so škitać a wobchować, za nas a za našich potomnikow. Ze zemskimi pokładami dyrbjeli my zlutniwje a we ekologisce přiměrjenym wašnju wobchadźeć.
Wot toho časa, jako bě homo sapiens před wjele lěttysacami započał graty wužiwać, wobwliwuje a přeměnja čłowjestwo wobswět: litosferu, hydrosferu, atmosferu a biosferu. Nihdy njebě so antropogeniski wliw na změny zemskeho powjercha tak intensiwnje wuskutkował kaž dźensa. Na tym ma pod globalnym aspektom hórnistwo – wosebje wudobywanje wuhla (brunicy) we wotkrytych jamach – poměrnje wulki podźěl. A my dyrbjeli na to myslić: Tež naša mała Łužica wudobywanje brunicy dale wjedźo k tomu njemało přinošuje.
Z geologiskeho zrozumjenja je poměrnje wěste: Ekstensiwne zwužiwanje přirodnych resursow – wosebje fosilnych palnych surowiznow – njewostanje bjez sćěhow, nic za naš jónkrótny planet, kiž žiwjenje zmóžni, ale za nas, kiž smy na nim žiwi a za te sćěhi zamołwići.
Ale přiwšěm so dale argumentuje: Dyrbimy łužisku brunicu hišće lětdźesatki wudobywać, dokelž wona nam našu stajnje rosćacu potrjebu poměrnje tunjeje elektriskeje energije a někotre sta dźěłowych městnow zaruča. Tola njepodrywa da čłowjek ze swojim krótkowidnym myslenjom a jednanjom tak sam podkłady swojeho byća tu na zemi?



Žórła:

Nowel, W., Böhnisch, R., Schneider W. u. H. Schulze:
Geologie des Lausitzer Braunkohlenreviers –
Herausgeber: Lausitzer Braunkohle Aktiengesellschaft, Senftenberg 1994

Atlas zur Geologie von Brandenburg (Maßstab 1 : 1 000 000) –
Herausgeber: Landesamt für Geowissenschaften und Rohstoffe Brandenburg, Kleinmachnow 1997

Henningsen, D. u. G. Katzung:
Einführung in die Geologie Deutschlands. –
Spektrum Akademischer Verlag Heidelberg - Berlin, 2002, 6. Aufl.