Interkulturny dialog – koncepty a praktiske kročele

Elka Černokožewa

Lěto interkulturneho dialoga
Lěto 2008 bu wot Europskeje komisije jako lěto interkulturneho dialoga deklarowane. Při tym jedna so wo wobšěrnu iniciatiwu spěchowanja dialogiskeje wzajomnosće. Njeda dźě so prěć, zo wobstejitej nastupajo wobchadźenje z kulturnymi diferencami w Europje dwě zakładnej tendency: Jónu zwěsćamy, zo přiběraja pady diskriminowanja, rasizma a populizma. Tak wupokazuja wuslědki woprašowanja eurobarometra „Diskriminowanje w EU“, zo hraje drje w diskriminowacym zmyslenju „widźomne“ rozdźěle a zadźerženja wěstych skupin ludźi centralnu rólu, zo pak maja tež druhe „hinašosće“ často njezrozumjenje za sćěh. Na druhej stronje wujewja dalše, spontanje přewjedźene woprašowanje eurobarometra na temu „interkulturny dialog“ z nowembra 2007, zo wobhladuje wjetšina wobydlerjow statow Europskeje unije mnohotnosć a interkulturny dialog jako wobohaćenje kulturneho žiwjenja swojeho kraja. Zdobom pak so wukopa, zo je mało jasnosće wo tym, što so dokładnje pod interkulturnym dialogom rozumi.
Tohodla bě Europska komisija sformulowała nadawk, zwěsćić staw a perspektiwy interkulturneho dialoga w krajach EU. Wot januara 2007 hač do měrca 2008 je team Bonnskeho Europskeho instituta za přirunowace kulturne slědźenje (ETICarts) z dźesać ekspertami, dwěmaj wosebitymaj poradźowarjomaj a 34 narodnymi korespondentami resp. korespondentkami w cyłoeuropskej slědźenskej syći hromadźe dźěłał. Přepytowane buchu we wobšěrnym slědźenskim programje slědowace prašenja: Kotre koncepty interkulturneho dialoga eksistuja hižo? Kotři akterojo abo kotre institucije hraja nastupajo jeho spěchowanje rólu? Hodźi so hižo wo prawniskich abo politiskich wobłukowych wuměnjenjach w zwisku z interkulturnym dialogom rěčeć? Po kotrych wažnych zaměrach abo zasadach wuwiwa so politika interkulturneho dialoga? Su kriterije přepruwowanja programow, naprawow a projektow?
Tute prašenja přepytowachu so na polach wuměłstwo a kultura, kubłanje a sport. Wuslědki slědźenjow buchu wospjet wobjednane a pod titlom „Kulturnu mnohotnosć zhromadnje praktikować. Narodne koncepty k ,interkulturnemu dialogej’ w Europje“ manuskriptnje zjimane. Nazběrane informacije a analyzy maja jednotliwym europskim komisijam pomhać při wuwiwanju strategijow a programow.

Definicija
Studija je slědowacu definiciju wopřijeća zdźěłała: Interkulturny dialog je bjezwuslědkowy, wzajomnje respektowany proces interaktiwneje wuměny mjez indiwiduumami, skupinami a organizacijemi z rozdźělnymi kulturnymi korjenjemi resp. rozdźělnych swětonahladow. K jeho zaměram słuša, wuwiwać hłubše zrozumjenje rozdźělnych perspektiwow a zadźerženjow, intensiwować wobdźělenje na towaršnostnym žiwjenju, polěpšeć móžnosće a kmanosće posudźowanja, spěchować jenakosć šansow a pozbudźeć tworićelske procesy.
Chcemy-li zmysł a zaměr interkulturneho dialoga zrozumić, je trjeba, rozmyslować zasadnje wo bytosći dialoga. Přetož w praktiskim žiwjenju kaž tohorunja w politice so často wo dialogu rěči, byrnjež scyła žanoho dialoga njebyło. K bytosći kóždehožkuli dialoga słušeja po komunikacisko-teoretiskich aspektach znajmjeńša slědowace zakładne předpokłady:
– wobstaće dweju abo wjacorych stronow, to rěka wěsteje měry diferencowanja
– měnjawy tok informacijow, tak zo přińdźetej wobě stronje runoprawnje k słowu
– zwólniwosć, informacije resp. perspektiwy tamneje strony zrozumić
– namakanje zhromadneje rěče (nic jeno werbalnje) resp. tež druhich zhromadnosćow
– pospyt, sebje samoho widźeć we wočach tamneho
Bjez tutych zakładnych charakteristikow njeje dialog móžny. Potom jedna so wo druhe formy komunikacije. Tute móžeja rozdźělne być, na př. dominanca, podćisnjenje, asimilacija, zaničowanje. Na kulturnym polu su tute njedialogiske formy wobchadźenja z diferencami tohorunja znate. Móžemy je takle pomjenować:
– homogenizowanje
– bój kulturow

Kulturnopolitiske rozmyslowanja
W slědowacym někotre zasadne rozmyslowanja nastupajo interkulturny dialog, tak kaž so wo nich tuchwilu diskutuje:

1. Wopřijeća kaž interkulturny dialog, kulturna mnohotnosć abo socialna kohezija nachadźeja so wot wěsteho časa na čole politiskich programow w Europje. Jako přičiny toho su najprjedy raz žołmy migracije w zašłych lětdźesatkach wosebje relewantne, z kotrymiž je so wobraz ludnosće někotrych krajow widźomnje „wopisanił“. Nimo toho wowliwowachu rozšěrjenje EU, globalizacija, geopolitiske trendy, nowe medije komunikowanja a w tym zwisku rozšěrjenje wobsaha medijow kontrowersy a debaty wo našich systemach hódnotow. Tute wuwića nuzuja k tomu, naše koncepty wo kulturje znowa definować.

2. Interkulturny dialog njeje jeno mjezynarodny dialog, t. r. nima so jeno rozumić jako wuměna mjez statami a narodami, ale jako wobšěrny koncept, kiž implikuje tohorunja diferency znutřka stata abo naroda.

3. Interkulturny dialog wusměrja so na poćahi z tak mjenowanymi „starymi“ mjeńšinami, t. r. ze zasydlenymi a politisce připóznatymi skupinami, kaž tohorunja z „nowymi“ mjeńšinami, nastatymi w sćěhu aktualnych migracijow. W Zwjazkowej republice Němskej rěčimy wo „starych“ minoritach (Serbach, Sinti/Romach; Frizach a Danach), dale eksistuje židowska kultura, a k tomu přińdu wšelake nowe mjeńšiny (připućowacy z Turkowskeje, wuchodneje Europy atd.)

4. Mjeńšiny smědźa so – ze swojimi nazhonjenjemi „dwójneho žiwjenja“ – jako ćěrjaca móc interkulturneho dialoga wobhladować. Ekskluziwne resp. fundamentalistiske ideje a praktiki njesmědźa so při tym zamjelčeć, kiž nachadźeja so tohorunja pola mjeńšinow. Z eksistencu tajkich idejow a praktikow kóždyžkuli dialog zwrěšći.

5. Strategija integracije, kajkuž w EU znajemy, zaměrja so často na zminiměrowanje a zamazanje diferencow a diwersnosće. Strategija interkulturneho dialoga zaměrja so na připóznaće hinašosće a wurazne zapřijeće tamnych do zhromadnosće.

Towaršnosć, woznamjenjena z interkulturnym dialogom – to je nowa wizija za Europu. Jamaisko-britiski kulturny slědźer Stuart Hall je to w lěće 2000 takle sformulował:
„Njeměli-li so přisłušnicy etniskich mjeńšin jeno z byrgarjemi ze samsnymi prawami stać, ale zdobom z integralnym wobstatkom narodneje kultury być, potom měli wuznamy zapřijeća ,british’ wo wjace jich nazhonjenja, hódnoty a nadźije wopřijeć.“
Koncepcija wo interkulturnym dialogu móže nowe šansy wotwěrać za spóznajomnosć a wuwiće serbskeje kultury w Němskej a Europje. Bjezdwěla ma so na „němskej stronje“ nastupajo připóznaće kulturneje diferency znutřka kraja wjele nachwatać – njech na narodno-statnej runinje, njech na komunalnej runinje, njech pola jednotliwych institucijow. Tójšto měło so rozmyslić a znowa zrjadować nic jeno we Łužicy, ale tohorunja w Berlinje, su dźě Serbja naležnosć zwjazkoweje republiki. Hdyž bywaja institucije a projekty ewaluěrowane, nastanu tele prašenja: Kotre znajomosće na př. wo Serbach a serbskej kulturje posrědkuja so na němskorěčnych šulach? W kotrych muzejach znazornja so něšto wo stawiznach abo přitomnosći Serbow? W kotrych projektach a institucijach su Serbja resp. serbske intencije, žedźby a disponowanosće prezentne?
Ale tež na „serbskej stronje“ ma so wjele znowa rozmyslić a znowa zrjadować, měło-li k woprawdźitemu dialogej dóńć. Móžemy so na přikład prašeć: Hdźe su městna a zarjadowanja, na kotrychž so wobě kulturje (a snano hišće dalše kultury) zetkawaja, tak zo dochadźa k wuměnje perspektiwow? Zawěsće je druhdy přihódne, hdyž sy „mjez swojimi“. Tola kak maja nas druzy zeznać a zrozumić, hdyž njehajiš z nimi dialog? A kak móžemy so sami zeznać a zrozumić, hdyž njewidźimy so tež z wočemi tamnych?
Móhła sej předstajeć, zo lěto interkulturneho dialoga sensibelnosć za kulturne diferency w Němskej přispori. Ale serbska strona dyrbi aktiwnišo a zaměrnišo swoju prezencu w nowych politiskich programach, trendach a wizijach wutwarjeć.

Štyri praktiske kročele
Analyza w EU je wupokazała, zo je so naša wěda wo kulturno-dialogiskich procesach w zašłych lětach spochi rozšěrjała a zrozumjenje za nje přibyło. Nětko dźe wo to, z tym zwjazane změny zmanifestować z doslědnej změnu paradigmow w politice a w slědźenju. Při tym móhło so twarić na wiziju wo přichodźe, w kotrejž so koncepty hospodarskeho a towaršnostneho wobdźělenja z tajkimi wo kulturnej mnohotnosći wjazaja a wzajomnje wopłodźeja. Tuta wizija woła za strategiju, kiž spěchowanje jednotliwych dobrych projektow přesahuje. Tule su zamołwići na europskej, narodnej a lokalnej runinje kaž tež syły akterow interkulturneho dialoga ciwilneje towaršnosće požadani. Studija je porjad po štyrjoch schodźenkach sformulowała:

* Puće pokazać (Mapping rouds): Wumjezowanja a diskriminowace praktiki dyrbja so spóznać.
Štož serbsko-němske poćahi nastupa, je dotal mało faktow nazběranych resp. analyzow wo wumjezowanjach a diskriminowacych praktikach zdźěłanych. Často je za mjeńšinu bolostna naležnosć, rozprawjeć wo nazhonjenym horju. Přiwšěm je to nuznje trěbne. Při tym dźe jónu wo registrowanje markantnych podawkow kaž tohorunja wo wobšěrnu analyzu stawiznow poćahow – w zašłosći a wosebje w přitomnosći.

* Murje potorhać (Breaking down walls): Zadźěwki za runoprawne wobdźělenje dyrbja so wottwarić runje tak kaž předsudki, rasizm a stereotypy. Trěbne su stimulancy abo rjadowanja k zesylnjenej prezency ludźi, twórbow a idejow mjeńšiny w politice, hospodarstwje, kubłanju a kulturje. Dźe wo to, rozšěrić jich móžnosće wukonjenja wliwa.
Za serbsko-němske poćahi měli so na př. prašenja negatiwnych nastajenjow a předsudkow studować, a to na woběmaj stronomaj. K tomu wobsteja diferency tež znutřka serbskeje a němskeje kultury, štož měło so wobkedźbować. Dale dźe wo to, administraciju tak přeměnić, zo njeby k diskriminowanju dochadźało a „pisanosć“ so spěchowała.

* Mosty twarić (Building bridges): Interkulturne techniki a kwalifikacije měli so na př. z programami a aktiwitami w kubłanju, we wuměłstwach a w medijach dale wuwiwać. Z tym móhli so stworić instrumenty, kotrež čłowjeka wukmanja, zapřahnyć so z cyłej wosobu wuspěšnje do procesa interkulturneho dialoga.
Za serbsko-němske poćahi je to nowe polo. Kompleksny instrumentarij dyrbi so zaměrnje zasadźić, zo by empatije było, swójsku a cuzu kulturu lěpje spóznać a do mjezsobnych poćahow stajić, t. r. rozdźěle mjez kulturami, ale tež zhromadnosće widźomne sčinić. Docpěć maja so interkulturne techniki a kwalifikacije na wšěch runinach – hač do zarjadnistwow.

* Rumy zhromadnje nazhonjeć (Sharing spaces): Wažne su zhromadnje wužiwane rumy abo „platformy“, w kotrychž je móžno, respektnje so wuměnjeć wo idejach, nazhonjenjach a nabožinach a w kotrychž móže so interaktiwna komunikacija swobodnje rozwiwać. Při konfliktach móžeja so wobdźěleni na př. dojednać, zo toleruja měnjenje tamneho. To móhło hłubše zrozumjenje rozdźělnych nahladow a zadźerženjow wuskutkować kaž tohorunja nowe kreatiwne procesy a formy wuraza.
Zawěsće njeje „zhromadnje dožiwjeny rum“ (shares space) jeno jako fyziski areal mysleny; dialogiske procesy móžeja so tež w medijach abo w někajkej wirtuelnej wokolinje wotměwać. Štož dialogiski, zhromadnje dožiwjeny rum Serbow, Němcow a druhich nastupa, ma so hišće wjele pódy worać. Hybridnosć je wažne hesło k tomu. Abo bikulturnosć, multipla identita, dwurěčnosć. Wažne je, zo so ludźo z rozdźělnym kulturnym pozadkom hromadźe namakaja a zhromadnje něšto započnu. Něšto mało serbskich projektow a institucijow je, kiž tole zaměrnje a skutkownje praktikuje. Wizija je politika jenakosće a diferency abo diferency a jenakosće.

Wuhlad
Interkulturny dialog pokazuje perspektiwu, kak móhłoj so kultura a identita w Europje 21. lětstotka dožiwjeć a organizować. Wuslědki studije wujewjeja, zo je hišće wjele napinanjow trěbnych, zo by so tutej wiziji wotpowědowało. Tak smy studiji dali za hesło wuprajenje egyptowskeho spěwarja, awtora a dźiwadźelnika Mohameda Mounira: „The more we share, the more we have!“ (Čim bóle dźělimy, ćim wjace mamy!).

(Z němčiny přenjesł: C. Kola)