Němčina za studij Serba njeparujomna

Dr. Sigmund Musiat

Metody wučby w 19. lětstotku

Zawod
Generacija serbskich narodnych prócowarjow štyrcetych/połstatych lět 19. lětstotka, zmištrowaca přechod z feudalizma do byrgarskeje towaršnosće, bě we wulkej wjetšinje přeswědčena była, zo zamóže serbski narod swoju rěč a identitu porno dominantnej němčinje přesadźić. Prócowanja wo serbske rozwučowanje w šulach a wo serbske bohosłužby słušachu tohodla k primarnym politiskim zaměram, sformulowanym w sławnej „Wulkej próstwje Serbow“ (Maćičnej peticiji) rewolucijneho lěta 1848. Zdobom dowidźachu samsni prócowarjo njewobeńdźomnosć a šansu w přechodźe k serbsko-němskej dwurěčnosći. Jelizo nastawachu problemy wosebje w sakskim ludowym šulstwje, móžeše to zaležeć na njesćerpnosći šulskich instancow a kolatora, njekmanosći abo pasiwiće wučerstwa, karjerizmje němcowacych Serbow abo na žadanjach staršich w šulskich prjódkstejerstwach. Nadrobnje je to dokumentował za saksku Hornju Łužicu Peter Kunze, při čimž je wobswětlił wobstejnosće nastaća preparandy Krajnostawskeho wučerskeho seminara, tak zo móžu sej to tule zalutować.(1)

Na druhej stronje běchu naši prjedownicy we woběmaj Łužicomaj nuzowani runać puće přichodnym wučerjam, duchownym, prawiznikam, lěkarjam a druhim akademikarjam na wučerske seminary a uniwersity. Sakske ludowe šulstwo je drje tež dobre dźěło wukonjało, tola jenož w mało padach serbske dźěćo porjadnje němsce nawučiło. Jeničke wuwzaće bě Tachantska ludowa šula w Budyšinje, wo kotrejž budźe niže rěč.

Mje je wabiło přehladać hesła Serbskeho biografiskeho słownika (1970) a Noweho biografiskeho słownika (1984) pod aspektom, kak su sej přichodni studenća zamóhli trěbne rěčne znajomosće přiswojić, zo bychu wobstali přijimanske pruwowanje na srjedźnej šuli. Jenož přidatne žórła so wosebje mjenuja.

1. Priwatne hodźiny pola wjesneho wučerja/wosadneho fararja

Synojo zamóžitych staršich chodźachu k wjesnemu wučerjej na priwatne přidatne hodźiny. Jakub Bjeńš (1808–88), syn bura w Nowoslicach, je hač do 1823 priwatny šuler patera Tecelina Měta w Róžeńće był a woteńdźe potom do Serbskeho seminara w Praze. Jurij Libuš (1788–1867), syn gmejnskeho předstejićerja w Praskowje pola Wjelećina, wopytowaše elementarnu šulu we Wjelećinje a dóstawaše priwatnu wučbu přez tamnišeho fararja, tak zo móžeše 1802 zastupić do Budyskeho gymnazija. Jan Křesćan Rychtar (1793–1856), syn młynka–wobsedźerja w Rańku, bjerješe priwatne hodźiny pola fararja w Złym Komorowje a pola seminarneho direktora w Drježdźanach, tak zo bu 1812 přistajeny jako domjacy wučer.
Michał Hórnik (1833–94), syn klamarja a šewca we Worklecach bě 1842–46 šuler tamnišeho wučerja Hawštyna Bjarnata Hauffy, „kotrehož je za gymnazij derje přihotował a k rěčespytnym studijam wubudźował. (Jurij Młynk). Nazymu 1846 přińdźe – štož bě wuwzaće – na Budyski gymnazij. „Dokelž móžeštaj staršej syna pjenježnje podpěrać, studowaše wón na gymnaziju, hdźež njemóžeše ... ze žanym stipendijom ličić.“(2) Nan je zawěsće tež wučerja Hauffu zapłaćił.

Dalši přikład zaměrneho přidatneho kubłanja w němčinje přez wjesneho wučerja wopisuje sam potrjecheny Jan Awgust Sykora (1835–1921), syn swobodneho kublerja a wulkowikowarja ze žitom a lanym symjenjom z Malešec. Měješe bratra a dwě sotře. Wšitke Sykoric dźěći dóstachu po nanowej woli wšědnje přidatnu hodźinu němčiny přez swojeho wučerja.(3)
Jan Bohuwěr Mučink (1821–1904), syn chěžkarja a nadróžneho dźěłaćerja w Njechanju, chodźeše najprjedy do Dažinskeje šule. Pjatnaćelětneho wza sej jeho wučer Jakub Ryćer w Palowje jako „preparanda“ (4) do wučby, tak zo bu 1839 kmany zastupić do Krajnostawskeho wučerskeho seminara.
Jan Hendrich Bjar (1837–59), syn młynka w Praskowje, chodźeše do ludoweje šule w Dźiwoćicach a bjerješe po nanowym přeću priwatne hodźiny w Hodźiju, poby kaž Sykora 1849/50 na měšćanskej šuli w Budyšinje a bu potom přijaty na tamnym gymnaziju.

Mikławš Hicka (1821–99), syn žiwnosćerja w Hórkach, je drje hnydom do šule w Chrósćicach zastupił, hdźež je jeho wučer Handrij Brojer – podobnje kaž w padźe Mučinka – 1835–38 wučił jako „preparanda“, tak zo bě 1838 přihotowany zahajić studij na Krajnostawskim wučerskim seminarje w Budyšinje.

Jan Jakub Pjetaš (1815–85), syn wučerja w Njebjelčicach, chodźeše drje najprjedy k nanej do šule, prjedy hač přiwza jeho Chróšćan wučer Wolf štyrnaćelětneho za swojeho „preparanda“. 1829/30 wuknješe tudy, 1830–32 na preparandźe w Budyšinje (to rěka hišće na Tachantskej šuli!), 1832 bě kmany zastupić do Krajnostawskeho wučerskeho seminara.

2. Wopyt měšćanskeje šule

Julius Korla Jan Mikela (1801–63), syn měšćana-rjemjeslnika w Budyšinje, bu na tudyšej měšćanskej šuli (Bürgerschule) wukmanjeny, zo smědźeše pjatnaćelětny so zapisać do Akademije wuměłstwa w Drježdźanach a zo je pozdźišo móhł jako wučer rysowanja skutkować na Wučerskim seminarje w Drježdźanach-Friedrichstadće.

Jakub Wornar (1828–1910), syn ratarja w Dubrjenku, wopytowaše štyri lěta Kulowsku šulu. Potom je něšto lět doma sobu ratarił. Je 1843 do Budyskeho gymnazija a 1846 do Praskeho Serbskeho seminara přišoł. Potajkim je so jemu samo njepołny wopyt Kulowskeje měšćanskeje šule, w kotrejž bě so tachant a biskop Lok postarał wo modernu němsku wučbu (5), wudanił.

Za ewangelskich Serbow Hornjeje Łužicy hraješe měšćanska šula w Budyšinje wosebitu rólu při pohłubšenju znajomosćow němčiny wjesnych hólcow před zastupom do srjedźneje šule. Wo tym zdźěli hižo mjenowany Malešan Jan Awgust Sykora slědowace:
„Po jutrach lěta 1847 přińdźech do Budyšina na měšćansku šulu, zo bych tu lěto wostał a němsku rěč nawuknył. Mějach tam wuběrnych wučerjow. W mojej rjadowni běštaj hišće dwaj druhaj serbskaj hólcaj. Naš wučer cand. theol. Leuner ... měješe z nami wjele sćerpliwosće. My třo Serbja njemóžachmy tak spěšnje wotmołwić kaž němscy hólcy, dokelž dyrbjachmy najprjedy prašenja našeho wučerja sebi do serbskeje rěče přełožić, potom wotmołwu sebi serbsce tworić a potom našu wotmołwu do němskeje rěče přełožić. To wšitko wěstu chwilu traješe; ale po štwórć lěće móžachmy při prašenjach našeho wučerja naš porsćik runje tak spěšnje zběhnyć kaž naši němscy towaršojo. Wězo běše naša němčina trochu po serbskej rěči złožena ..., ale po času nawuknychmy so prawje wuprajić. Ze mnu běštaj dwaj Serbaj: Somer z Malešec, ... pozdźiši farar w Hućinje, a Hausmann z Łomska, pozdźiši wučer w Biskopicach. (6) Tež Adolf Sommer (1862–1909), syn Budyskeho mulerja, přeńdźe samsnu šulu a zastupi 1876–81 do Krajnostawskeho wučerskeho seminara, štož drje prawje rěka, zo chodźeše znajmjeńša lěto najprjedy do přizamknjeneje preparandy.

3. Tachantska šula a katolska preparanda w Budyšinje

Po tym, zo bě tachant a biskop Lok 1816 staru Tachantsku šulu z 13. lětstotka zběhnył a zbytk z farskej šulu Našeje lubeje knjenje do noweje Tachantskeje šule přetworił, wuwi so wona k spomóženju katolskich Serbow w dwěmaj směromaj – k serbowacej wosadnej šuli domjaceho šulerstwa jako 1835 wutworjena ludowa šula na jednej a němcowacej ludowej šuli hornjeho schodźenka za wobdarjenych serbskich hólcow ze wšěch katolskich wosadow. (7) Tu mějachu wonkowni šulerjo nachwatać swoje rěčne njedostatki w němčinje, zo móhli zastupić do preparandy Krajnostawskeho, potom Katolskeho wučerskeho wustawa – we wuwzaćnym padźe hnydom do gymnazija.

Michał Cyž (1823–60), syn kublerja-šołty w Nowoslicach, wopytowaše šulu nimale cyłe lěta wot 1838–45. Z tym bě kwalifikowany zastupić do Budyskeho gymnazija.

Mikławš Cyž (1825–53), syn ratarja z Bóšic, chodźeše po přesydlenju swójby do města tohorunja stajnje do tuteje šule a přińdźe po jeje wuchodźenju 1840 do Serbskeho seminara w Praze, potajkim na tamniši Małostronski němski gymnazij.

Jakub Kral (1828–1911), syn Chróšćan šewca, bu 1840 přewzaty po wopyće šule w Chrósćicach a Njebjelčicach a bu zdobom „tachantski hólčk“ Tachantskeje šule (8) – ministrant-słužownik jednoho z tachantskich duchownych, tak zo měješe přebytk a zastaranje zawěsćenej. Lěpše wuměnjenja sej chudy wjesny hólc hač do spočatka 20. lětstotka přeć njemóžeše. Kral bě kmany po preparandźe 1845 do Krajnostawskeho wučerskeho seminara zastupić a samo wučerjow zastupować.

Jakub Herman (1836–1916), syn bura w Swinjarni a potom wulkokubler w Chrósćicach, smědźeše po wuspěšnym wopyće Tachantskeje šule tohorunja hnydom do Prahi na studij.

Jakub Wjels (1829–74), syn ratarja z Hrubjelčic (Budyska wosada), bě pokazany na tudyšu wosadnu šulu, poby po njej 1843–45 na měšćanskim gymnaziju a dósta hakle potom stipendij za dalši studij w Praze.

Pětr Dučman (1839–1907), syn bura w Bozankecach (Budyska wosada), wopytowaše Tachantsku šulu a 1852 krótko preparandu 1851 załoženeho Katolskeho wučerskeho seminara. Jeho němčina wšak dyrbješe dosahaca być, hewak njeby hišće w samsnym lěće do Prahi směł. Traš čakaše jenož na wólne městno w Serbskim seminarje.

Jan Haša (1842–63), žiwnosćerski syn ze Zajdowa (Budyska wosada), bu prěnje tři lěta ludoweje šule pósłany do Wulkeho Wjelkowa, potom pjeć lět do Tachantskeje šule. Přebywaše potom dwě lěće na katolskej preparandźe a dósta 1857 stipendij za Prahu.

Michał Lešawa (1843–62), syn žiwnosćerja w Brěmjenju, wuchodźi Tachantsku šulu a 1857/58 katolsku preparandu, potom dźěše do Prahi.

Jurij Cyž (1848–74), bratr naspomnjeneho Michała Cyža, dósta prěnje šulske kubłanje drje we wosadźe (Róžant abo Ralbicy), wosta poslednjej lěće na Tachantskej šuli a smědźeše tola hnydom hić na Budyski gymnazij.

Michał Pětranc (1849–1915), syn kublerja w Čornecach, bu wučeny spočatnje w ródnej wsy, 1861–63 na Tachantskej šuli, 1863–65 na katolskej preparandźe a smědźeše potom do Prahi.

Jakub Skala (1851–1925), syn chěžkarja-krawca z Chrósćic, absolwent Tachantskeje šule a katolskeje preparandy, móžeše po tym 1865 w Praze studować.

Franc Měrćink (1852–1910), syn žiwnosćerja z Bělšec (Budyska wosada), woteńdźe po wopyće Tachantskeje šule hnydom do Prahi na gymnazij.

Jurij Kumor (1855–1918), syn młynka-korčmarja we Łazku, přechodźi Tachantsku šulu a dósta hnydom městno jako chowanc Praskeho Serbskeho seminara.

Michał Bjedrich (1855–76), syn chěžkarja-šewca w Smjerdźacej a jeho bratr Mikławš Bjedrich-Radlubin (1859–1930) móžeštaj po přesydlenju swójby do města Tachantsku šulu wužić. Michał poby dwě lěće na katolskej preparandźe. Wobaj smědźeštaj ze stipendijom do Prahi, Mikławš hnydom po ludowej šuli.

Jakub Bart-Ćišinski (1856–1909), syn Kukowskeho žiwnosćerja, chodźeše do němskeje Kukowskeje šule, poslednjej lěće do Tachantskeje šule a 1869–71 do katolskeje preparandy (lědma, kaž w NBS podate, do Katolskeho wučerskeho seminara). 1871 dźěše do Prahi.

Bratraj Jurij (1862–1932) a Jakub (1867–1932) Šewčik, synaj kublerja w Baćonju, wopytowaštej Tachantsku šulu. Jurij – pozdźiši wučer – přebywaše sydom lět na Katolskim wučerskim seminarje, potajkim tež na připrawce. Jakub poby tež wěsty čas na preparandźe (nic na seminarje!), woteńdźe jako 15lětny do Praskeho Serbskeho seminara.

Michał Žur (1868–1929), syn młynka w Hózku, bu 13lětny daty do Tachantskeje šule a z 15 lětami zastupi do Budyskeho gymnazija.

Jan Just (1869–1922), syn žiwnosćerja w Nowej Jaseńcy, smědźeše 12lětny na Tachantsku šulu a 1883/84 přebywać na katolskej preparandźe (nic na Katolskim wučerskim seminarje, kaž rěka w NBS). 1884 woteńdźe do Prahi.

Jakub Lorenc-Zalěski (1874–1939), syn Radworskeho žiwnosćerja-dźěłaćerja, je pječa 1887–89 přebywał na katolskej preparandźe, doniž njesmědźeše do Prahi na studij, je był zdobom „tachantski hólčk“ Michała Hórnika a tuž wěsty čas drje tež tachantski šuler.

Jan Rječka (1878–1915), syn žiwnosćerja z Małych Bobolc, je chodźił do Tachantskeje šule a drje bjez přihota na katolskej preparandźe 1891–94 absolwował Katolski wučerski seminar.

Jan Bryl-Serbin (1879–1931), syn chěžkarja a ratarskeho dźěłaćerja w Starej Cyhelnicy, wopytowaše Tachantsku šulu, 1893 katolsku preparandu a woteńdźe 1894 do Prahi.

Jan Andricki (1880–1955), syn žiwnosćerja-šewca w Pančicach, zastupi 1894 do Tachantskeje šule a potom do Katolskeho wučerskeho wustawa.

Michał Nawka (1895–1968), syn Radworskeho žiwnosćerja-krawca, přińdźe 13lětny do Tachantskeje šule a po njej tohorunja do seminara.

W serbskej zjawnosći njebě z wašnjom, z připóznaćom wo narodnym kubłanju Tachantskeje šule rěčeć. Nawopak słyšachu zamołwići hdys a hdys skerje słowa pohórška. Tola objektiwny fakt, internje wědomy a zjawnje njewidźany, bě a wostanje trajna zasłužba wo młodu katolsku serbsku inteligencu. Hólcy a pozdźišo tež někotre holcy njebychu so na gymnazije a wučerske seminary a specielne preparandy dóstali, njebychu-li wobknježili němčinu. Zo njebychu pozabyli maćeršćinu a serbowědne zdźěłowanje, wo to starachu so wotpowědne akademiske narodne towarstwa.(9)

Připóznaće w našej intenciji dósta šula spočatk 20. lětstotka přez zawodny nastawk KP: „Přecy běše Tachantska šula tež bohaće wot zwonkownych šulerjow wopytowana. Wot lěta 1823 do lěta 1876 poby tu 425 zwonkownych šulerjow, 81 šulerkow, wot lěta 1876 hač do lěta 1909 pak 448 šulerjow a 47 šulerkow. Najwjace zwonkownych šulerjow bu přiwzatych w lěće 1886, mjenujce 27 a najwjace šulerkow w lěće 1877, mjenujce sydom. Mjez tym zo zwonkowni šulerjo přecy hišće tachantsku šulu pilnje wopytuja, njeje tu zwonkownych šulerkow wot lěta 1900 wjace přichadźało. Najskerje wopytuja nětko Klóštersku šulu.“ (10)
Bjezdwěla je Budyske tachantstwo swj. Pětra přez wšelake hišće bliže njepřeslědźene spěchowanske naprawy k tutej zasłužbnej bilancy přinošowało. (11)

A hišće jedyn bytostny aspekt měli kedźbu měć: Budyske kubłanišća jako forum ewangelsko-katolskeje serbskeje zhromadnosće. Wo tym swědči tale dopomnjenka hižo citowaneho Malešana Jan Awgusta Sykory, wopytowaceho měšćansku šulu a bydlaceho pola němskeje rjemjeslniskeje swójby: „Ze mnu měješe tam hišće druhi serbski hólc bydło a jědź – Michał Wobza ze Šunowa pola Ralbic .... Wón chodźeše do katolskeje šule. Wšitke katolske dźěći chodźachu wšědnje wot 9 – 10 hodź. kemši. Dokelž mějach jenož wot 7–9 hodź. wučbu, sym z nim husto sobu šoł“. (12) Wobaj staj so wzajomnje wo domjacy serbski dialekt a wo rozdźěle w prawopisu zajimowałoj.“ (13)

4. Dalše preparandy

Na preparandu Krajnostawskeho wučerskeho seminara w Budyšinje sym w zawodźe sobu spomnił.
W Lutolu pola Choćebuza wobstejacu wučersku preparandu wopytachu Fryco Bojt (1826–84), wučerski syn z Huštanje, a Kito Šwjela (1836–1922), syn bura ze Zaspow. Wšitcy třo buchu potom přijeći na wučerskim seminarje w Nowej Cali.

Fryco Rocha (1863–1942), syn žiwnosćerja ze Šejnejdy, zastupi 1882 najprjedy do preparandy a potom do wučerskeho seminara w Starej Darbni.

Jan Bogumił Nytška (1825–1904), syn chudeho krawca we Wojerecach, poby na wučerskej preparandźe w Bórkhamorje a studowaše tohorunja w Starej Darbni. Dalši preparand w Bórkhamorje Hendrich Jordan (1842–1910), syn Čelnjanskeho wučerja, woteńdźe na wučerski seminar do Bolesławieca (Bunzlau).

Tež w Tšupcu wobsteješe wučerska preparanda. W njej so přihotowaštaj Mjertyn Grys (1818–1878), syn małoratarja z Hochozy, Mato Rizo (1847–1931), syn ratarja tohorunja z Hochozy, po čimž buštaj wobaj w Nowej Cali wukubłanaj.
Korla Hendrich Warko (1837–1897), wučerski syn z Běłeje Wody, chodźeše na wučersku preparandu do Mužakowa a 1854 na seminar w Bolesławiecu.

Dwaj młodaj katolikaj móžeštaj so w Drježdźanach na pozdźiši studij teologije w Praze přihotować. Michał Róla (1841–81), chěžkarski syn z Ralbic, chodźeše na syrotnu šulu a katolski progymanzij. Jurij Gustav Kubaš (1845–1924), syn mištra-blidarja ze Šunowa, bě 1851–54 šuler Ralbičanskeje šule, 1854–58 kadet w Drježdźanskej kadetnej kubłarni, 1858–60 najskerje w Budyskej katolskej preparandźe, prjedy hač smědźeše do Prahi. Dale přebywaše Měrćin Kral (1872–1950) wučerski syn z Klukša, w Drježdźanach w syrotowni, prjedy hač bu 1886 do preparandy a 1888 do Krajnostawskeho wučerskeho seminara zapisany.

Jenož hdys a hdys buchu tež niše rjadownje Budyskeho gymnazija takrjec jako narunanje falowaceje preparandy – potajkim do lěta 1835 – wužite, při čimž wšak dyrbješe nan šulerja wšě wudawki njesć. Tajke pady sym hižo naspomnił (Hauffa, Herman, Hórnik). Dale sem słušataj Jakub Mróz (1807–73), pochadźacy z Lutobča a 1828 přesydleny do Prahi, kaž tež Franc Riedel (1832–72), syn klóšterskeho žiwnosćerja w Kukowje, kotryž hač do 1855 tu gymnazij wopytowaše a potom do Prahi woteńdźe. Jelizo připadnje někajki biograf něšto wo preparandźe při Budyskim gymnaziju pikny, jedna so drje wo njedohladanje.

5. Priwatna wučba pola nana-wučerja

Kmani, swojim synam abo traš samo dźowkam podawać lekcije němčiny, běchu wučerjo. Bjedrich Awgust Bergan (1824–1901) z Dołheje Boršće wuknješe pola nana-wučerja, doniž njebu 17lětny gymmnaziast w Budyšinje. Dabit Boguwěr Głowan (1788–1865) z Čorneho Chołmca bu wukubłany wot nana-wučerja a dósta 1802 wučerske městno.

6. Jako čeladnik w rěčnym praktikumje

W někotrych padach njebě druheje składnosće, hač po zakładnej šuli nastupić čeladnu słužbu, nadźijejo so na přichod a wuknjo mjeztym zaměrnje němski. Michał Rostok (1821–93), syn krawca-chěžkarja w Bělšecach, bě po wuchodźenju šule „někotre lěta kruwar za Drježdźanami, zo by němčinu lěpje nawuknył.“ (14) Wón słušeše potom do prěnich preparandow Krajnostawskeho wučerskeho seminara. Tež Mikławš Žur (1859–1932), žiwnosćerski syn z Worklec, njedósta po wuchodźenju drje Worklečan ludoweje šule žanu hnydomnu móžnosć so dale kubłać. Dźěše tohodla za kruwarja na kubło w Zejicach. 1873/74 přijachu jeho zawěsće do preprandy, nic do Katolskeho wučerskeho seminara, tak zo smědźeše 1874 sobu do Prahi. Hižo naspomnjeny Jakub Wornar z Dubrjenka je po štyrjoch lětach elementarneje šule „něšto lět w domjacym ratarstwje“ dźěłał, (15) doniž njepospyta swoje zbožo na Budyskim gymnaziju a potom w Praze.

Zakónčenje

Kaž so wujewi, skutkowachu w Hornjej kaž Delnjej Łužicy wjacore připrawki za gymnazij abo wučerski seminar. Najwjetšu zasłužbu mjez ewangelskej młodźinu mějachu byrgarske šule w městach – w Budyšinje wot 1835 w kooperaciji z preparandu Krajnostawskeho wučerskeho seminara. Katolscy hólcy – pozdźišo tež holcy – buchu centralnje dokubłani na nowej Tachantskej šuli a preparandźe 1851 załoženeho Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Tute wobstejnosće njeje sej někotryžkuli awtor hesła w Nowym biografiskim słowniku prawje wuwědomić móhł, a to je přidatna přičina, zo by so tón w přichodnych lětach znowa wobdźěłał. Tež měło kónc być z njerědkimi kritiskimi přispomnjenjemi, zo je Tachantska šula njetrjebawšo serbskich šulerjow systematisce přeněmčała. Katolski duchowny konsistorij a pedagogiski kolegij Tachantskeje šule kaž katolskeje preparandy zasłuža sej trajne připóznaće za wukonjane narodne dźěło při přihotach młodeje generacije na studij.

1 P. Kunze, Sorbisches Schulwesen. Budyšin 2002
2 J. Petr, Michał Hórnik. Budyšin (1974), str. 24
3 J. A. Sykora, W Malešecach před sto lětami. Budyšin 1935, str. 24
4 Kunze (Schulwesen) rěči wo přepjelnjenju Budyskeje preparandy, tak zo buchu někotři młodźency jako „preparandźa“ kmanym wjesnym wučerjam dowěrjeni.
5 Přir. R. Kilank/S. Musiat, Normale Diocesanum des Bischofs Lock. W: Lětopis, rjad C, čo. 17 (1974), str. 87–115
6 Sykora, Malešecy, str. 84
7 N. N., Tachantska šula, w: KP 1909, čo. 38; J. Meškank, Stawizny šulow w katolskich Serbach; w: KP 1969, str. 44/45
8 J. Kral, Z mojeho žiwjenja. W: Łužica 1912, str.
9 Přir. S. Musiat, Sorbische/Wendische Vereine 1716–1937. Ein Handbuch. Budyšin 2001
10 KP 1909, str. 290
11 tež tam, str. 289/90
12 Sykora, Malešecy, str. 84/85
13 tež tam
14 Nowy biografiski słownik, str. 482/83
15 tež tam, str. 631