Pisał aby se žywił. Albin Moller – faraŕ bźez amta

JENS BULIŠ

Lěto 2018 se chyla z dwěma wažnyma serbskima jubilejoma: Pśed styrista lětami, běrtyllěto pó smjerśi hodźijskego fararja Wjacława Warichiusa (1564–1618) dnja 1. septembra 1618, jo na drugem gódownem swěźenju teke jogo pitśku staršy kolega Albin Moller w dolnołužyskej Starej Darbni wumrěł. Warichius jo 1595 prědne górnoserbske knigły wudał, Moller jo dwaźasća lět do togo prědne dolnoserbske knigły do śišća dał. Wobej, Warichius a Moller, stej byłej duchownej. Wobej stej pśełožyłej katechizm Luthera wót 1529: jaden do górnoserbskeje, drugi do dolnoserbskeje rěcy. Wobyma pśistoj z tym až do źinsajšnego cesne městno w serbskich kulturnych, duchnych a literarnych stawiznach. Njeglědajucy na wjele gromadnosćow dajo pak teke rozdźěle. Warichius jo pó studiumje w Hodźiju nejpjerwjej diakon a pózdźej tam faraŕ był. We wjelikej wósaźe Hodźij jo źe wjele źěła měł, ale zrownju se kradu derje zežywiś mógał. Glědajucy na spisowaśelske statkowanje jo katechizm wót 1595 jogo jadnučka twórba wóstała.
Napśeśiwo tomu njejo se Molleroju raźiło, trajne pśistajenje ako faraŕ dostaś. Tak njejo wón – wótglědajucy wót pór lět – ako duchowny statkowaś mógał, ale jo musał swójo pśichylenje k spisowaśelenju wužywaś, aby swóju familiju zežywił pśez publikacije, kótarež jo na pśedank pódał. Wón jo spisał pisma k astronomiskim problemam z astrologiskimi spekulacijami a wšakorake kalendarje. Pśedewšym te tencas woblubowane kalendarje su někotare nabranki pśinjasli. Moller jo je mógał, pśecej z drobnymi změnami, lětnje wudaś. Wóni su wopśimjeli pódla kalendariuma teke pśispomnjeśa k astronomiskim zjawjenjam togo lěta a – njewuzbytnje za rolnikarsko-małoměsćańsku ludnosć – pokaze k wuseśu a žnjam tak ako terminy markow blišeje a dalšeje wokolnosći. Z pjera Mollera jo wušej 100 pismow zdźaržanych. Změstymi su jogo kalendarje samo w drugich rěcach, na pśikład česki a pólski, wujšli. Naźeja na šćodru źěkownosć wónych wósobow, kótarymž jo Moller swóje pisma w pśedsłowach pósćił – wliwa połnym zemjanam, zastojnikam, zwětšego pak měsćańskim raźcam – njejo w někotarych padach była póprozna. Tak stej měsćańskej raźca wót Gubina a Kalawy Mollera pódpěrałej z pjenjezami, samo z Neuruppina su płaśenja znate. Ale teke z tym, až města su za swójich pśistajonych bejnu kopicu kalendarjow kupili,1 jo Moller dojśpił refinancěrowanje.
Pódla toś tych rozdźělnych powołańskich a financielnych wuměnjenjow Warichiusa a Mollera dajo dalšny rozdźěl, ako jo za biografiju kuždego wót njeju wažny: Wetom až datum zemrěśa Warichiusa dajo se bźeze cwiblowanja pśez samo dwa zapisa w hodźijskich cerkwinych knigłach werificěrowaś, wěmy wó smjerśi Mollera jano na zakłaźe pśispomnjeśa w jadnom almanachu wót 1729, kótarež jo Gubinski ceptaŕ a kantor Johann Georg Stephani (1662 až pó 1729) rukopisnje zapisał a źož jo »historisko-genealogiske powěsći wót 500 wuconych Gubinarjow« nalicył. K Molleroju pśispomina Stephani: »war hin und wieder Prediger, zuletzt in Kalow […]. Er starb zu Alt-Döbern A[nno] 1618 d.[en] 26. Dec.[ember] aet.[atis – lateinisch: seines Alters] 77«2.
Glědajucy na datum zemrěśa Mollera jo pśispomnjeśe Stephanija bejnje młodše. Nic ceło tak njewěste ako lěto zemrěśa Mollera njedajo se tejerownosći lěto jogo naroźenja eksaktnje póstajiś. Slědklicenje Stephanija se pak maka z młogimi pódaśami Mollera w jogo astronomiskich pismach a kalendarjach, gaž naspomina, kak stary jo pśi wudaśu był. Na pśikład pišo Moller w »Practica Astrologica« za lěto 1600, až jo »swójogo starstwa 58. lět«3. To by pokazało na lěto naroźenja 1541. Dla teje tencas se wě zwuconeje wašnje, se pśi pódaśu starstwa pśecej na južo zachopjone žywjeńske lěto póśěgnuś,4 by wšak teke 1542 ako lěto naroźenja do pšašanja pśišło. Dodatna śěžkosć, kótaraž njedajo se z biografiskimi pódaśami w kalendarjach dosegajucy rozwězaś, jo, až jogo kalendarje su se hyšći dłujko pó smjerśi Mollera dalej wjadli. Dalejwjeźenje jo pśewzeł Johann Fischbach (wum. pó 1558), »discipulus a imitator« Mollera – ako jo se na titelowych łopjenach pomjenił. Ale Fischbach jo se naměrał, ako by Moller hyšći žywy był a jo žywjeńske daty swójogo ceptarja jadnorje dalej licył, tak až jo »Practica Astrologica« na pśikład za lěto 1626 pódała, až Albin Moller by był »alter Theologus und Astronomus in dem Marggraffthumb Niederlausitz«, »seines Alters 84. und in der stellung seiner Calender und Practicen Physicen 57. Jahren«5. W českem wudaśu Mollerowego kalendarja za 1622 jo pak pśispomnjone, až jogo derbniki wóny kalendaŕ dalej wjedu a až Moller stakim južo wumarły jo.
Moller jo póchadał z dolnołužyskego Tšupca. Lěc Moller sam ze serbskeje respektiwnje serbski powědajuceje familije póchada, njejo wěste. To serbske jogo 1574 wózjawjonych knigłow wšak skerjej na to pokazujo, až wón »njejo wósebny znajaŕ dolnoserbskeje rěcy był«, ako Heinz Schuster-Šewc jo zwěsćił. Wob cas źiśetstwa Mollera jo był Wenzeslaus Meth faraŕ w Tšupcu – teolog, kenž jo we Wytparku hyšći pla Luthera samego studěrował a wó kótaremž su we 18. stolěśu twarźili, až jo famulus reformatora był, aby wuske dotyknjenje mjazy Lutherom a serbstwom wustajili.
Dnja 23. apryla 1559 jo Moller se zapisał ako »Albinus Moller Kalowensis« do matrikle Viadriny we Frankobroźe nad Odru a jo zapłaśił styri kroše za imatrikulaciski płaśonk. Až jo se Kalawaŕ pomjenił, pokazujo na to, až jo w Kalawje do šule chójźił. Njewěmy, kak dłujko jo Moller we Frankobroźe studěrował. Nadejźomy jogo akle wósym lět pózdźej zasej, ako jo se k zymskemu semestroju 1567/68 do matrikle wytparskeje uniwersity Leucorea zapisał. Tenras jo w matriklach registrěrowany ako »Albinus Mollerus Straupicensis«. Wócywidnje njejo Moller až do togo žeden akademiski titel zdobył, zazdaśim jo we Wytparku k magistroju promowěrował.
We wytparskem casu jo se Moller teke k prědnemu razoju z astronomiskimi a astrologiskimi pšašanjami zaběrał. Wón sam datěrujo zachopki swójich procowanjow na 1568, to pśeraźuju pśispomnjeśa w jogo pózdźejšych kalendarjach. Jogo pśedsłowo za 1572 wózjawjony »Prognosticon Astrologicum« jo Moller dnja 1. februara 1572 w Tornowje pódpisał. Lěc jo w tom casu tam faraŕ był, njejo cele wěste. Ale lěto pózdźej, ako Moller swóje dolnoserbske knigły do śišća dajo, jo na kuždy pad faraŕ w swójom rodnem Tšupcu. Wón pódpišo pśedsłowo w swójom »Ewigwährender Kirchen Calender« a »Wendisches Gesangbuch« ako »Straupicensis, vnd Pastor daselbst«. W pśedgronje Moller wulicujo, až wušy faraŕ wót Łukowa, Wolfgang Huberg, jo jogo pózbuźił k wónemu statkowanju, z kótarymž jo pioněr serbskich literarnych stawiznow wordował. Ale južo krotko pó tom jo duchowna kariera Mollera se skóńcyła. Na Michała 1574 jo kolator tšupcańskeje fararnje, Caspar von Dohna, Lorenza Cayna ako fararja zasajźił. Lěc Moller jo se wótsajźił, jo wótwórjone pšašanje. Wěcej wěrjepódobne jo, až Mollerowy cas w Tšupcu jo wobgranicowany był a až wón jo to pśistajenje jano pśechodnje źaržał. Glědajucy na to, až wótejźenje Mollera z Tšupca a zasajźenje Cayna ako jogo naslědnik rowno do togo casa padnjotej, ako jo se w Kursakskej tak pomjenjona zwada filipistow k lěpšynje ortodoksnych Lutheranarjow rozsuźiła, jo se z wjele bokow teke gódało, až Albin Moller jo do toś tych nutśikownoewangelskich rozestajenjow zapśěgnjony był. Za to pak dajo mało pokazmow. Na jaden part jo Moller pśeznanjony Lutheranaŕ był a lutherstwo jo było tencas we tom źělu Dolneje Łužyce, w kótaremž jo statkował, njezajźowane. Wušej togo su te nutśikownokonfesionelne zwadnosći w Dolnej Łužycy akle z wěstym casowym wokomuźenim se wuderili. Su se akle w 1580tych a 1590tych lětach, stakim wušej źaseś lět pózdźej, rozpłomjenili.6 Gaby Moller namdušu južo 1574 wopor togo akle pózdźej kalwinizmoju pśichylonego lubinskego konsistoriuma był, by to na wšaki part wjelgin źiwne było. Na jaden part by taki fakt se zawěsće mócnjej a teologiski wěcej pointěrowanje w pózdźejšych wósobinskich pśispomnjeśach Mollera wótbłyšćił. Na drugi part by wón ako ortodoksny Lutheranaŕ bźeze cwiblowanja druge pśistajenje namakaś mógał – a daś to by było w Górnej Łužycy abo w lutherskej Kursakskej. Skerjej pokazuju te rědke pśispomnjeśa, kótarež wó sebje samem formulěrujo, na to, až jo był zawidny na kolegow, a až jo se cuł ako »pastor in exilio«, pokazujo na zakładne wobtuženja, kótarež njejo mógał teologiski dalej pódłymiś. Až Moller – ako jo napisał 1582 do Barlinja na wósobinskego gójca kurwjercha Bramborskeje Leonharda Thurneyssera (1531–1596) – jo był »pastor exulans propter veritatem« (faraŕ we wugnaństwje dla wěrnosći), jo pśemało, aby my z togo teologiske rozestajanja casa wucytaś a Mollera tam zarědowaś mógali.
Wuslědk jo pak był samski. Moller njejo žedno pśistajenje měł a jo mjaztym musał familiju zastaraś. 1582 jogo namakajomy gromaźe ze žeńskeju a źiśimi w Starej Darbni. Wón jo žywy był w chudych poměrach. Snadne, ale nanejmjenjej pšawidłowne nabranki jo produkcija kalendarjow zawěsćiła. Reputaciju jo pśedewšym zwenka namakał. Pódla južo pomjenjonego Thurneyssera jo Moller teke z drugimi wuconymi swójogo casa listował. Samo sławny Johannes Kepler (1571–1630) jo se zajmował za astronomiske wobglědowanja a interpretacije Mollera. Na pśikład jo matematikaŕ a astronom Benjamin Ursinus (1587–1633) w nowembrje 1613 na Johannesa Keplera pisał, až Albin Moller jo wěstu astronomisku konstelaciju za toś to lěto »na nejdypkownjej« (rei veritate examussim) pśedpowěźeł.7
Co pak jo pśipóznaśe we swěśe gódne, gaž doma felujo? Mollerowe finance su byli njedosegajuce a w swójej blišej wokolnosći njejo měł wusoki socialny prestiž. Tak nanejmjenjej wurosćo interpretacija za to, cogodla wšake žrědła wó tom rozpšawjaju, až Moller jo z pókšacujucymi lětami bywał wobuznjejšy: samopašny, pšawowarski a z wida luźi źiwnučki. Zda se, ako by Moller we wónych lětach teke wjele wokoło śěgał a swóje kalendarje a pisma sam wótbywał. Ako jo se w lěśe 1600 na gubinskem ludowem swěźenju zjawił, jo wón južo tak znaty był, až tamny naměrak jo jogo pódrjažnił a jogo na jawišću za směch měł. Pśibytny Moller jo se roznjemudrił. Samski źeń jo tergaty wětš se zwignuł a jo ptaškowu žerdku za planowane stśělarske wuběźowanje rozłamał, což su te pśibytne za pomsć Mollera měli. Moller njejo stakim jano ako »astronomus w Dolnej Łužycy« płaśeł, ale teke ako »fantast a wuchac« a něnto samo ako guslowaŕ. Togodla njamóžomy wuzamknuś, až epizoda, kótaruž gubinski kantor Stephani sto lět pó smjerśi Mollera w jadnom rukopisu pósrědnja, namdušu wěrne jědro ma. Stephani pišo, až Moller jo był »we starstwje cele źiśecy, jo jatšownicu na bom zalězł a jo spiwał: Kristus jo górjej stanuł.« Lěc pak dejali liniju tak daloko śěgnuś ako awtorka našogo casa, esejistka Ursula Neeb (roź. 1957), se pšaša. Wjelepisarka Neeb wulicujo w swójom 2017 wózjawjonem romanje »Die Feuerheilerin« wó zwěšćelowarju a astronomje Albinus Moller, kenž jo 1596 we wobłuku Frankobrodskich nazymskich wikow se njerodował. Neeb wopisujo Mollera ako njesympatiskego, gramoty połnego prjatkowarja, kenž jo se pśi swójich wustupach šykownje prezentěrował, luźi wobmanił a tak swóju zasłužbu a swój naglěd pówušył. Sex and crime, pśegónjowanje chódotow a Albinus Moller su se pó takej wašni w Neebinych knigłach ze sobu splatli. Mimo někotarych wenkownych zapśimkow a jogo mjenja njewóstanjo wót protagonista nic spóznajobnego wušej.
Warichius a Moller – teke we tom, což jo jeju k protagonistoma serbskich literarnych stawiznow pózwignuło, stej se rozeznawałej. Warichius jo 1595 namdušu »jano« Lutherowy Mały katechizm wót 1529 gromaźe z jogo wěrowańskimi a dupjeńskimi kniglickami do górnoserbskeje rěcy pśełožył a do śišća dał. Toś to wózjawjenje jo zasłužbne, pśeraźujo pak zrownju teke glěd Warichiusa. Jo to glěd hodźijskego diakona, kenž jo za njeźelsku wjacernju, spowědnu katechezu a šulsku wucbu něco trjebał. Warichius jo katechizm zazdaśim južo ako diakon wuźěłał a jen pón, za tym až jo był faraŕ, do śišća dał. Mollerowe knigły pak bituju w pśirownowanju k tomu wjele wěcej. Na jaden part wopśimjeju źěle katechizma, tejerownosći Lutherowe wěrowańske a dupjeńske kniglicki, ale wušej togo teke jadnu agendu, kótaraž duchownemu zmóžnja, serbskorěcne namše źaržaś. Za »Serbskimi spiwarskimi«, kótarež pódla tejerownosći pśipowěźonego »Nimjer trajucego cerkwinego kalendarja« a »Małego ketechizma z wěrowańskimi a dupjeńskimi kniglickami« titelowe łopjeno Mollerowych knigłow pyšnje, se chowaju namdušu jadne knigły za namšu, ako su zrědowane pó pótrjebnosćach cerkwinego lěta a pó drugich tematiskich pótrjebnosćach, ako teke wopśimjeju introitusowe psalmy, wšakorake kyrije a módlitwy w serbskej a łatyńskej rěcy. Za to jo Moller wótpowědne spiwy wupytał a do serbskeje rěcy pśełožył respektiwnje pó pśedłogach zestajił.8 Z tym jo teke celowy publikum Molleroweje twórby znaty: Su to fararje, ako namše źarže, a nic te, ako su trjebali spiwarske, aby na namšy sobu spiwali. Ewentualnje móžomy hyšći ceptarjow na mysli měś, ako su dejali źiśam šole wótpowědne spiwy nawucyś. Glědajucy na Lutherowy katechizm, kenž jo pla Mollera pśidany, ma se wě se pśispomnjeś, až bitujo wón jano jědrowe źěle, ale wuwóstaja wujasnjenja k dekalogoju, ku kredoju a k Wóścenasoju, tejerownosći feluju Lutherowe wujasnjenja sakramentowu dupjenja a Bóžego blida.9 Rowno to pak by było njewuzbytne za katechezu, což mógało byś indic za to, až Mollerowe knigły tola njejsu byli za wucecych myslone.

1 Pśirown. Krausch, Heinz Dieter: Beiträge zur Lebensgeschichte von Albin Moller. W: Lětopis A (1978), b. 159–182, how: b. 170.

2 Pó Krauschu, Heinzu-Dieterje: Zur Lebensgeschichte von Albin Moller. W: Lětopis A (1967), b. 181–182.

3 Moller, Albin: Die grosse Practica Astrologica […], Lipsk [1599].

4 Toś ta wašnja woblicenja jo se źaržała až do casa Goethego, pśirown. mj. d. Bulisch, Jens: Wie alt ist Martin Luther geworden?: zum Geburtsjahr 1482 oder 1484. W: Lutherjahrbuch 77 (2010), b. 29–40, how: b. 34 sl.

5 Moller, Albin: Die grosse Practica Astrologica [...], Lipsk [1625], tak na łopjenje pósćenja.

6 Pśirown. Lehmann, Rudolf: Untersuchungen zur Geschichte und kirchlichen Organisation und Verwaltung der Lausitz im Mittelalter, W: Studien zur katholischen Bistums und Klostergeschichte 28. Lipsk, 1986, b. 203 sl.; Pescheck, Christian Adolf: Zur Geschichte des Krypto-Calvinismus in der Lausitz. W: NLM 22 (1844), b. 353–378, how: b. 375–378.

7 Pśirown. wóny list Ursinusa na Keplera wót 18. nowembra 1613 w: Dyck, Walther von / Caspar, Max (wudaw.): Johannes Kepler: Gesammelte Werke: zwězk XVII: Briefe 1612–1620, München 1955, b. 90–94 (list cys. 673), how: b. 91.

8 Ako dawaŕ pśedłogow se młogi raz pomjenjujo serbski kapłan Simon Gast z Lubina, pśirown. mj. d. Destinata literaria et fragmenta Lusatica – Unternehmungen der Gelehrten, und gesamlete alte auch neue zur niederlausitzischen Historie und Gelehrsamkeit gehörige Stücke: P. III, Lubin 1738, b. 169 sl. K Simonoju Gastoju a jogo póměroju k Molleroju pśirown. pśinosk wót Madleny Malinkec w Rz 11/2017.

9 Pśirown. k tomu Bulisch, Jens: Die Sorben und Luther: sorbische Lutherrezeption und sorbische Lutherbilder. W: NLM 139 (2017), b. 13.


pśełožk: JILL-FRANCIS KETLICOJC