Basnikarska kjarmuša

MĚRĆIN WJENK

Rad kśěł byś raz pśepšosony na kjarmušu pla Bernda Pittkuningsa. Cogodla? Jadnorje dokulaž som narski, kaku gósćinu wón swójim wósobinskim gósćam wugótujo, gdyž južo cuzym luźam taku bogatu kjarmušu wobraźujo, ako ze swójeju »Basnikarskeju kjarmušu«. Som zagórjety.
A to južo wót prědneje basni, z kótarejuž pokazujo Pittkunings, co jo za njogo dolnoserbska lyrika a kak njeidelogiski z tym wobchada. Prědna baseń njejo wót žednogo wjelikego mjenja a tež njejo nic narodnego, což se cesto w Serbach stawa. Njejo w originalu razka dolnoserbska. Ně, ironisko-žortne pśestajenje z nimšćiny wót skóro zabytego fararja Handroša Tary, kótaryž jo pśed něźi 450 lětami žywy był, Basnikarsku kjarmušu wótwórja. Njejadna wó Dolnej Łužycy, ale – drje tšochu wusměšujucy – wó Budyšynje.
Dolnoserbska lyrika jo za Bernda Pittkuningsa lyrika w dolnoserbskej rěcy. Wšojadno lěc jo pśełožona abo dolnoserbska w originalu. Wšojadno lěc jadna wó dolnołužyskich temach abo nic. To mam za wjelgin dobre. Se wě, nadejźomy basni Witkojc, Kosyka, Rochy, Kocha, Lenki abo Lorenca a drugich młodšych a staršych klasikarjow. Ale nic jano. Zběrka wopśimjejo teke pśełožki z górnoserbšćiny, češćiny, nimšćiny, pólšćiny, rušćiny, francojšćiny a łatyńšćiny. Ze znatym mjenim rowno tak ako z mjenjej znatym mjenim spóznajomy cełu bogatosć, šyrokosć a wjelerakosć źěła dolnoserbskich basnikarjow a pśestajarjow. A wiźimy, až stoj dolnoserbska rěc pśez pśestajenja až do źinsa w rěcnej wuměnje z drugimi rěcami. Ten, kenž twarźi, až jo dolnoserbšćina njaboga, a takich mamy teke w Serbach, daś se pšaša, lěc móžo se ze žywych rěcow scełego do njabogich pśestajowaś?
Wjaselim se teke, až su zastupjone basnikarje z Górneje Łužyce, dokulaž jo za mnjo zajmne, jich znate basni raz pó dolnoserbsku cytaś.
106 basnjow jo se rozrědowało do styrich kategorijow a prologa a epiloga. Prědny źěl pó prologu Tary zni »Pśez lěto« a wopśimjejo 27 basnjow, kótarež wobjadnaju pśewažnje pśirodu a někotare serbske nałogi ako zapust. W toś tej kategoriji wiźimy skerjej starše mjenja a cytamy klasikarjow ako Domaškojc abo Kosyka, ale nic jano. W drugem kapitlu »W Serbach« jo Bernd Pittkunings zestajał, ako mě južo groni, basni, kótarež zaběraju se ze Serbami. To su narodnostne a patetiske basni, ako na pśikład »Spomnjeśe na prědne zmakanje z českimi a górnoserbskimi bratšami« wót Miny Witkojc abo »Wjacorna módlitwa« Jakuba Barta-Ćišinskego, ale rowno tak skerjej ironiske basni ako »Serby to su sćerby« wót Hajaka abo wót Pittkuningsa »Mały trošt dolnoserbskim nowo-analfabetam«. Hyšći wěcej měšany z basnjami wót něga a źinsa (ako pódtitel zběrki tež lubi) jo tśeśi źěl »Lubosć«. Ale to njezaźiwa, wšako njejsu luźe něga jano pódobnje zacuwali ako my źinsa, ale wósebnje lubosć ga jo mógała pśez wše casy luźi pógnuwaś basniś. Tema ma njelicobne aspekty a tak su basni w zběrce połne wjasela, póžedanja, styskanja, rozpalenja, jěrosći, cowanja, płomjenitosći, tužnosći, radosći ... pótakem take ako lubosć sama.
Slědny kapitel pśiwobrośijo se »Cłowjek[oju] w swěśe« a zjadnośijo wšakorake temy. Pópšawem narěznu basni wšo, což zwisujo někak z cłowjekom a njejo se do drugich źělow góźiło. Pórowno ako w kapitlu »Lubosć« zmakaju se basnikarje wšych casow, wót Phaedrusa, kótaryž jo pśed něźi dwa tysac lětami »Wót cłowjecnych brachow« pisał až k razka nic tśiźasćalětnej Źilce, kótaraž rozestaja se ze zabyśim a zachadnosću (což pak jo jano jadno z wjele móžnych wukłaźenjow). Cytamy wó wěrje, basnjenju, młodosći, žywjenju a wjele drugem. Temowa bogatosć wótbłyšćujo se we wšakich formach, ako na pśikład w spiwach, kšutych rymach, njerymowanych smužkach abo dopołnej lichośe. Jo wopšawdu śěžko w »Basnikarskej kjarmušy« nic za sebje njenamakaś. To musyš se ga cysće basnjow wobijaś, ale pótom se lyrisku zběrku scełego njekupijoš.
»Epilog« Mata Riza, z kótarymž Bernd Pittkunings zběrku skóńcyjo, mam za kšasny kóńc. Wšako baseń hyšći raz cytarja dopomina, až njejo zběrka pomnik dolnoserbšćiny za pśichod, ale až jo za źinsa, abymy ju něnto wužywali, w njej cytali a se pśez nju wjaselili.
Njamógu pósuźowaś, lěc jo zběrka dopołna abo lěc wažne, klasiske dolnoserbske basni feluju – to muse wěcywuznate znajarje analyzěrowaś. Ale za mnjo ako analfabeta na pólu dolnoserbskego basnistwa jo to nabejny wuběrk basnjow, dokulaž póstaja se mě pśeglěd a doglěd do njeznatego swěta. Cuju se derje a šćodrje informěrowany a dostanu zakład, na kótaryž mógu nawězowaś, gaby kśěł se dłymjej do dolnoserbskeje lyriki zanuriś.
Se wě mam teke to a druge což by se hynac žycył. Wósobinski by se mě spódobało, gaby mjenjej pśirodoweje lyriki pjerwjejšneju lětstotkowu było a za to wěcej nowocasnych basnjow. A jo škóda, až som cytał jano jadnu baseń Źilki. Ale to kuždy cytaŕ hynac zacuwa a mimo togo jo taka kritika ako sedaš južo syty a najěźony pśed gósćinu a se wobśěžkujoš, až jo było wót togo tykańca pśewjele a wót drugego pśemało. Pótakem žedna wjelika wěc.
Což mě teke radnje zagórijo, jo cejdejka, kótaraž jo se ze zběrku wudała. Tak mógu basni cytaś a słuchaś, což pomaga pśi rozměśu a wukładowanju. Wósebnje ale dostanu zaśišć wó zukowej dimensiji basnjow, což ga jo wažny, wótergi samo głowny wobstatk lyriki. Spóznawam naraz rěcne gry, kótarež su mě do togo zakšyte byli a wurozměju how a tam pśidatny, dwójny wóznam. Šesć głosow – tśi žeńske a tśi muske – pěśźaset basnjow (pótakem nic ceła zběrka) na dosć spódobnu wašnju pśednjasu. Casy jo glědajucy na cełu cejdejku melodija recitatorow pitśku monotona, źiwadłowy profi by snaź tšochu žywjej cytał, to pak wjelgin njemóli. Skerjej problematiske jo, až klince wšykne głose młode. Na jadnom boce jo rědnje, až njeasociěruju se dolnoserbšćina a jeje basni jano ze starymi luźimi. Na drugem boce pak felujo mě pitśku wótměny. Nanejmjenjej jaden staršy snaź škropawy głos njeby škóźeł.
Njeźiwajucy na toś te małučkosći by se mógła kombinacija lyriskeje zběrki a cejdejki k nowemu standardoju pla Ludowego nakładnistwa Domowina wuwijaś. Glědajucy na to, až jo nagrawanje głosa źinsajšny źeń poměrnje tunje a jadnore, a na to, až knigły za słuchanje wjelgin woblubowane su, mógła lyrika z tym teke za luźi zajmna bywaś, kótarež se howacej basnikarstwa wobijaju.
A jolic něnto hyšći něchten cwiblujo, lěc su knigły wjelgin gódne, daś wě, až jo zběrka mě inspirěrowała a pógnuła k mójim docełego prědnym, drje dosć njelepym, dolnoserbskim smužkam. A za tu inspiraciju wjeliki źěk Berndoju Pittkunigsoju a jogo »Basnikarskej kjarmušy«.