Načasny serbski krimi, kotryž přeswědči wosebje tež w detailach

DIANA HICKEC

Nowa kniha Lubiny Hajduk-Veljkovićoweje »Módre buny« je načasny serbski roman a runočasnje krimi – to rěka, kniha wotbłyšćuje na jednej stronje serbsko-němsku towaršnosć we Łužicy, na druhej stronje sćěhuje konwencijam literarneje družiny krimija. Čitarjam a čitarkam skići so we wurjadnej balansy zabawa, napjate jednanje a zdobom wobraz wšědneho žiwjenja serbskeje komisarki z jeje swójbu w Budyšinje a we Łužicy. Z tym tematizuje tež wšelake problemy dźensnišeje němskeje a serbskeje towaršnosće: Kak hodźi so naročne dźěło ze zamołwitosću za swójbu zjednoćeć? Kak wuskutkuje so ćišć, přeco wukonity abo najlěpša być, hižo na dźěći? A kak móže jednotliwc z tutymi prašenjemi wobchadźeć, hdyž poprawom mjez wšěmi winowatosćemi žane chwile za přemyslowanje nima?
Jedna wěc na spočatku: Štóž krimije nadměrneje namocy, horora a kreje dla rady nječita, njetrjeba so lektury »Módrych bunow« wzdać. Wězo njeje to lubozny roman, ale awtorka nima zaměr, čitarjow a čitarki w prěnjej měrje šokěrować abo so jich bojeć dać; napjatosć wuwiwa so na rafinowaniše wašnje. Komisarka Janka Žurowa dopomina – tež w zwisku ze cyłym settingom pada a naracije – najbóle na njedźelski »Tatort«. Protagonistka steji pak w přirunanju z telewizijnej seriju bóle w srjedźišću, tež jeje priwatna strona so tematizuje, runje tak wokolina, t. r. Budyšin a Łužica, w kotrejž skutkuje. Tutón fokus na figuru komisarki a nic na přikład na mordarja abo na wopor, štož by w žanru krimija runje tak móžno było, ma wězo potencial za pokročowanje. Jako čitarka abo čitar móžeš sebi druhu, třeću a dalše knihi jara derje předstajić.
Přirunajmy »Módre buny« tohodla raz z druhimi krimi-serijemi: Komisar Salvo Montalbano w krimijach Andreje Camillerija bydli na přikład direktnje při morju. Nimo wotkryća tójšto lokalnych a předewšěm njewšědnych padow da sej přeco dobry wobjed słodźeć a čitar abo čitarka so tak připódla do Sicilskeje z jeje přirodu, kulturu a jědźnej tradiciju zanurja. Hladajo na wuspěšny skandinawiski krimi napadnje na přikład protagonistka Lisbeth Salander z Millenium-serije Stiega Larssona: Njewšědna młoda hackerka, kotraž je runočasnje jara sylna, ale tež njesocialna wosoba, pjelni wjacore knihi a wostanje w pomjatku. Runje tak kaž sicilski resp. italski krimi ma skandinawiski abo šwedski krimi swoje wosebitosće, knihi Camillerija abo Larssona kaž tež Hajduk-Veljkovićoweje njedadźa pak so redukować na tučasnje prominentny label »regionalny krimi«.
Štóž so jako čitar abo čitarka boji (a tež recensentka přiznaje, zo měješe před lekturu serbskeho krimija ambiwalentne wočakowanja), zo budźe z regionalnym krimijom konfrontowany, w kotrymž předstaji so serbski idyl, rjanosć Łužicy a komisarka, kotraž wobjeduje we Wjelbiku: zběhnjenje alarma! Janka Žurowa wobjeduje najhusćišo w imbisach, druhdy je samo na sobu přinjeseny wobjed kolegow pokazana. Wona nima chěžku na wsy ani črjódu dźěći, bydli z mužom Manušom a synom Stanijom w starym měsće Budyšina. Ma drje serbsku wulkoswójbu, ale partner pochadźa z Bołharskeje. Při dźěle pomhaja jej drje serbske zwiski, ale je tež derje zakótwjena w serbsko-němskim kolegiju. Tak kaž so serbska wokolina bjez klišejow wopisuje, so tež komisarka wot druhich protagonistkow w krimijach (hač w romanje abo telewiziji) rozeznawa. Tež hdyž so hdys a hdys detaile ironisce na žanr krimija poćahuja (na přikład wobjed w chinskim imbisu abo šef, kotryž chce přeco jenož rezultaty), je komisarka hladajo na žanr krimija poprawom cyle normalna‹ młoda žona: Wona njeje njesocialna psychopatka, nima wjetše priwatne problemy, njeje samostejaca ze zwrěšćenym priwatnym žiwjenjom abo podobne. Janka njespjelni klišeje kriminalneje komisarki, wona ma swójbu, stara so wo přiwuznych, ma dobry poćah ke kolegam a koleginam. Za konserwatiwnišich, patriarchalnje myslacych serbskich čitarjow a čitarki budźe serbska komisarka zawěsće zdźěla wužadanje. Wulki wukon awtorki wobsteji w tym, zo młodu žonu, kotraž so pódla naročneho dźěła runoprawnje z mužom wo dźěćo, ale tež wo problemy swojeju staršeju stara, jako načasny rólowy model předstaja. Janka so ze žortom swojej wokolinje přiwobroća, tež hdyž je z wočakowanjemi towaršnosće a swójby wosebje jako dźěłaca mać přeco zaso konfrontowana. Problemy njewjedu pak do samodestrukcije. Tež hdyž ma druhdy dwěle, reaguje ze žortom, kaž tež Manuš, kiž steji na přikład při přihotach za kermušu w t-shirće z napismom »fuck you all« w kuchni. W cyłku ale tež w detailach wobraz młodeje komisarki přeswědča (jenož syn Stani so tak prawje jako sydomlětny njeporadźi – druhdy zbudźi bóle zaćišć hólca w pubertetnosći), a tak mamy wulkotny načasny serbski roman před sobu.
Wězo dźe w krimiju tež wo něšto druhe: wo pad, wo njeskutk, wo grawoćiwe mordarstwo. W sportowej hali namakaja zamordowaneho trenarja jara wuspěšneho holčeho wolejbuloweho mustwa. Z wuběrom tutoho městna njeskutka zawjedu so zdobom zajimawe temy: wukonowy sport a jeho wuskutk na dźěći, jeho splećenje z financami a w tutym wosebitym padźe tež ze stawiznu wukonoweho sporta w NDR. Slědy wjedu komisarku z jeje kolegomaj Alekom a Rokom do wšelakich směrow: Trenar Manfred Söldner bě z holčim mustwom treněrował, wot wšitkich stron słyši so jenož dobre. Na druhej stronje bě pak tež jara wužadowacy trenar, je holcy drje tež husto chětro čwělował. Su holcy dračowanje akceptowali, zo bychu so polěpšili, abo bě jednej z nich snano tola přewjele? Na kompjuteru namakaja tež wobrazy holcow pod dušu, štož pokaza do druheho směra. Dalši slěd wjedźe do Söldnerec swójby: Zadźerža so swójbni spodźiwnje abo su jenož ze smjerću muža a nana přežadani? Kajku rólu hraje přećel Josefiny? A što su poprawom módre buny? Tak wjele móže so rjec: Čitarjo a čitarki zhonja wo zwiskach Söldnera z dopingom w NDR-skim času. Prašenje je, hač je jeho zańdźenosć z aktualnym padom zwjazana. Wulka suma pjenjez, kotruž je Söldner wot konta sportoweho towarstwa wotzběhnył, wjedźe k dalšemu prašenju: Zwisuje njeskutk ze sportom abo z jeho priwatnym žiwjenjom? Nitki so počasu hromadźe pletu, kolegojo wopušća wopačne slědy a skónčnje maja někotre motiwy za Söldnerowu smjerć. Někotre prašenja wostanu na kóncu wotewrjene: na přikład, čehodla je šef Janki Žuroweje zakazał, zwisk pada z dopingom w NDRskim času dale přepytować, abo tež, čehodla Roko, kotryž je zasudźeny dla internet-kriminality, poprawom pola policije dźěła. W cyłku předleži zabawny a runočasnje jara přitomnostny krimi, kotryž je napisany we wuběrnej, lochkej, přeco zaso překwapjacej serbšćinje. Čakamy na přichodny pad Janki Žuroweje!