Basovišča a Nukstock. Móc kultury wotdeleka

MARLENA NOWAK


Lěćo słuša bjezdwěla hudźbnym festiwalam. Wot junija do septembra smědźa lubowarjo hudźby wumysleni być, dokelž je cyła šwita wšelakich hudźbnych swjedźenjow. Festiwale přićahuja, tworja wosebitu awru a stil, z kotrymž so jich wopytowarjo rady identifikuja. Nimo toho njeje w někotrych padach lisćina wuměłcow, tak mjenowany line-up, scyła najwažniša. Najwažniše je, zo so scyła wotměja, dokelž su festiwale, samo te alternatiwne, runočasnje wěsty ritual, kiž twori a zmócni zwjazanosć towaršnosće. W času festiwala, podobnje kaž při ritualu, su zasady wšědneho dnja zběhnjene, čas a městno zhubitej swój wuznam. Liči so jenož, štož je tu a nětko.
798 – telko kilometrow dźěli zarjadowani z nadpisma. Zhromadnje pak matej něšto wosebite: Znapřećiwitej so předstajenju a přednjesenju kultury kaž w muzeju pod hołym njebjom abo na folklornym festiwalu. Kultura Serbow kaž tež Běłorusow njewobmjezuje so jenož na ludowu kulturu, na kotruž so často w prezentacijach redukuje. Runje tu pomha iniciatiwa wotdeleka jako alternatiwa k oficielnym a institucionalizowanym prócowanjam. Festiwale za alternatiwnu hudźbu su njewotwisne kulturne praktiki a wažne za towaršnosć kaž tež kulturu w cyłkownym zmysle.


Punk rock w lěsu

Najwažniši alternatiwny běłoruski festiwal wotměwa so zwonka kraja, dokelž to w Běłoruskej njeje móžno. 1990 je Běłoruski zwjazk studentow z Běłehostoka prěni festiwal na jara wosebitym městnje organizował: na lěsnej holinje Boryk blisko pólskeho Gródeka, 15 km wot běłorusko-pólskeje hranicy. Na Festiwalu hudźby Młodeje Běłoruskeje »Basovišča« (běłor. Басовішча) je koncentracija běłoruskosće wyša hač po cyłej Běłoruskej, ale nima ničo z agresiwnym nacionalizmom činić. Mjeno swjedźenja pochadźa wot БАС (BAS), skrótšenki mjena organizatorow w běłorušćinje (Беларускае Аб’яднаньне Студэнтаў, Biełaruskaje Abjadnańnie Studentaŭ). Runje tam, wosrjedź lěsa, móžeš dožiwić duch swobody, kotraž je wšědny dźeń w Běłoruskej rědka a požadana twora. Na BASach zahudźichu dotal wšitke skupiny, kotrež su mjenje abo bóle oficielnje na tak mjenowanu čornu lisćinu přišli, potajkim na lisćinu wuměłcow, kotřiž njesmědźa w Běłoruskej wustupować.
Běłoruska kultura je w zjawnym diskursu jako ludowa kultura předstajena. To, štož je běłoruske, ma předewšěm korjenje na wsy: symbole, narodna drasta, mustry, tradicionelne spěwy a samo běłoruska rěč. Wona so předstaja jako reprezentant wjesneje kultury, a w tajkej rěči njemóžeš tola zjawnje rěčeć. Běłorušćina je marginalizowana a wotmjezuje so wot wysokeje kultury. Njenadeńdźeš ju w šulach, uniwersitach, w medijach a wšědny dźeń. Rěč – jedyn z najwažnišich elementow identity – bu wustorčena na kromu towaršnostneho wědomja. W Běłoruskej rěči so rusce abo husto tak mjenowana trasjanka (njeregulowana měšeńca běłorušćiny a rušćiny). Tola na Basoviščach słyšiš předewšěm běłorusku rěč. Radosć swobodneho a njewobmjezowaneho wužiwanja běłorušćiny wobknježi atmosferu. Druhi wažny symbol festiwala je njebojazne pokazowanje historiskich běło-čerwjeno-běłych chorhojow, kotrež běłoruske knježerstwo njepřipóznaje. Chorhoje nimaja tu čisće politiski woznam, ale słuža hłownje kulturnej identifikaciji. Wone su njedźělomny element scenografije festiwala a w tym padźe płaći zasada »čim wjace, ćim lěpje«.
Hačrunjež je zastup na festiwal bjezpłatny a runje za Běłorusow organizowany, je za nich Schengenowa hranica wulki zadźěwk, hdyž chcedźa na swjedźeń do Pólskeje jěć. Hdyž je Pólska w lěće 2004 do Europskeje unije zastupiła, so wizumy sylnje podróšichu a tež ličba za nje trěbnych dokumentow so powjetši. 2008 wobroći so Běłoruski zwjazk studentow na pólske wonkowne ministerstwo z próstwu wo zjednorjenje wizumoweje procedury a zniženje popłatka za wopytowarjow festiwala (někotre razy běše bjezpłatne). Dźakowano tomu a wokomiknje tež dźakowano małemu hraničnemu wobchadej je za něšto stow wosobow přijězd na festiwal wjele lóši.
Wot běłoruskeje narodneje mjeńšiny organizowany festiwal w Pólskej za Běłorusow je jónkrótny. A byrnjež politiske akcenty na BASach něhdy bóle widźomne byli a same wuprajenje festiwala sylniše było, je festiwal Basovišča dale ikona a orientaciski dypk za běłorusku hudźbu a alternatiwnu kulturu. Lětsa wotměje so festiwal k 29. razej, wot 20. do 22. julija.


Serbski mikrokosmos

Z Waršawy do Nuknicy jědźeš w najlěpšim padźe 6 hodźin z awtom, 9 hodźin z ćahom (do Budyšina), z awtobusom cyłu nóc a z kolesom por dnjow. Waršawu a Nuknicu wjele dźěli, ale ze stejišća pólskeje stolicy ma Nuknica mjeno stolicy alternatiwneje serbskeje kultury. Hesło Nukstocka »chaos a šmjatk« (chaos and confusion) zwobraznja derje charakter a atmosferu festiwala. Mikrokosmos z nadpisma pokazuje na njebojaznu atmosferu, kotruž wupłodźa tutón festiwal a jeho tworićeljo. Tole je hódnota, kotraž najbóle do Łužicy přićahuje. Kóždy móže być dźěl »chaosa« a so wobdźělić na nachwilnym »zadźerženju časa«. Nukstock je tež přikład za festiwal, na kotrymž hudźba njeje najwažniša, ale je pozadk a přičina za organizowanje zhromadneje zabawy. Najzajimawše je hnydom po zakónčenju hłowneho dźěla swjedźenja, hdyž móžeš w nocy při lěhwowym wohnju na spontane serbske spěwy słuchać. Njedźiwajcy chaosa ma Nukstock wěstu postajenu formu, štož je tež charakteristiske za ritual. Natwarjenje infrastruktury, samy festiwal a wottwarjenje maja postajeny muster. Tajke rituale su klučowy element za towaršnostne žiwjenje, sylnja a tworja poměry mjez jednotkami1. W přirunanju z festiwalom w pólskim Gródeku njejsu symbole serbskeje narodneje a kulturneje identity w Nuknicy tajke widźomne. Chorhoj drje wisa, ale jenož jedna. To tež njeje dźiwne: Nacionalizm rěka we Łužicy něšto druhe hač w Pólskej a Běłoruskej, ma hinaši woznam a druhe wuměnjenja. Tohorunja wažny je fakt, zo serbšćina hromadźe z němčinu skerje symbiotisce wustupuje hač w konkurency.
»Kultura wotdeleka twori so hladajo na změny, jako reakcija na programy wothorjeka, dominancu. Wona móže měć wšelake formy spjećowanja napřećo strukturje a naraciji.«2 Tutón citat pochadźa z přepytowanjow kultury wotdeleka, kotraž so zwuraznja jako alternatiwne a njesformalizowane prócowanja w zjawnym žiwjenju. Kaž w padźe běłoruskeje kultury je orientaciski dypk zaznawanja zjawneje kultury Serbow jeje dominantny ludowy aspekt. Informaciske brošurki a druhe wabjenske materialije za region pokazuja hłownje na folkloru. Wězo trjechi, zo słuša ludowa kultura do praktiki kultury wotdeleka, tola zapřijeće »kultury wotdeleka« je wjele šěrše hač zapřijeće »ludoweje kultury«. Kaž praji antropolog kultury Piotr Cichocki: »Wuchadźišćo wotdeleka je njeparujomna kajkosć kultury a bazuje na přijimowanju perspektiwy, kotraž dowoli zaznawanje towaršnostnych prócowanjow zwonka sformalizowanych institucijow. Słowo ›wotdeleka‹ zmóžnja rozeznawanje toho, štož njetrjeba měć institucionalizowanu dimensiju, štož njeje wuslědk administraciskich politikow, ale pochadźa we wulkej měrje z indiwiduelnych a lokalnych motiwacijow. Kultura wotdeleka, to su wšelake praktiki, kotrež su z tworjenjom indiwiduelneje, lokalneje, skupinoweje identity a z konstrukciju towaršnostneho swěta zwjazane – interaktiwneje scenografije, w kotrejž so wotměwa wšědny dźeń«.3 Runje tohodla maja festiwale hoberski wuznam. Wone słuža lokalnym zhromadźenstwam jako přestrjeń za tworjenje a hajenje poćahow, za zetkawanje a swjećenje, zmócnjenje kultury a identity. To je situacija, hdyž změnja so festiwal na łuce na wažnu zjawnu přestrjeń, kotraž słuša ke kulturnym praktikam.
Tak móžemy z někotrymi sadami zjimać ideju Nukstocka, kaž tež druhich festiwalow, kotrež wutworichu so zwonka hłownych a zwotprědka postajenych wašnjow předstajenja dateje kultury. Nimo toho wobkrući 20lětny jubilej festiwala, zo je so eksperiment poradźił.

přełožk: JAN MĚŠKANK