Zrałe mlóčowe symješka (horšć impresijow)

VLADIMÍRA ŠATAVOVÁ

Nawróćejo so do městačka a krajiny swójskeho dźěćatstwa pytam husćišo w myslach začuća, wobrazy ... Zanurjam so do znatych, přeco so wospjetowacych dopomnjenkow a slědźu za nimi – snadź tež za někotrymi nowymi, hłubšo so chowacymi a móžno tež wažnišimi. Nadźijam so na epifaniju. Zjewjenje potajnstwa.
Na podobne wašnje přistupuju k žołto-běłej knižce z běłym wotkćěwacym móškom zrałych mlóčowych symješkow na wobalce Iris Brankačkoweje. A pytam w njej to stare, znate, kaž tež to nowe, dotal njeznate. Najnowša antologija prezentuje cyłkownje 24 krótšich a dlěšich, po strukturje jednorišich abo tež sofistikowanych tekstow wot 22 staršich a młódšich, zrałych kaž tež skerje započinacych awtorow. Wona wjedźe čitarja po bliskich kutach Hornjeje abo Delnjeje Łužicy kaž tež po dalokich pućach: wot zapróšeneho pólneho pućika w bliskosći »Panec haćika«, přez echo cuzych krajow a stawiznow (hač su to »Sue Ellen« a »Ewingec swójba« z telewizijneho seriala Dallas 1980tych lět, buddhistiski klóšter w Francoskej abo duchojty »Iwan Hrozny« z ruskeho Kazana w chětro originelnym satiriskoabsurdnym powědančku Jurja Kocha) hač do eksotiskich kónčin dalokeje, njepřeslědźeneje Sumatry.
Jako hłowny moment čłowjeskeje eksistency, na kotruž su powědančka wusměrjene, wola awtorojo/rjekojo někotrych powědančkow wurunowanje ze sobu, woni rozrisaja wróćo sahajo wěste (přełamowe) rozsudy, sčinjene w młodosći, kotrychž wuskutki su z pozdźišeho wida přeběh žiwjenja na (mjenje bóle zasadne) wašnje wobwliwowali. Tole nastupa tak rozdźělne wokomiki kaž mjez druhim podpisanje sobudźěła ze stasi (Alfons Wićaz), zanjesenje zapadneho šlagra na wubědźowanju młodych talentow w času NDR (Monika Dyrlichowa) abo wućek z Łužicy, pytanje a spóznawanje dalokich swětow (Lubina Hajduk-Veljkovićowa). Na podobne wašnje jewi so motiw změny tež w powědančku »Bolerazka« Měrany Cušcyneje, hdyž wjedźe rozsud wo přećehnjenju z wjesneho miljeja do města k smjerći lubowaneho kočeho stworjenčka pod wobručemi awta, k samoće a strachej před smjerću. Powědarka spjećuje so zrudobje přez ćěłozwučowanje Pilates a prócuje so nawróćić so do časa před podawkom, kotryž je jeje wosamoćenosć wuskutkował. Na kóncu so pak před wusnjenjom – k nětko hižo wutykanej – Bolerazce přiwobroći.
Hłowny aspekt wuwědomjeneje »serbskosće« knižki je wězo krasne a přirodne wužiwanje serbšćiny (husto bohateje, jadriweje a na wěcywustojne wašnje wužiwaneje – mjez druhimi wuraznje Měrćin Wjenk). Markantne su tež relatiwnje lochko spóznajomne serbske realije: hosćencar Fryc, na probu lajskeje dźiwadłoweje skupiny přeprošowaca Zala a podobne. Křesćan Krawc, wo dožiwjenju z młodosće powědajo, dokładuje pozhubjenje serbšćiny a serbskich tradicijow w srjedźnej Łužicy. W powědančku Andreje Chěžcyneje namakamy zajimawy wokomik wědomeho stejišća k sebi samomu jako Serbej. Mjez starym, 86lětnym Pawołom a jeho dźowku wotběži při wotjězdźe z domu tuta rěčna wuměna: »Wir können« ... »Ty jako horliwy Serb počinaš němcować?« ... »Tutón dom njewopusći nihdy nanihdy Serb, jenož Němc.« (str. 17). Tematisce kaž tež nastupajo bóle delikatnych rěčnych aspektow je cyłkownje móžno wo runowaze mjez zapopadnjenjom »małeho« (serbskeho) a »wulkeho« swěta w intencijach Tönniesoweho napřećiwka a zdobom mjezsobnje so dopjelnjaceho pendanta »zhromadnosć – towaršnosć« rěčeć.
Widźomne splećenje ze serbskimi korjenjemi njepozhubuje so ani (nastupajo přestrjeń kaž tež na časowej wósce) w zdalenym sumatraskim dźunglu stawizny Lubiny Hajduk-Veljkovićoweje. W prěnjej połojcy 19. lětstotka pućuje přez tutón eksotiski miljej topografiska a přirodowědna ekspedicija němskeho slědźerja Franza Wilhelma Junghuhna. Jeho přewodnik je Serb Gustav, mějacy drje nazhonjenja z kónčinu Amaconasa, we wutrobje pak so styskajo za Budyskim Židowom a na přećelku z młodosće stajnje spominajo. Awtorka wjedźe čitarja z pomocu Gustava přez pralěs tak, zo widźi, začuwa, woptawa ćopłotu a włóžnosć sumatraskeho dźungla. W powětře abo snadź w předstawach Europjanow wibrěruje strach před kanibalizmom, před njeznatymi trašmami a strachami, kotrež su přez tigra škitaceho potajny jězor symbolizowane. Junghuhn, njesměrnje za sławu žedźacy, by chcył jězor po sebi samym pomjenować. Wón pak njedocpěje měru demoniskosće wot zła wobsydnjenych literarnych postawow kaž na přikład knjez Kurtz z afriskeho Konga w swětoznatej noweli Josepha Conrada »Heart of Darkness« (»Wutroba ćmowoty«). Gustav po zetkanju z hrózbnym, zdobom pak fasciněrowacym tigrom woteńdźe, rozsudźeny so domoj nawróćić: »Chcyše přepruwować, hač tajkeho městna za njeho docyła na swěće bě ... abo hač bě to hoła iluzija ...« (str. 185).
Powšitkownje jewja so w rjedźe powědančkow – tak a tak eksperimentej wotewrjeniši žanr hač dlěša proza – mnohe inowacije wobsaha, formy kaž tež rěče. Tole je zdobom dopokaz dynamiskosće a žiwjenjakmanosće tučasneje serbskeje literarneje krajiny: hołe, »njeliterarne« dźenikowe zapiski z chorownje Benedikta Dyrlicha podšmórnu bjezmóc a njewěstosć poněčimneho wustrowjenja po chutnym njezbožu ... dale skutkowne miniimpresije Viktora Zakarja ... abo wotewrjena spowědź bjez złahodnjenja a zamołwjenja Alfonsa Wićaza. Měrćin Wjenk pak přidawa přez wospjetne onomatopoetiske tołkańcy zynkow swojemu plastiskemu, nimale filmowemu, husto eksplicitnje erotiskemu powědanju dalši sensoriski rozměr (tute sebjewědome powědančko by sej samostatnu analyzu žadało).
Předležaca antologija předstaji skalu wšelakorych tonow – lochkich a wjesołych kaž tež bóle sofistikowanych abo zrudnych. Tuta literarna pisanosć ma za čitarja wězo swoje lěpšiny – na druhim boku pak recenzentej pytanje wěsteho »zhromadneho mjenowaka« poćežuje. Što móhł wón być?
Jedyn z mištrow jendźelskorěčneje prozy, hižo mjenowany Joseph Conrad połoži we »Wutrobje ćmowoty« do erta Marlowa, runočasnje powědarja kaž tež aktera stawizny, tule mysl wo móžnosćach powědarja: »Ně, to njeńdźe. Njeje móžno žiwjenske začuća kajkehožkuliž wotrězka swójskeje eksistency posrědkować – to, štož twori jeje žro, jeje zmysł, jeje nutřkownu esencu. To njeńdźe.« Wjacore z powědančkow noweje knihi pak, kaž by tute Marlowowe wuprajenje tola prěli, čitarjej substancu prawdy a zmysła dateho momenta čłowjeskeje eksistency tak přepodawaja, kaž je to poprawom tež Conrad w swojej »Wutrobje ćmowoty« sam sčinił.
Kaž so hižo naspomni: Antologiju hódnoćejo je móžno wulki kompliment a zdobom wobdźiwanje wuprajić, dokelž je tež při małej a dale spadowacej ličbje serbskorěčneje ludnosće na polu serbskeje literatury (tež přirunujo z druhimi mjeńšinowymi ludami, kotrež pak na druhim boku zaso husćišo na polu načasnych wizualnych medijow wusahuja)1 stajnje chětro wysoka kwalita přitomna. W tym so bjezdwěla chowa tež přiznamjo dotal žiweje etniskorěčneje witality serbskeje Łužicy a nadźija za přichod.