Wěrju, zo móže tute nazhonjenje kašubskej kulturje wjele dobreho přinjesć

Rozmołwa ze załožerjom dwurěčneje šule na Kašubach Arturom Jablonsczim

Wot šulskeho lěta 2017/2018 skutkuje we Wejherowje na Kašubach pólsko-kašubska zakładna šula »Naja Szkòła« (Naša šula). Rozhlad je so ze załožerjom Arturom Jablonsczim rozmołwjał.


Priwatna šula »Naja Szkòła« je prěnja pólsko-kašubska šula. Čehodla bu załožena?

Na rozsud wo załoženju dwurěčneje pólsko-kašubskeje šule měještej dwě wěcy wliw. Sprěnja smój ze žonu Annu staršej 11lětneho hólca, kotrehož kubłamoj dwurěčnje. Érik njeje so w swojej bywšej šuli derje čuł, dokelž njejsu runolětni kulturne konteksty rozumili, w kotrychž naju syna kubłamoj. Začuwachmoj tuž potrjebu stworić šulu, w kotrejž namaka naju dźěćo kluč do swójskeho, kašubskeho domu. Runočasnje wobkedźbowachmoj hižo dlěši čas, zo přinošuje model wuwučowanja kašubšćiny w zjawnych šulach (gmejnskich a statnych) jenož w njedosahacej měrje k wuwiću rěče a identity Kašubow. Po mojim zdaću wukubłuje zjawna šula Polakow z pasiwnymi znajomosćemi kašubskeje rěče. Naša towaršnosć pak trjeba šule, kotrež wukubłuja wědomych Kašubow w etniskim zmysle a runočasnje Polakow we wobydlerskim (statnym) zmysle. Doskónčny pohon, zahajić prócowanja wo natwar swójskeho, dwurěčneho kubłanišća bě zhromadne dźěło Towarstwa wosobow kašubskeje narodnosće »Kaszëbskô Jednota«, ke kotremuž ze žonu słušamoj, z baskiskej šulu z mjenom »Baztan Ikastola« w prowincy Navarra w Španiskej.


Su na Kašubach druhe kašubske šule?

Dźe-li wo dwurěčny charakter, je to prěnja tajka na Kašubach. Wuwučowanje kašubšćiny w šulach pak je so w lěće 1991 we wjesnej zakładnej šuli w Głodnicë (pól. Głodnicy) a na gymnaziju w městačku Brusë (pól. Brusy) započało. Pozdźišo so dalše šule přizamknychu. Městne gmejnske zarjadnistwa šule z wučbu kašubšćiny wudźeržowachu, ze statneho budgeta njejsu pjenjezy dóstali. Hakle 2005, jako přiwza Pólska »Zakoń wo narodnych a etniskich mjeńšinach kaž tež regionalnej rěči«, w kotrymž so jako jenička regionalna rěč w Pólskej kašubšćina mjenuje, započinaše stat wučbu kašubšćiny podpěrować. Z toho časa su w jara wjele šulach na Kašubach započeli kašubšćinu wuwučować. Dale zawjedźe so móžnosć, našu rěč za maturitne pruwowanje wuzwolić, a wot 2015 wobsteji na Gdańskej uniwersiće studijny směr kašubskeje etnofilologije.


Na kotre wašnje je kašubšćina do šulskeho kubłanja na Kašubach zapřijata a kotre městno maja w nim kašubske stawizny?

Prawnisce smědźa Kašubojo a druhe mjeńšiny, kotrež su w naspomnjenym zakonju wo mjeńšinach mjenowane, tři typy šulow měć. Prěni typ zmóžnja dobrowólnu wučbu kašubšćiny jako přidatny předmjet z třomi hodźinami wob tydźeń. Direktor šule dyrbi je zawjesć, jeli znajmjeńša sydom staršich pisomnu próstwu wo wučbu kašubšćiny staji. Druhi typ je dwurěčna šula, w kotrejž wuwučuje so kašubšćina runje tak kaž pólšćina obligatorisce pjeć hodźin tydźensce a wyše toho so dalše štyri předmjety kašubsce wuwučuja. Třeći typ su šule, w kotrychž so wučba dospołnje kašubsce (potajkim w mjeńšinowej rěči) wotměwa a jenož pólšćina a pólske stawizny so pólsce wuwučuja.
Wuwučowanje kašubskich stawiznow je přez cyłkownje 30 hodźin w času zakładnošulskeho kubłanja móžne a přez dalšich 30 hodźin w času srjedźneje šule.
Praktisce je hač dotal jenož prěni typ šule fungował.


Kak mamy sej dwurěčnosć noweje šule předstajić? Hdy wužiwa so pólšćina, hdy kašubšćina? Je kašubšćina maćeršćina šulerjow abo móža ju dźěći w šuli nawuknyć?

Hdyž chcu na wšitke prašenja wotmołwić, je trjeba, zo započinam z tym, zo je staw kašubšćiny jara špatny. W času po Druhej swětowej wójnje hač do 1989 je knježerstwo Ludoweje republiki Pólskeje wjele činiło, zo by rěč a kulturu Kašubow zničiło. Kašubske dźěći buchu w pólskich šulach za wužiwanje swojeje maćeršćiny bite a šikaněrowane. Tohodla přetorhny so w 1970tych lětach mjezygeneraciske daledawanje rěče w swójbach. Dokelž dźiwachu na dobro a na psychisku strowotu swójskich dźěći, přestachu starši z nimi kašubsce rěčeć. Mjeztym stej dwě generaciji Kašubow wotrostłoj, kotrejž dožiwištej kašubšćinu doma jenož mało a w šuli ju scyła njemějachu.
Tež wjetšina dźěći, kotraž k nam do šule přichadźa, njeznaje kašubšćinu. Najwjace z nich je z kašubskich swójbow, hačrunjež někotři šulerjo ani kašubske korjenje nimaja. Dwurěčna wučba wotměwa so we winowatostnych předmjetach, ale z prjedy wopisanych přičin postajeja wučerjo wobsahowy wobłuk zažnošulskeho kubłanja, kiž so kašubsce posrědkuje. Maja so tež po zasadźe, zo měła so kašubšćina we wšědnych situacijach, w přestawkach, swobodnych rozmołwach z dźěćimi, hrach atd. nałožować. W lětnikach štyri do wosom zaruča Naja Szkòła, zo přewjedu so štyri předmjety dwurěčnje, kaž: přiroda, biologija, geografija, chemija, fyzika, matematika, stawizny, informatika, wuměłstwo, technika, sport.


Rěča wšitcy sobudźěłaćerjo šule kašubsce? Maće někajke šulske doporučenje wo wobchadnej rěči w šuli?

Wšitcy přistajeni šule znaja kašubšćinu, ale wšitcy ju njerěča. Něhdźe třećina wužiwa ju wšědnje. Tuž njeby było prawje twjerdźić, zo je kašubšćina tuchwilu wobchadna rěč w šuli. W něhdźe 70% situacijow přewahuje pólšćina a kašubšćina wužiwa so w 30%. Naš cil je docpěć symetriskosć, ale za to trjebamy hišće někotre lěta napinaceho dźěła z dźěćimi runje tak kaž z wučerjemi.


Wobchadźeće ze stawiznami a kulturu Kašubow we wučbje hinak hač statne šule?

Haj. Prócujemy so, šulerjam we wšitkich hodźinach kašubski kontekst podawać. Nawjazujemy na našu kulturu, tradiciju, stawizny a doporučamy wučerjam, zo by to wuchadźišćo za nimale wšitku wučbu było.


Nimo dwurěčneje wučby napadnje na přikład digitalno-medialne kubłanje. Prošu předstajće skrótka wosebitosće kubłanskeho profila šule.

Započejo w prěnim lětniku maja šulerjo rozšěrjeny wobjim rěčneje wučby za kašubšćinu a jendźelšćinu. Šula poskićuje nimo toho za štwórty lětnik winowatostny kurs němčiny a ma zaměr w přichodźe němčinu tež jako winowatostny předmjet zawjesć. We wšitkich hodźinach, mjez druhim we wobłuku wučby pólšćiny, towaršnowědy, stawiznow, wuměłstwa a kompjuteroweje wučby, wužiwaja šulerjo Chromebook-kompjutery. Maja šulsku kompjuterowu syć k dispoziciji, zo bychu móhli za trěbnymi informacijemi a wědu pytać. Šulerjo dźěłaja we wirtualnej wokolinje na kubłanskej platformje Google Classroom a mróčeli GSuite. Dźiwamy tež na nawuknjenje praktiskich kompetencow, kotrež su za wšědny kontakt z medijemi wužitne. To je wažne, wšako swět tučasnje tajki je. Chcemy, zo bychu absolwenća Najej Szkòle wobsedźeli kompetency 21. lětstotka kaž kreatiwnosć, kritiske myslenje, zhromadne skupinske dźěło, nawodnistwo, wobchadźenje z informacijemi, rozumjenje medijow, mudre wužiwanje technologije.


Dale napadnje, zo wuzběhujeće na wašej internetowej stronje indiwidualne formatiwne resp. formowace hódnoćenje wukonow a falowanje domjacych nadawkow. Kak so w Najej Szkòli znamkuje? A maće rjadownje? Kelko šulerjow maja?

Dźěći wuknu w rjadownjach z maksimalnje 15 šulerjemi. Prócujemy pak so wo to, za kóždeho šulerja indiwidualny wučbny program zwoprawdźeć. Zwjazujemy dwaj systemaj hódnoćenja. Nimo tradicionelneho ze znamkami 6 do 1 je za nas předewšěm wothłós wučerja a jeho reakcija wažna, dokelž motiwěruje šulerja skutkownišo k wuknjenju hač znamki. Wučerjej pak pomha postajić, na čo maja so přichodne hodźiny wusměrić. Wučer wobchadźa ze šulerjemi indiwidualnje a wobkedźbuje, kak sej wědu přiswoja, zo by potom móhł konkretne pokiwy za dalše dźěło dawać. Wujasnja přeco, što su cile wuknjenja a kriterije wuspěcha. Prócuje so wo to, šulerjow do jich kubłanskeho procesa zapřijeć. Šulerjo wuměnjeja sej mjez sobu wědu a wuknu jedyn wot druheho.


Kak sće za wučerjemi pytali? Maja woni wosebite wukubłanje?

Někotři wučerjo, kotřiž su projekt z nami započeli, su čłonojo towarstwa Kaszëbskô Jednota. Zbytnych smy přez wupisanje wuzwolili. Jedyn kriterij běchu znajomosće kašubšćiny z dokładom studija abo wosebiteho pruwowanja. Dowolnosć za wuwučowanje kašubšćiny móžeš sej w Pólskej na dwoje wašnje zdobyć: Pak wotzamknješ podiplomowy studij, kotryž traje połdra lěta, pak złožiš pruwowanje před wosebitej komisiju.


Kelko rjadownjow, šulerjow a wučerjow šula ma? Hdźe šulerjo po zakładnej šuli dale wuknu?

W šuli wuknje tuchwilu 32 šulerjow w rjadownjach 0, 1, 3 a 4. Dołhodobnje změje lětniki 0 do 8. Wokomiknje su třo wučerjo kruće přistajeni a dźesaćo ze zrěčenjom za konkretne hodźiny, kiž su po ličbje předmjetow we wučbnym planje kubłanskeho ministerstwa trěbne.
Hdźe budu šulerjo po zakładnej šuli wuknyć, budu móc za tři lět rjec. Njeje pak wuzamknjene, zo zmóžnimy jim kubłanje na kašubskim gymnaziju. Přemyslujemy wo tym.


Swójbnu motiwaciju, so za nastaće šule angažować, sće hižo naspomnił. Što je was nimo toho inspirowało? Što činiće powołansce?

Sym Kašuba. Mój nan běše Polak, kotryž zasydli so w 1960tych lětach w Pomorskej a přiwza do wulkeje měry kulturu mojeje kašubskeje maćerje. Wot njeje nawuknych kašubšćinu. Jako młodostny započach so za kašubske stawizny a literaturu zajimować. Na studiju stawiznow w Gdańsku, kotrež započach 1989 w lěće demokratiskich změnow, zeznach ludźi, kotřiž pytachu podobnje kaž ja za swojimi korjenjemi. Zhromadnje załožichmy 1990 studentski časopis Tatczëzna (pól. Wótčina). To běše tež čas, hdyž wotewrě so móžnosć, realizować kašubski program w Gdańskim wotdźělu pólskeje telewizije a w pólskim Radiju Gdańsk. Sym so tym projektam přizamknył, buch nowinar. 1999 rozsudźich so swoje mocy w lokalnej politice wuspytać. Přez dźesać lět běch krajny rada w Pucku. W swobodnym času horjach so dale za medije. 2002 běch za krótki čas šefredaktor měsačnika Pomerania. 2004 załožich Radijo Kaszëbë, kotrež hač do dźensnišeho nawjeduju. Wot 2010 do 2012 nawjedowach tohorunja satelitowu telewiziju CSBTV (CassubiaTV), kotruž wutworich zhromadnje z dwěmaj partneromaj. Šěsć lět dołho běch předsyda Kašubsko-pomorskeho zwjazka a 2011 załožich sobu Towarstwo wosobow kašubskeje narodnosće »Kaszëbskô Jednota«, kotrehož městopředsyda sym.
Zwotkel inspiracija za załoženje šule? Kaž hižo naspomnich: nazhonjenja jako staršej, znaće wo situaciji druhich narodnych mjeńšinow w Europje, starosć wo swójsku rěč a kulturu ...


Štó je so nimo was za załoženje šule angažował?

Za załoženje šule je so předewšěm moja žona Anna angažowała, nimo toho přećeljo z towarstwa Kaszëbskô Jednota a wosebje jeho předsyda Karól Róda. Podpěrał je nas Andrzej Gredecki, nazhonity pedagoga, dołholětny direktor zjawnych šulow w Wejherowje. Hobersku rólu w projekće je tohorunja Baskičanka Maialen Sobrino Lopez hrała, kotruž zeznach 2014 a kotraž je mje a towarstwo Kaszëbskô Jednota do projekta Txikian Handi (To małe je wulke) zapřijała. Wot nich zhonich, kak funguja baskiske ikastola-šule. Wažna bě za mnje podpěra někotrych znatych staršich, kašubskich aktiwistow, tajkich kaž Dariusz Majkowski, tuchwilny šefredaktor měsačnika Pomerania.


Kak dołho je wot prěnich planow hač k wotewrjenju šule trało?

Ideja je so prěni raz 2015 po wopyće delegacije towarstwa Kaszëbskô Jednota w šuli »Baztan Ikastola« jewiła. Połdra lěta pozdźišo, w decembrje 2016, běchmy tam znowa z mojej žonu a synom Érikom. Po tym zo bě někotre hodźiny mjez baskiskimi dźěćimi přebywał, wopraša so Érik: »Čehodla my tajke šule nimamy?« To dosahaše, zo bych započał jednać. W měrcu 2017 wotnajach objekt we Wejherowje, bywši meblowy wobchod, přiměrich jón na potrjeby šule, kotruž wotewrěchmy 2. septembra 2017.


Wy sće wobsedźer resp. nošer šule. Čehodla sće so tak rozsudźił a nic na přikład za towarstwo?

Z financnych přičin. Sym za start projekta wokoło 600.000 złotych (150.000 €) nałožił. To běchu priwatne pjenjezy.


Kak sće šulerjow (resp. staršich) wabili?

Z tym ma rozsud za městno dwurěčneje šule činić. Wejherowo ma 50.000 wobydlerjow, město ma wulke kašubske tradicije a je wot druhich wulkich kašubskich wsow a městow wobdate. Je to mjenje abo bóle kašubska aglomeracija z něhdźe 100.000 wobydlerjemi. Smy so na nich z plakatami, lětakami a wabjenjom w Radiju Kaszëbë wobroćili. Na njedźelach smy informaciske akcije před cyrkwjemi organizowali. To traješe loni dwaj měsacaj, wot julija do awgusta. Efekt bě tajki, zo je w septembrje dwaceći šulerjow pola nas wuknyć započało a w běhu měsaca je so hišće dźesać přidružiło.


Kak so šula financuje?

Wot spočatka septembra do kónca decembra 2017 sym šulu ze swójskich pjenjez financował, kotrež přińdźechu hłownje z dźěławosće we wobłuku Radija Kaszëbë. Wot januara 2018 dóstawa šula přez měšćanski zarjad Wejherowa spěchowanje ze statneho budgeta, kiž wučinja měsačnje 300 € na šulerja.


Wuskutkuje so popłatk na to, štó swoje dźěći do šule sćele?

W šulskim lěće 2017/2018 njeje so w Najej Szkòli žadyn popłatk płaćił. Sym na te wašnje chcył staršich za nowy projekt pozbudźować. Wot přichodneho šulskeho lěta zawjedźe so popłatk we wysokosći 100 € na dźěćo na měsac. To je přihódna płaćizna w přirunowanju z priwatnymi šulemi wokoliny.


Kotru kritiku móžeće słyšeć a kak z njej wobchadźeće?

Donětka njeje chutneje kritiki našeho projekta. Začuwamy pak wočakowace nastajenje pola wjele wosobow, kotrež nas wobkedźbuja. Zo njebychmy žane zmylki činili, dźěłamy hromadźe z nazhonitej pedagogowku Adelu Kożyczkowskej z pedagogiskeho instituta Gdańskeje uniwersity a z Renatu Mistrz, ekspertku centruma za wukubłanje wučerjow w Gdańsku. Kóždu chutnu kritiku, jeli so jewi, bjerjemy jara chutnje a prócujemy so wo to, hnydom z pozitiwnymi změnami w našim projekće na nju reagować. Předewšěm pak budźemy so wuchadźišća dwurěčnosće dźeržeć, potajkim tohorunja runowahi mjez kašubskej a pólskej kulturu.


Byšće hladajo na nazhonjenja za čas přihotow a załoženja šule dźensa něšto hinak činił?

Njewobžaruju ničo, štož sym do projekta inwestował, dokelž wěrju, zo je to nazhonjenje, kotrež móže našej kašubskej kulturje wjele dobreho přinjesć.


Što přejeće sej za přichod swojeje šule a za kubłanje na Kašubach?

Bych chcył, zo bychu z mojich nazhonjenjow druzy čerpali: priwatne wosoby, towarstwa, kašubske samozarjadnistwa. Mi je wažne, zo stwori so móžnosć rozsuda mjez šulemi prěnjeho typa z kašubšćinu jako přidatnym předmjetom a dwurěčnymi pólsko-kašubskimi šulemi. Sonju wo tym, zo by wučba kašubšćiny a swójskich stawiznow a kultury we wšitkich šulach na Kašubach winowatostna była. Sym tež měnjenja, zo by regionalne knježerstwo wojewódstwa dyrbjało zamołwite za wučbne plany być a nic statne kubłanske ministerstwo kaž tuchwilu. Nimo toho bychu zarjady wšitkich runinow a njestatne organizacije hižo nětko měli załoženje imersnych šulow podpěrać, w kotrychž by so kašubske kubłanje přez »zanurjenje« do rěče a kultury wotměło, potajkim w kotrychž wot prěnjeho do poslednjeho klinkanja kašubšćina w žanej hodźinje njewoćichnje, tež nic w přestawce.


Wutrobny dźak!
rozmołwjała so: SARA MIČKEC