Europske slědźenje w Serbskim muzeju Budyšin

ROBERT LORENC

Jedna z najmarkantnišich kajkosćow Łužicy jako kulturna krajina je mnohotnosć stawiznow a powědkow najebać jeje poměrnje přehladnych rumnostnych rozměrow. Jedna z najznaćišich stawiznow regiona je wona wo kuzłarju Krabaće. Tučasna wosebita wustajeńca Serbskeho muzeja w Budyšinje »Krabat. Muž-Mytos-Marka« wobswětla zakłady powědančka, praša so za jeho historiskim žrom a zaběra so z wuwićom k mytosej kaž tež z fenomenami dźensnišeho zwičnjenja a inscenowanja. Tu zhoniće, čehodla so puć na Budyski hród wupłaći.
Muzeje su kubłanske wustawy. Zdobom su tež městna zadźiwanja. Druhi aspekt ma so tu do srjedźišća stajić. Přetož awtoram wustajeńcy wokoło Christiny Boguszoweje je so poradźiło někotre fascinowace eksponaty nahromadźić, kotrychž dla njeměli wustajeńcu skomdźić. Tak su na přikład w štyrjoch rumnosćach někotre mištersce wudźěłane brónje z turkowskich wójnow z kurwjerchowskeho pokładnišća w Drježdźanach wustajene. Ornamenty na drjewjanej křćenskej šklě z domizny Janka Šajatovića (historiski Krabat), dźensa chorwatsko-słowjenske pohranične pasmo, dadźa nastork k rozmyslowanju wo paralelach k motiwam serbskich jutrownych jejkow. Jedyn z wjerškow dožiwiš w druhim wobłuku wustajeńcy. Pod zapřijećom »Mytos« su w třoch rum wupjelnjacych witrinach eksponaty z hłubin zběrki Serbskeho muzeja, poćahowace so na přiwěrki ludu w serbskej Łužicy, widźeć: potajnje debjene ratarske nastroje, škitne listy k wobaranju přećiwo demonam, škitne amulety, w kotrychž je pohanska z křesćanskej symboliku změšana kaž tež slědy přiwěrkojteho swěta stracha našich prjedownikow w dźensnišich křižerskich gratach. Instalacija zasłuži sej wulke připóznaće, hačrunjež by so w tutym dźělu zběrki hišće wjac pokazać móhło. Dale namakamy wšelakore kuzłarske knihi kaž tež sudnisku aktu z Budyskeho měšćanskeho archiwa wo samodruhosći, pječa zawinowanej přez kuzłarstwo, inkluziwnje wotpowědneje sušeneje kočeje pacy jako kuzłarski grat. W dalšich wotdźělach wustajeńcy wuhladaš mjez druhim originalne rysowanki Wernera Klemki, znate jako ilustracije Jurja Brězanoweho »Čorneho Młyna«, abo stejiš před marionetami, kotrež wužiwaše Serbske ludowe dźiwadło wot 1961 w klankodźiwadłowej inscenaciji »Krabat« na serbskich wjeskach.
Zwjazane su tute a mnoho dalšich wopyta hódnych eksponatow na zajimawe wašnje, kotrež wjedźe kaž powědančko přez wustajeńcu. Tute započina so w kapitlu »Muž« z historiskej figuru Uskoki Janka Šajatovića (1624–1704) a jeho wojerskej karjeru, započinajo jako gardist při rakusko-turkowskej hranicy w chorwatskim wobkraju hač k połkownikej we wosobinskej gardźe sakskeho kurwjercha w Drježdźanach, tu hižo pod mjenom Johann von Schadowitz. Jako poda so 1691 na wuměnk, bu jemu wudwór w Zdźarach jako wićežne kubło přepisane. W jeho zbytnych žiwjenskich lětach formowaše so tu w kontakće z domoródnymi Serbami, kotřiž začuwachu w nim eksotisku cuzosć, zakład legendy wo Krabaće. Tutón kapitl wustajeńcy, slědujo biografiji »Krabata«, předstaja bohatu historiju, spočinajo w Europje za čas Třicećilětneje wójny a turkowskich wójnow hač k absolutistiskemu sakskemu wjerchowstwu a k Wojerowskej holi a hatam. Zeznajemy juhosłowjansku kónčinu Žumberak, z kotrejež pochadźa, kaž tež jeho žiwjenje jako wojak na kurwjerchowskim dworje w Drježdźanach abo žiwjensku realitu serbskich roboćanow pola Wojerec. Optisku zwjazanosć tutoho powědarsce naročneho, historisce zhusćeneho ruma skića postawa kursaksko-chorwatskeho gardista von Schadowitza na konju. Postawa w přirodnej wulkosći pohnuwa k wobhladanju z kóždeho kuta ruma, z čimž so wušiknje na centralny motiw biografiskeho wotrězka w Sakskej a Łužicy pokazuje.
Dalši kapitl »Mytos« wěnuje so w prěnim dźělu na zakładźe hižo wopisanych objektow rysowanju tematice ludowych přiwěrkow. Wopytowar zeznajomja so z duchownym swětom wjesnych rowjenkow »Krabata«, w kotrymž su přez hłuboke přiwěrki a zdobom tež sylnu ludowu nabožnosć elementy powěsće Krabata zapołožene. Na kóncu tutoho procesa spušći powěsć konkretnu historisku figuru chorwatskeho obrista. Tak móžeše so nětko w druhim kroku ludowědnje publikować a popularizować. Jako spočatk toho prezentuje so Jurja Pilkowy přednošk wo serbskim Fausće w lěće 1896, z kotrymž bě zakład za dalše wuměłske wobdźěłanje stawizny stworjeny. Wopytowar zetka jeje najwažnišich awtorow Nowaka-Njechorńskeho, Preußlera a Brězana.
W poslednim wobłuku wustajeńcy kroči wopytowar k tematice »Marka«. Prócowanja wo zwužitkowanje legendy wo Krabaće we Łužicy jako resursa identity kaž tež jako strategija zwičnjenja zwobraznja so tu na přikładach Krabatoweje mlokarnje w Koćinje, Krabatoweho regiona a Krabatoweho młyna w Čornym Chołmcu. Nimo toho poćahuje so kapitl na dalše wuměłske wobdźěłanja Krabatoweje tematiki, na přikład kompjuterowu hru, při čimž recensentej stajnje jasne njebě, čehodla njemóhli so přinoški do wuměłskich dźěłow předchadźaceho wobłuka »Mytos« zapřijeć. W přewodnych tekstach wobłuka spóznajemy, zo steja tematizowani akterojo husto w kooperaciji z wustajeńcu, štož wjedźe tu a tam k njedospołnosćam a formam wabjenja, hdyž wopisuje so na přikład Krabatowy młyn jako »awtentiski dwór dožiwjenjow«. Wosebje fascinowacy wobłuk w poslednim kapitlu wěnuje so dźensnišemu regionej Žumberak. Pohnute přez zajim z wukraja na »Krabatowej« domiznje dadźa so prěnje pospyty wobkedźbować, zabyteho syna turistisce zwičnić. Po třista lětach wróći so tak powěsć na městnosć historiskich korjenjow.
Z tym je žro fascinacije radźeneje wustajeńcy pomjenowane, přetož hustodosć derje přemyslene wužiwane paralelne inscenacije a zaměstnjenje objektow po zdaću rozdźělnych swětow pokazuja na mnohotnosć korjenjow powědančka »Europa«: nuznje trěbny mjez- sobny poměr mjez swójskim a cuzym, na kotrehož mjezy móža stawizny a powědki nastać; jich pućowanja a scuzbnjenja w běhu časow a we worštach towaršnosće; a jich překwapjace zjewjenje na njewočakowanych městnach, w stajnje nowych formach, stajnje pod wliwom změnow. Z tuteje perspektiwy podawa Serbski muzej z wustajeńcu »Krabat« jara aktualny a mudry přinošk k w přiběracej měrje zwadźenej europskej přitomnosći. Njech so hišće mnozy hosćo na puć do Budyšina podadźa!

přełožk: SYMAN HANDRIK