Pomjatk zakuzłany do kamjenja

Někotre přemyslowanja wo wopomnišćach we Łužicy

MARLENA NOWAK

Zawod

30metrowa wuhladna wěža w Žylowku čaka njepohibliwje na njewobeńdźomnu wulku wodu, kotraž zalije teren po Janšojskej wuhlowej jamje, zo móže skónčnje swój woprawdźity zaměr spjelnić. Tuchwilu móžemy z njeje tróšku zasparnjacu krajinu wobdźiwować, kotraž dopomina na pusćinu z lochko woznamjenjenym reliefom terena, štož so zestaja na zajimawy ale tróšku monotony wobraz krajiny, kotryž zakónča wuhenje milinarnje a wětrniki. Wobydlerjam wokoliny derje znaty wuhlad. Při wěži narěčimy muža, kotryž je tu pozastał a je na wopyće w blišej wokolinje. Dam jemu naprašnik a prašam so za přičinu jeho pućowanja a za stawiznami wokoliny. Kaž sam praji, znaje stawizny tutoho městna, dokelž je před 20 lětami w Choćebuzu dźěłał a tehdy je so tu wuhlo wudobywało. Nětko druhdy tu pozastawa, hdyž nimo jědźe. Prašam so za zašłosću wokoliny, prjedy hač běše tu wuhlowa jama. Tola wón njewě, što běše před jamu a milinarnju. Tež na informaciskej tafli njemóžemy zhonić, što tu něhdy běše.
Njecyłe štyri kilometry dale na sewjer, při samsnej jamje, namakamy přichodny wuhladny dypk we Łakomej. Je wjele mjeńši a njeje hižo tajki reprezentatiwny derje naćisnjeny betonowy blok, ale njewulki nasyp ze zahrodkowym domčkom a nasadźenymi róžowymi kerkami. Wottam je móžno jamowu pusćinu »wobdźiwować«, tróšku wědy načerpać wo tym, kak su so tereny wudobywali, a sej tež wizualizaciju planowaneho zaliwanja z wodu wobhladać. Kaž móžemy na tafli wučitać, ma 2025 hižo wšo wotzamknjene być. Nimo informaciskeje prózdnoty bije do wočow, zo faluje kóždyžkuli slěd wo kulturje a stawiznach Serbow z tutych stron a zaběra nas njepřitomnosć kajkeježkuli historiskeje naracije abo pospyta interakcije ze serbskej kulturu. Tajke nastajenje k zašłosći móže so rozumić jako staw absolutneje wšojednosće, w kotrymž so zhubi kóžda potrjeba přibližowanja toho, štož běše. Znajmjeńša z oficielneho boka, wšako namaka so wokoło 50 metrow dale njewšědne wopomnišćo, schowane w kerčinach, mjez dróhu, zajězdom na přestrjeń jamy a małkej hrjebju: symboliske, tróšku poetiske rownišćo, wobstejace z dobreho dwanatka běłych křižow z datami »smjerće« wjeskow. A to zbudźi znowa rozmyslowanje, zo chce tola něchtó tute stawizny wopominać.


Městna (nje)wopominanja a nje-městna

Antropologiska fantazija faluje tež w Běłej Wodźe a njedalokim parku błudźenkow, wokoło łužiskeho jězora kaž tež při objekće w Swětłych (Lichterfeld), kotryž so předstaja jako wodoruna łužiska Eiffelowa wěža (najebać dosć jednoreje asociacije z estetiku woclowych konstrukcijow, zda so přirunowanje z francoskim architekturnym symbolom tola kaž wulke znjewužiwanje). A tu so přisuwa mysl wo refleksiji francoskeho antropologa Marca Augé, kotryž wuzběhuje »nje-městna«, to rěka tajke městna, w kotrychž njeje móžno so zakorjenić, dokelž nimaja zmysła, njejsu žadyn dypk za zahokowanje identity, eksistuja zwonka stawiznow. »Nje-městna« woznamjenjeja falowace wobdźělenje, rozumjenje a zmysł. Přetož městna, z antropologiskeho zhladowanišća, su »konkretna a symboliska konstrukcija přestrjenje [...] a runočasnje zasada zmysłoweho wobdźělenja za tych, kotřiž w njej bydla a tohorunja zasada zrozumjenja toho za tych, kotřiž sej ju wobhladuja«.[1] Njeje mjenujcy žaneje identity bjez zwiska ze zańdźenosću a njeje žanoho zwiska ze zańdźenosću bjez zwiska z městnom. A wopomnišćo je z druhimi słowami »městno wopominanja«, »městno dopomnjenjow« a najlěpje »městno, hdźež so spomina«[2]. Stawizny, kultura a samo serbskej rěči su so wotstronili z kolektiwneho wědomja, z widźomnych znamjenjow a reprezentacije na městnach, kotrež nastawaja dźakowano rekultiwaciji. W přestrjeni wostanu jenož snadne reprezentatiwne pomniki a maš sylny zaćišć, zo je to přemało we wobliču serbskeje kultury.
We wjetšinje reprezentuja so wopomnišća zničenych serbskich wsow z napismom na kamjenjach. Něšto mjez rowom a pomnikom, estetisce scyła njewužadaca forma. Druhdy z informaciju wo stawiznach městna, druhdy ze stawiznami jamy, ale najčasćišo z wjele prajacym mjelčenjom. Najwjace je móžno zhonić w Archiwje zhubjenych wsow, kotryž je tuchwilu w předměsće Baršća a kotryž ma so bórze bliže do centruma města přenjesć. Cyłu płoninu małeho muzeja wučinja interaktiwna karta, po kotrejž móžemy chodźić a informacije čitać, kotrež smy sej wupytali. A to skónčnje nastorča fantaziju a nuzuje reflektować wo tym, što je so tu w běhu poslednich sto lět stało. Bohužel je wjetšina informacijow jenož w němskej rěči přistupna.


Transmisija pomjatka a nowe medije

Zajimawe a wuznamne wuprajenje nastupajo pomjatka ma wuměłča Frauke Rahr ze swojej wideoinstalaciju »o.T.« kaž tež w filmje »Besuch in der Heimat« (Rozhlad 9/2017). Wobaj wuměłskej projektaj zaběratej so z prašenjom pomjatka, stawiznow a tradicije a nuzujetej wobhladowarja, emocionalne stejišćo zabrać a wo zabywanju přemyslować. Wuměłča poćahuje so wuraznje na podawki zańdźenosće a přitomnosće serbskeje kultury, ale runočasnje wostaja recipientam šěroke polo za swójsku interpretaciju bjez nanuzowanja konkretnych wobsahow. Bjez wuznama njeje tež wašnje předstajenja twórby a prezentacija w interneće. Dźakowano tomu móže pomjatk wo Serbach widźomny a wšudźe přitomny wostać. Dźakowano internetej je móžno, zo wuwije so zaso kolektiwny pomjatk. Načasne medije tworja nowe móžnosće, předewšěm widźomnosće, wšako móže tam kóždy pohladnyć, hdźežkuli runje je. Pokazuje so, zo internet sam w sebi móže być a je městno wopominanja. Dźakowano filmam w syći móže transmisija pomjatka a tohorunja transmisija hódnotow njepřetorhnjena wostać, ćim bóle dokelž zastupuje digitalny swět dźeń a wjace woprawdźity. W tutym zwisku njewoznamjenja »wopomnišćo« jenož konkretny topografiski dypk zapřimnjenja, ale ma w sebi wšitke materielne a imaterielne znamjenja a slědy, tež digitalne, kotrež přiwołaja zańdźenosć do kolektiwneho pomjatka. Kaž twjerdźi profesor za wuměłsku teoriju a načasneho wuměłstwa Pol Capdevila, »je trjeba riskěrować zanurjenje do zańdźenosće, riskěrować spóznawanje woznamow zańdźenosće a přirjadowanje woznamow zańdźenosći kaž tež riskěrować sćěhowanje ze zańdźenosće. To je trěbny, bolostny proces połny paslow«[3].
Zaměr slědźenskeho projekta wo wopomnišćach při wuhlowych jamach we Łužicy běše přepytowanje situacije widźomnosće serbskich stawiznow a kultury na rekultiwěrowanych městnach. Spěšnje dosć pak je so wopokazało, zo budźe to skerje powěsć wo městnach nje-wopominanja a nje-městnach, hač wo woprawdźitych městnach, kotrež implikuja pomjatk wo stawiznach a kulturje Serbow.

[1] Delaperrière, Maria: Miejsca pamięci czy pamięć miejsc? W: Ruch Literacki, 2013, str. 54.
[2] Szpociński, Andrzej: Miejsca pamięci (lieux de mèmoire) W: Teksty drugie, čo. 4, 2008,
str. 12.
[3] 3 Capdevila, Pol: Pamięć i ślepota Josepa Marii Cabane. W: Herito čo. 13, 2013, str. 187.