Słowjenjo – naši potajni prjedownicy

LUBINA MALINKOWA

Pod za někotryžkuli Němca zawěsće hižo kontrowersnym titulom »Słowjenjo – naši potajni prjedownicy« je renoměrowana Podstupimska produkciska firma DOKfilm w nadawku MDR, rbb a Arte dokudramu nadźěłała, kiž je so kónc lěta 2017 prěni raz zjawnje po cyłej Němskej wusywała. Ideju wuwił bě telewizijny žurnalist Wolfgang Albus, kiž je so hižo wospjet łužiskim temam wěnował. Za kameru stał je mjez druhim w Serbach znaty filmowc Rainer J. Nagel.
Žanr dokudramy je dźensa woblubowany format, kiž ma šěrokemu publikumej stawizniske temy zbližić. Wotrězki, w kotrychž centralny powědar informacije sposrědkuje a wuwiće wujasnja, wotměnjeja so z rozmołwami z ekspertami a hrajnymi scenami. Tute maja wuprajenja fachowcow znazornić, zdobom pak wćipnosć budźić a za medij film trěbnu napjatosć zawěsćić. Jako eksperća wustupuja připóznaći fachowcy swojeje discipliny, tak mjez druhim Jürgen Udolph, profesor za onomastiku, Stefan Weinfurter, profesor za srjedźowěkowske stawizny, a archeologowka Anne Klammt z Mainza. Wid praktiskeje archeologije, kiž spyta wědomostne dopóznaća praktisce přepruwować a přesadźić, posrědkuje Cornelius Kusch, projektowy nawoda skupiny »Stary lud« w Dešnje, na jara wuwažene a sympatiske wašnje.
Ze spěchowanjom Załožby za Serbski lud stej nastałoj paralelnje k němskemu filmej tež hornjo- a delnjoserbska wersija pod titulom »My Słowjenjo w Němskej«. Serbskej wersiji njerozeznawatej so jeno hladajo na titul wot němskeho filma, ale tež wobsahowje. Z přičin synchronizacije a zo njebychu jeno němskorěčni rozmołwni partnerojo słyšeć byli, bu rozsudźene, serbskorěčnych wědomostnikow zapřijeć, tak zo wustupuja přidatnje k němskim fachowcam tež dr. Susanna Hozyna, Werner Měškank a dr. Edmund Pjech w serbskimaj wersijomaj. W nadawku Rozhlada pobych na němskorěčnej premjerje filma, kiž wotmě so srjedź nowembra minjeneho lěta w Budyskim Serbskim domje. Sćěhowace mysle poćahuja so tuž jeno na němskorěčny film. By nadawk dokładneje filmoweje analyzy był, rozdźěle mjez serbskimaj wersijomaj a němskim filmom nastupajo wuzwolene filmowe sekwency, wuprajenja rozmołwnych partnerow, powědarskeho přewoda a cyłkowneho filmoweho wuprajenja resp. wobsaha – wosebje hladajo na kónc filma – dokładnje přepytować a interpretować, wšako njerozeznawaja so wersije drje jeno po rěči, ale tež po sposrědkowanym stawizniskim wobrazu.
We wšelakich připowědźenjach filma so wuraznje na to skedźbnja, zo su so stawizny Słowjanow w Němskej hač dotal husto jeno wot Němcow powědali a zo w tutych Słowjanow přewažnje jako mjenje wuwitych předstajeja. Štož tutón dypk nastupa, sposrědkuje film diferencowanišu perspektiwu. Mjez Łobjom a Wódru sydlacy Słowjenjo charakterizuja so jako wušikni rjemjeslnicy, twarcy a wikowarjo, a jeli je trěbne, tež jako zmužići wojowarjo. Słowjenjo – tak film – su hłuboko z přirodu zwjazani, zhromadne žiwjenje a hospodarjenje jich wuznamjenja, wyše hierarchije so hakle přez kontakt k němskim kmjenam wuwiwaja. A tola zwostanje zaćišć, zo so tule němski wid na słowjanske – a hladamy-li na kónc filma – na serbske stawizny posrědkuje. Brach, zo nimamy žanoho serbskeho archeologu-stawiznarja, kiž so ze zažnym srjedźowěkom zaběra, njeda so bjezmała wotstronić. W tak šěroko zapołoženej produkciji bychu pak móhli pólskeho abo čěskeho wědomostnika jako rozmołwneho partnera zdobyć. Tak by so wid němskeje wědomosće znajmjeńša wo dalši słowjanski wid rozšěrił a wudospołnił. Zdobom by na tute wašnje w němskej wersiji tež słowjanska rěč słyšeć była, wšako je hižo rěč hrajnych scenow němčina. Tole spočatnje chětro iritěruje, wosebje hdyž stari Słowjenjo w čistej dźensnišej němčinje rěča, němscy wikowarjo pak w delnjoněmskim dialekće. Zlochka by so móhła tež přez słowjansko-serbske hudźbne elementy trochu bóle słowjanska atmosfera stworić a z tym dźensniša, husto jenak skutkowaca filmowa hudźba wobsahej přibližić a jón na swoje wašnje zwobraznić.
Hižo někotre lěta móžemy wulki zajim za srjedźowěk a jeho šěroku medialnu prezencu wobkedźbować: srjedźowěkowske (hodowne, rjemjeslniske) wiki, computerowe a blidowe hry, romany, fantasy-literatura, filmy atd. Srjedźowěk je popularny a wšudźom prezentny. Ćim wažnišo je, zo móže so zajimowany lajk nětkole tež wo »słowjanskim srjedźowěku« w načasnym mediju wědomostnje funděrowanje wobhonić. We wobrazowych medijach pokazuje so nam srjedźowěk husto jara jenaki, mjenujcy ćmowo-mazany, z jasnymi rjekami a połny namocy. Wosebje to poslednje přitrjechi tež za předležacu produkciju. Charaktery pak su trochu diferencowaniše a ćmowo-mazany srjedźowěk so přez dołhe sekwency wobkedźbowanja přirody złahodnja. Namóc pak je centralny motiw filma, dokelž leži fokus dokumentacije jasnje na wojerskich rozestajenjach mjez Połobskimi Słowjanami a zastupjerjemi němskeho mócnarstwa. Hinak hač hišće před někotrymi lětami pak so dźensa we wědomosći bóle na procesy splećenosće hlada. Asimilacija Połobskich Słowjanow njebě jeno wuskutk brutalnych wójnow a nanuzowaneje germanizacije, ale tež wšědneje wuměny přez rjemjeslniske, wikowanske, swójbne a nabožne styki.
Cyłkownje njedowola žanr filma, kiž ma přeco tež wěstu zabawjacu funkciju, wulku diferenciaciju. Tole płaći čim bóle za předležacy film, kotryž wopřija dołhu časowu dobu mjez 7. a 12. lětstotkom a w swojim wuwiću jara wšelakore krajiny mjez Baltiskim morjom, Łužiskimi horami, Łobjom a Wódru. Tuž je jasne, zo hodźa so zlochka wosobiny a fakty naličić, kiž stawiznarjej abo zajimowanemu lajkej faluja. Jako prěnja informacija za šěroki kruh přihladowarjow po cyłej Němskej je dokudrama dobry zakład, kiž skića při wšěm trěbnym zjednorjenju šěroki dohlad do słowjanskeje zańdźenosće Němskeje a do aktualnych slědźenjow. Bych tuž witała, by-li so film w mnohich kubłanišćach a muzejach jako zakładna informacija pokazała.
Za problematiski mam dwojaki kónc filma z křćeńcu Słowjanow a njewočakowanym pohladom do přitomnosće. Je harmonisko-idyliska a předchadźacy wojerski (swójbny) konflikt rozpušćaca křćeńca połobskich Słowjanow logiski-teleologiski cil cyłeho wuwića filma a z tym finale, w kotrymž so słowjansko-pohanski duch (skónčnje) přewinje? Njehlada so tule tola zaso z němskeje a křesćanskeje, na kóždy pad pak dobyćerskeje perspektiwy na cyłkowne wuwiće?
Nic mjenje problematiske zda so mi zakónčenje filma z časowym skokom do serbskeje přitomnosće w Delnjej a Hornjej Łužicy być. Njejapki časowy skok je zdobom geografiski a regionalny skok. Ćežišćo cyłkowneho filma leži jasnje w dźensnišej Braniborskej a při Baltiskim morju. Łužica hakle w poslednich mjeńšinach konkretnu rólu hraje. Wosebite wuwiće, kiž je k přetraću Łužiskich Serbow wjedło, so bliže njerysuje, a tuž so přihladowar njenadźicy ze serbskej přitomnosću konfrontuje. K staroznatym stereotypnym wobrazam w drastach a před pyšnej Budyskej kulisu powědar wo zhromadnych europskich stawiznach rozmysluje, přićah dalšich słowjanskich wobydlerjow Němskeje w 19. a 20. lětstotku naspomnja a poradźenu asimilaciju Słowjanow wuzběhuje. Hač drje so jara skeptiski wuhlad na serbskorěčny přichod Łužicy tež w serbskimaj wersijomaj na samsne wašnje prezentuje? Hišće wažniše pak je prašenje, z kotrym kóncom so w serbskimaj wersijomaj do přichoda a z tym zdobom tež do zańdźenosće hlada?
Přirunowaca filmowa analyza a diskusija stawizniskich wobrazow a modelow mjez Serbami, Němcami a dalšimi Słowjanami stej tule žadanej!