Duchowny pućrubar sorabistiki

K 300. narodninam slawista Georga Körnera

FRIEDRICH POLLACK

Stawizny wědomosće znaja někotrehožkuli indiwidualista, kotryž steješe ze swojimi nahladami přećiwo prudej časa a wot swojich rowjenkow w najlěpšim padźe njezrozumjenje a zawisć žněješe, prjedy hač započa sej potomnistwo originalitu jeho idejow wažić. K najwurjadnišim outsideram sorabistiskich fachowych stawiznow słuša bjezdwěla sakski farar, filolog a stawizniski slědźer George Körner z Bockauwa w Rudnych horach, kotrehož 300. narodniny lětsa swjećimy.1
Najbóle znaty je Körner dźensa za swój njewozjewjeny Opus magnum, »Wendisches oder slavonisch-deutsches ausführliches und vollständiges Wörterbuch«. W lěće 1768 zakónčeny rukopis je ze swojimi něhdźe 2000 stronami jedyn z najwobšěrnišich a najstaršich serbskich słownikow. Körnerowe dźěło wosta jeničke tajkeho razu a by so po jeho smjerći bjezmała zhubiło, njeby-li Karl Gottlob Anton tutej tołstej zwjazkaj kónc 18. lětstotka za směšnje tunju płaćiznu 35 tolerjow z njeznateho žórła kupił a bibliotece Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu wotkazał. Srjedź 20. lětstotka hrožeše so tute njenarunajomne dźěło znowa zhubić, po tym zo běchu so drohotne Zhorjelske rukopisy w běhu Druheje swětoweje wójny do depotow w Šleskej dowjezli, hdźež so na nje w šmjatańcach časa zaby. Hišće w 1960tych lětach mějachu Körnerowy słownik za zhubjeny, doniž jón skónčnje we wobstatku uniwersitneje biblioteki we Wrócławju zaso njenamakachu. Tam so hišće dźensa chowa. Kölnski slawist Reinhold Olesch da zaso namakane dźěło hnydom fotografować a wuda zwobraznjenja 1979/80 jako pjećzwjazkowy faksimilowy ćišć.2
Oleschowe wozjewjenje skónči odyseju drohotneho žórła a přinjese jemu dotal njedocpětu kedźbnosć. Dwěsćě lět po swojej smjerći dósta Körner z tym prěni raz tež w šěrokich kruhach slědźerjow připóznaće, kotrež bě jemu hač dotal jenož mało fachowcow wopokazało. W jeho słowniku so žiwjenske dźěło tutoho wurjadneho wučenca wobrazliwje wotbłyšćuje. Byrnjež ryzy Rudnohorjan ani swójbne ani powołanske zwiski z Łužicu njeměł, je so nimale cyłe swoje žiwjenje studijej serbskeje rěče wěnował. To je ćim bóle naspomnjenja hódne w času, jako tčeše samo we Łužicy sorabistika hišće cyle w spočatkach.
Narodźił je so Körner 28. nowembra 1717 w Pölbitz pola Šwikawy jako syn wjesneho sudnika Zachariasa Körnera. Z jědnaće lětami zaćahny do Šwikawskeje radneje šule, hdźež hižo přez swoju wulku rěčnu nadarjenosć napadny a sej ze swójskeho zajima fundowane znajomosće w mnoho antikskich a modernych cuzych rěčach přiswoji. Za to wužiwaše tehdy hižo sławnu radnu šulsku biblioteku runje tak pilnje kaž podpěru wšelakich priwatnych wučerjow a mištrow rěče. Jeho wosebity zajim słušeše słowjanskim rěčam. Hižo zahe zwučowaše so w čěšćinje a pólšćinje. Pola wojaka Šwikawskeje měšćanskeje garnizony wuknješe Körner serbšćinu a so pozdźišo dopominaše: »Man lachte damals über den seltsamen Einfall, diese ungelehrten Sprachen zu lernen; und ich muste wegen des Umgangs mit Pohlen und Wenden auf der Schule manches Scheltwort des Herrn Rectors hören und doch nicht achten […].« (»Smějachu so tehdy nad spodźiwnej ideju, tute njewučene rěče wuknyć; a ja mějach sej dla wobchadźenja z Polakami a Serbami na šuli někotrežkuli swary knjeza rektora naposkać a tola je njewobkedźbować […].«)
1739 dźěše Körner na studij do Lipska, hdźež namaka hnydom kontakt k serbskim studentam a Serbskemu prědarskemu kolegijej přistupi. Po zdaću wobknježeše wón serbsku rěč hižo dosć derje, přetož zjednoćenstwo bě tehdy faktisce jenož za maćernorěčnych myslene a z winowatosću, so na prědowanskich zwučowanjach wobdźěleć, zwjazane. George Körner bě prěni sobustaw Sorabije, kotryž njepochadźeše z Łužicy. Jeho serbscy komilitonojo wěnowachu jemu k zakónčenju studija w lěće 1742 wosobinsku rozžohnowansku baseń, w kotrejž rěkaše: »Zeuch hin, zeuch hin! du wahrer Kenner / Von unsrer Sprache Seltenheit; / Doch auch entfernt bleib unser Gönner / Mit alter deutscher Redlichkeit.« (»Ćehń wotsal, ćehń wotsal! wěrny znajerjo / našeje žadneje rěče; / Tola tež w dalinje wostań naš podpěraćel / Ze starej němskej prawdosću.«)
Po studiju na uniwersiće słužeše Körner nimale štyri lěta jako kursakski pólny prědar a wobdźěli so jako tajki tež na Druhej šleskej wójnje (1744–1745). Jeho wobšěrne rěčne znajomosće běchu jemu při tym často na wužitk. Jako ćehnjechu přez Čěsku, móžeše so z čěskej ludnosću dorozumić. Tež w sakskim wójsku měješe Körner stajnje zaso ze słowjansce rěčacymi wojakami činić, mjez nimi Polacy, »Crabatojo« a Serbja, wo kotrychž twjerdźeše, zo bychu móhli nimale cyły bataljon tworić.
Spočatk 1747 so Körner z armeju rozžohnowa a powabi so na prózdne prědarske městno čěskeje wosady w Drježdźanach. Bu přeprošeny na probowe prědowanje, podleža pak swojemu sobupožadarjej Georgej Petermannej, rodźenemu Słowakej, kotryž bě do toho jako serbski prědar w Delnim Wujězdźe kaž tež we Wětošowje skutkował. W nalěću samsneho lěta zastupowaše Körner někotre tydźenje schorjeneho fararja we wsy Krakowje pola Kinsporka. Pozdźišo wón rozprawješe, zo je so w tutej wosadźe tež wo serbskich kemšerjow starał, najskerje jednaše so při tym wo sezonowych dźěłaćerjow. Dalokož hodźi so zwěsćić, bě krótki Krakowski intermeco jeho prěnje a zdobom jeničke přebywanje we Łužicy. Hač dotal njeje dopokazane, zo je so Körner hdy wo serbske farske městno prócował.
Čas jako pućowacy prědar so bórze na to skónči, po tym zo bě Körner w lěću 1747 přiwzał přistajenje na farskim městnje w Bockauwje w Rudnych horach. Tu so wón trajnje zasydli a zemrě w nalěću 1772 na sćěhi wulkeho hłoda w starobje jenož 54 lět. Jeho mandźelstwo z Schneebergskej fararskej dźowku Julianu Friederiku Christliebu Schindler wosta wočiwidnje bjez dźěći.
Serbskej rěči wosta Körner tež po nawróće do swojeje stareje domizny swěrny. Najskerje wosebje wuwiće swojeho něhdyšeho studentskeho zwjazka kedźbliwje sćěhowaše, ale to hodźi so pobrachowacych žórłow dla hakle za pozdźiši čas dopokazać. W meji 1764 poda so Körner na jězbu do Lipska a zrěča so při tutej składnosći ze sobustawami Sorabije k bjesadnemu zetkanju w Reudnitzskej korčmje »Kuchengarten«, kotraž bě tehdy mjez studentami jako wulětnišćo woblubowana.
Tež w naslědnym času sej z Lipšćanskimi komilitonami pilnje dopisowaše. Wosebitu česćelakomosć pokaza w předpolu 50lětneho jubileja Serbskeho prědarskeho kolegija wokoło 1766/67. Zhromadnje z Johannom Christianom Augustom Katzerom, předsydu kolegija, wuwi Körner ambicioněrowany reformowy plan, kotryž bě wusměrjeny na zasadne přetworjenje Sorabije na slawistisku towaršnosć wučenych po přikładźe Acadèmie française. Po Körnerowych předstawach njeměješe so Lipšćanski zwjazk hižo dlěje jenož na wukubłanje serbskich teologow wobmjezować, ale so wuwiwać na centrum přeslědźenja serbskeje rěče a kultury a serbskich stawiznow. Ze zawjedźenjom prawidłownych rěčnych a přełožowanskich zwučowanjow bjez wobsahoweho wobmjezowanja móhł kolegij nimo toho aktiwnje k posrědkowanju a hajenju serbskeje rěče přinošować. Körner pozbudźowaše młodych Serbow, ze swojeho sebjespokojneho kućika wustupić, so slawistam a sympatizantam zwonka Łužicy wotewrić a wučenemu swětej sebjewědomje napřećo stupić. Za spočatk namjetowaše załoženje sorabistiskeho časopisa. Srjedźodobnje móhło w Lipsku samo tajke něšto kaž serbska narodna biblioteka nastać.
Körnerowy entuziazm storči mjez studentami na kóždy pad na sympatiju. Jako wosebity swjedźenski dar k jubilejej wěnowaše wón kolegijej mały, programatiski spis, w kotrymž wón swoju přeswědčenosć wo wužitku a wuznamje sorabistiskeho slědźenja hišće raz podšmórny.3 Spis je zažny manifest sorabistiki. Lipšćanscy komilitonojo wěnowachu Bockauskemu fararjej, kotrehož běchu mjeztym na čestneho čłona pomjenowali, jako znapřećiwjenje tohorunja mały swjedźenski spis, w kotrymž Körnerowu liniju połnje zastupowachu.4
Serbscy duchowni we Łužicy běchu pak tute podawki nastupajo jara rezerwowani. Napřećo wysoko sahacym zaměram Körnera, kotrehož tu dotal lědma znajachu, běchu jara skeptiscy. Wulka reforma Serbskeho prědarskeho kolegija na kóncu tež wuwosta. Jeje zwoprawdźenje pokaza so za čisty studentski zwjazk bjez dosahaceje podpěry wotwonka jako njerealistiske. W Lipsku běchu so zachowarjo přesadźili, wo Körneru bórze nichtó wjace njerěčeše.
Za jeho čas wopokaza so plan k wutworjenju sorabistiskeho zjednoćenstwa wučenych snano jako přejara ambicioněrowany. Z dźensnišeho wida zdadźa so Körnerowe namjety runjewon wizionarne być. Hižo Korla Awgust Jenč srjedź 19. lětstotka překwapjeny zwěsći, zo so wone hižo we wjele dypkach programej 1847 załoženeje Maćicy Serbskeje runachu. W tym zmysle je so Körnerowy zaměr wučeneje towaršnosće, w kotrejž so wědomosć a praksa na dobro Serbow zjednoćitej, takrjec posthum zwoprawdźił.


1 Wobšěrnych dokładow so tu z městnych přičin wzdamy. Přir. naposledk Pollack, Friedrich: George Körner und das Wendische Predigerkollegium zu Leipzig. W: Schriftenreihe der Magister George Körner Gesellschaft 19 (2016), str. 52-67.

2 Körner, George: Wendisches oder slavonisch-deutsches ausführliches und vollständiges Wörterbuch. Eine Handschrift des 18. Jahrhunderts, 5 dźělnych zwj., wud. Reinhold Olesch, Köln/Wien 1979-1980.

3 Körner, George: Philologisch-Kritische Abhandlung von der Wendischen Sprache und ihrem Nutzen in den Wissenschaften, Lipsk 1766.

4 Katzer, Johann Christian August: Kurzgefaßte historische Nachricht von dem Anfange und Fortgange der jetzt lebenden Wendischen Gesellschaft in Leipzig, Lipsk 1766.


přełožk: WÓRŠA ŠOŁĆINA