Tajkile tekst přehusto njenapisaš

BOSĆAN NAWKA

Wuznamnemu serbskemu komponistej a awantgardistej Jurej Mětškej, rodźenemu 1954 w Budyšinje, spožči so lětsa Myto Ćišinskeho. W rozmołwje powěda wuměłc, što wo wuznamjenjenju mysli, kak při tym začuwa a rozłožuje swójske wuwiće, wliwy na tworjenje a hypotetiske projekty přichoda.


Knježe Mětško, 21. winowca spožći so Wam Myto Ćišinskeho. Što při tym začujeće, što k tomu prajiće?

Sprawnje prajene njejsym docyła wjace z tym ličił. Wšitcy moji kolegojo ze samsneje generacije su myto hižo před něšto lětami, w młódšej starobje dóstali. Běch potajkim překwapjeny, ale wězo so přez tutu česć wjeselu.


Dóstanjeće najwuznamniše serbske myto za »wusahowace kompozitoriske tworjenje a slědźerske dźěło we wobłuku serbskeje hudźby«. Što je Wam wosobinsce wažniši wobłuk?

Počesćenje wšako moje cyłkowne skutkowanje potrjechi, je takrjec mytowanje žiwjenskeho dźěła. Byrnjež je mi slědźenje wažne – sym je stajnje jara chutnje brał a wědomostne rozestajenja mam za přewšo wužitne –, wuchadźam pak z toho, zo so wone hłownje na kompozitoriski wobłuk poćahuje. Tworjenje steji w srjedźišću mojeho skutkowanja.


Kak so na ceremoniju přihotujeće?

Přepodaće a cyłkowne planowanje leži w rukomaj Załožby za serbski lud. Nimam potajkim wulki wliw na wotběh. Kelkož wěm, je jedna z mojich kompozicijow dźěl wobrubjaceho programa. Lawdaciju dźerži Sebastian Elikowski-Winkler, štož mam za zmysłapołne, wšako je wón fachowje kompetentny. Wokomiknje dźěłam na dźaknej narěči. Dokelž jedna so při tym wo družinu teksta, kajkiž jón přehusto njenapisaš, njeje docyła tak lochko, swoje myslički do prawych słowow zwjesć.


Móžeće nam hižo přeradźić, što chceće w narěči rjec a štó so w njej snano jewi?

Budu so sakskemu ministerskemu prezidentej Stanisławej Tilichej a přitomnym dźakować. Zawěsće nimo toho někotrežkuli dalše mjeno zapletu, to pak potom widźimy.


Kaž sće rjekł, spožči so Myto Ćišinskeho za žiwjenske dźěło. Kak a hdy je so hudźba do Wašeho žiwjenja zadobyła?

Z wosom lětami započach klawěr hrać, z jědnaće abo dwanaće komponować. Poměrnje zahe bě mi jasnje, zo chcu hudźbu studować a dale po tutym puću kročić. Wobwliwowało je mje poprawom cyłe tworjenje europskich komponistow, rěčimy tu wo tysaclětnej tradiciji. Nažel je mnóstwo žórłow za hudźbu do renesansy chětro snadne. Dobry přistup k žórłam – z tym njeměnju jenož noty respektiwnje partitury, ale tež teoretiske spisy, listy a nahrawanja – pak je za dobry fundus wědy absolutnje trěbny. Nochcu naličić, štó ze starych mištrow je mi najwažniši – kóžda doba hudźbnych stawiznow je na dotalne so złožujo nowe impulsy zrodźiła. Móžu pak telko prajić: Wolfgang Amadeus Mozart bě jedyn z prěnich komponistow, kiž mje zahori. Ludwig van Beethoven a Johann Sebastian Bach staj mi tohorunja přewšo wažnej.


Wuměłska hudźba so spočatk 20. lětstotka radikalnje změni. Sam sće zastupjer tak mjenowaneje »noweje hudźby«. Što je Was na nowych formach fascinowało?

Tu měli diferencować. 20. lětstotk hodźi so do dweju fazow dźělić – čas do a po 2. swětowej wójnje. W prěnjej połojcy zašłeho lětstotka njeje so jenož Wienska šula wutworiła, kotraž přez dodekafoniju Arnolda Schönberga harmoniku rewolucioněrowaše a hač do dźensnišeho saha. Schönberg sam je teoretiske knihi wudał, jako wučer pak je skerje tradicionelnje skutkował, njeje potajkim swoju teoriju studentam, ke kotrymž słušeštaj na přikład tež Anton Webern a Alban Berg, we wobłuku wučby scyła sposrědkował. K wusahowacym komponistam na spočatku 20. lětstotka słušachu tohorunja Béla Bartók, Igor Strawinsky abo Edgard Varèse, kotřiž wobnowichu hudźbu hłownje pod metrisko-rytmiskimi aspektami a přez rozšěrjenu tonalitu. Njemějachu so w swojim času lochko, su pak přiwšěm wjele k dalšemu wuwiću přinošowali. Nětko sym tola wšěch naličił, kiž su mje sobu formowali.


W druhej połojcy 20. lětstotka dóńdźe potom k dospołnje nowym formam kaž serializmej, aleatorice, mikrotonaliće a – jako reakcija – k minimalizmej a »nowej jednorosći«. Serializm sće aktiwnje sobu wuwiwał. Zwotkel sće inspiraciju dóstał?

Druha faza noweje hudźby je wězo tež z wažnymi mjenami zwjazana. Pierre Boulez a Karlheinz Stockhausen a z nim wusko zwjazana Darmstadtska šula kaž tež na přikład John Cage wutworichu cyle hinašu rěč. Na wuchodźe wšak njebě tak jednorje, přistup – měnju zaso noty a zynkonošaki – dóstać. Byrnjež so nowa hudźba knježerstwu drje njelubješe, njebě přiwšěm zakazana. W NDR so wona hdys a hdys jewješe, koncerty so wotměwachu a někotre tačele wuńdźechu, dospołniši přehlad pak jenož přez zapadny rozhłós abo přez přiwuznych abo znatych zamjeznje železneho zawěška, kiž te abo tamne aktualne nahrawanje sobu přinjesechu, dóstawachmy. Nastupajo partitury bě situacija trochu komplikowaniša. Wěsty wobstatk namakach w bibliotekach w Berlinje, najwjetši podźěl swójskeho wukubłanja pak zaběraše awtodidaktiske wukmanjenje. Na Wysokej šuli za hudźbu »Hanns Eisler« w Berlinje so nowe techniki lědma wobkedźbowachu. Někak pola Johannesa Brahmsa bě kónc. Tak zbywa prosće samostudij.


Kak sće z ideologisce determinowanej doktrinu socialistiskeho realizma wobchadźał?

Tutón terminus technicus za mnje poprawom rólu hrał njeje. Jako hudźbnik, dołhož sy twórby bjez słowa nadźěłał, měješe ty wěstu swobodu. Wyšnosć móžeše snano prajić, zo so jej wěste wěcy njelubja, wjace pak tež nic. Syli někajki nadawk dóstał, tčeše za tym wězo přeco wěsty wotpohlad, wěste wočakowanje. Jako wuměłc pak běše w tym zwisku skerje škitany, nic naposledk dla toho, zo wobsteješe z trochu wušiknosću móžnosć, twórbu do swójskeho směra wjesć. Abo swobodnje po Strawinskim: Wažne je, zo dóstanješ tón nadawk, kotryž by sam rady činił.


Béla Bartók je rjekł, zo je ludowa hudźba maćeršćina kóždehožkuli komponista. Što woznamjenja Wam serbska hudźba?

Mi spodobaja so wosebje delnjołužiske a Slepjanske ludowe spěwy. Nastupajo artificielnu hudźbu ma Korla Awgusta Kocorowa kompozicija »Ach moja hola« wosebity woznam za mnje. W młodych lětach sym sam spytał, tradicionalne elementy do swójskeho tworjenja zapřijeć. Eksistuja partitury, wo kotrychž docyła wjace njewěm, hač su so wotpowědne kruchi hdy wozjewili abo scyła hrali. W zwisku z ludowej hudźbu započinach ze slědźenjom. Bartók běše wuběrny wědomostnik. Njeje jenož swójske, madźarske zawostajenstwo přepytował a přetworił, poněčim je so tež z kulturu Balkana a sewjerneje Afriki zaběrał. Myslu sej, zo je to přirodny proces, kotryž kóždeho wuměłca w někajkej měrje potrjechi.


To rěka, zo je kóždy komponist zdobom přeco tež slědźer.

We wědomostnym zmysle nic. Strawinski na přikład je dźě tež slědźił, wšako připadnje a podarmo jeho tworjenje do na přikład ruskeje, francoskeje abo ameriskeje fazy njerozdźělimy. Mam pak zaćišć, zo je so swojim korjenjam skerje emocionalnje a intuitiwnje wěnował. Bartók je slědźenje w napřećiwku k tomu racionalnje, intelektualnje přewjedł. Zhladujemy pak na wutworjenje swójskeho stila, je prawje, nimale kóždeho komponista jako slědźerja wopisować.


Što Wam w tutym zwisku Jan Rawp woznamjenja?

Mam Rawpa za najwažnišeho serbskeho komponista, znajmjeńša zhladujo na druhu połojcu 20. lětstotka. A wězo bě wurjadny slědźer, wusahowacy hudźbny wědomostnik. Jeho najwjetši, bytostny skutk pak bě bjezdwěla, zo je serbsku wuměłsku hudźbu modernym prudźenjam wotewrił, zo je ju klasiskej modernje přibližował. Serbja běchu přeco skerje trochu zastarscy – a snano to tež přeco hišće su. Rawp je tworjenje aktualnemu europskemu stawej přiměrił. Njebě awantgardist, ale rozsudny modernizator, mostotwarc a pućrubar.


Nimo hudźby: Što Was wobwliwuje?

Susodne wuměłstwa, hłownje literatura a tworjace wuměłstwo. A přirodowěda, wosebje matematika, tež fyzika a astronomija, dalokož to jako lajk rozumju. Wažna je tež filozofija, wšako rozjimuje inspiraciju kóždeho čłowjeka, mjenujcy eksistencu samu na sebi.


Kak je so Waša aktiwita we Wuričan kole kołowokoło Horsta Bachmanna wuskutkowała? Kak wupadaše wuměna, sće snano samo tačelowe wječory přewjedli?

Hudźbne wječory z najnowšimi tačelemi abo paskami poprawom přewjedli njejsmy. Tutón kružk bě wšako chětro njekrute, swobodne koło. A hudźbnikow bě mało. Hłownje zaběrachmy so z molerstwom a literaturu, wosebje z lyriku. Rozmołwy nochcu parować, přetož, kaž sym hižo rjekł, susodne wuměłstwa su jara inspirěrowace.


Prjedy hač sće jako swobodnje skutkowacy komponist dźěłał, sće hudźbny dramaturg Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła był. Kajki maće poćah k jewišću?

Najprjedy běch nachwilnje wučer na hudźbnej šuli. Nadawk w dźiwadle sym jenož krótki čas wukonjał, wot 1983 hač do 1986. Byrnjež stej mojej ćežišći sinfonika a komorna hudźba, njebě mi metjej njeznaty. Wšako sym tež jewišćowu a filmowu hudźbu skomponował. Přiwšem mějach tam cyle normalny pensum. Chcu to tak wopisać: Rozdźěl mjez dramaturgom a komponistom je podobny kaž tón mjez lektorom a spisowaćelom. To ma rěkać, zo sym literaturu wupytał, ju, bě-li trjeba, wobdźěłał a maćiznu ze za inscenaciju zamołwitymi rozjimał. Tworićelsce w tymle powołanju wulce skutkował njejsym. Nažel njeje so wjele lubjacy projekt tuteje doby šlachćił. Zhromadnje z Janom Pawołom Nagelom chcychmoj jeho adapciju po Kocorowej spěwohrě »Wodźan« na wulke jewišćo přinjesć, projekt pak so tehdy njedokónči. Snano by něšto za młódšu generaciju był.


Po dźiwadle sće so zesamostatnił. Kak bě to w NDR a kajka je dźensniša situacija?

Zahłódnjenje bě w NDRskim času prawdźepodobnje lědma móžne. To wšak dźensa trochu hinak wupada. Tehdy kaž nětko sy tež wot připadow wotwisny. Druhdy dóstanješ nadawk, druhdy nic. Sam, potajkim jako njemandźelc, to wšitko móžno było njeby. Mam so swojej mandźelskej Ulrice dźakować, kotraž je takrjec kruty pjenjez domoj přinjesła. Wona je mi tajku swobodnu eksistencu hakle zmóžniła.


Što Was přichodnje hudźbnje zaběra? Maće někajki són, kotryž chceće na kóždy pad zwoprawdźić?

Nochcu ničo wuzamknyć. Štó wě, snano zwažu so raz na operu. Prioritu to drje nima, ale idejow mam dosć. Špak je, zo hustodosć wšitko na pjenjezach wisa. Njejsym na přikład wjele wokalneje hudźby komponował, dokelž naše – dobre! – lajske chóry načasnu literaturu tak bjeze wšeho realizować njemóžeja. Profesionalni spěwarjo trjebaja swoju mzdu. Jedna-li so potom hišće wo specialistow za nowu hudźbu, přińdźe do nazwučowanja rěčne kubłanje k tomu, štož tež zadarmo njedóstanješ. Abo druhi přikład: Sym prjedy tohorunja z elektroniskim scuzbnjenjom dźěłał (MUSICA DA CAMERA za wariabelnje wobsadźujomne dujerske trio a zynkopask, 1978/1979; nahrawanje namaka so na aktualnej cejdejce: Juro Mětšk, »Komorna hudźba«, Edition Roy, 2015 – přispomnjenje awtora). Kruch je so 1985 w Kölnjanskim studiju WDR natočił, kotrež je na polu noweje hudźby wodźace. Stockhausen a György Ligeti staj tam hižo kónc 1950tych lět eksperimentowałoj. To by mje dale wabiło, njeby-li financowanje tajke wobćežne, hladajo na trěbne nałožene dźěło, było. Přeju sej, zo naša załožba nowe wuměłske formy ekstensiwnišo spěchuje, zo žiwych komponistow wobšěrnišo podpěruje. Wězo mam swójski zajim na tym, chcu pak tež na to skedźbnić, zo by załožba tak k přichodnym stawiznam serbskeje hudźby přinošowała.


Maće zajim na tym, so na dotal wosobinsce njeworane pola hudźby podać? Kak wupada z njewšědnymi wobsadkami? Abo z instrumentami, za kotrež hišće pisali njesće?

W konteksće komorneje hudźby sym wšitke takrjec klasiske, ale tež w najšěršim zmysle njewšědne wobsadki, na přikład wšelako zestajene komorne wobsadki, mjez druhim pódla druhich nastrojow z třomi kontrabasami (STIGMA, 2013/2014 – přispomnjenje awtora) wobkedźbował. Nastupajo sinfoniku koncentruju so na wulki orchester. Byrnjež mam organistow w přiwuznistwje a přećelstwje, mje tutón instrument dźiwneho razu tak jara njewabi. A hdyž docyła, potom skerje mjeńša barokowa warianta. Ale tež tu płaći: Nochcu ničo wuzamknyć.


Sće studijo WDR w Kölnje hižo naspomnił. Kajki poměr maće k elektroniskej hudźbje?

Dyrbimy mjez elektriskej a elektroniskej hudźbu rozeznawać. Elektroniska hudźba je ryzy syntetiska. Tam pobrachuje mi žiwy raz, byrnjež akceptuju, zo móže tež tute wašnje tworjenja a hudźenja wuměłstwo w swojim cyłku wobohaćić. Elektriska hudźba, potajkim z pomocu elektrisce ćěrjenych nastrojow realizowana, je něšto hinašeho. Tu so žiwe frekwency manipuluja. Na přikład móhli přez zynkopask akustiske efekty, kotrež njebychu hewak reprodukujomne byli, cyłkej dalšu dimensiju dać.


Kak wupada tuž z elektriskej gitaru?

Ow, elektriske zesylnjenje je za mnje łoskoćiwa wěcka. Wězo zmóžni přidatne akustiske barby, ale jeli gitara, potom skerje klasiska koncertowa.


Kotru hudźbu słucha Juro Mětšk tuchwilu priwatnje?

Cyły spektrum hudźbnych stawiznow wot stareje hač k najnowšej hudźbje. Fokus so wot raza k razej změni. W poslednim času sym sej husto mištra britiskeje renesansy Johna Dowlanda naposkał. Wón je tójšto wurjadnych madrigalow skomponował. Nimo toho mje tuchwilu zažne twórby za klawěr Roberta Schumanna zaběraja. Připadnje sym w rozhłosu na chětro młodeho, mi dotal dospołnje njeznateho francoskeho komponista storčił. Njenadźijam so jenož, zo bórze wjace wo nim słyšu, ale sej přichodny raz tež jeho mjeno spomjatkuju. A wězo, kaž sym to na započatku rjekł, mje tworjenje Mozarta prawidłownje a přeco hišće wobkuzłuje.


Eksistuje družina hudźby, někajki žanr, z kotrejž resp. z kotrymž docyła ničo započeć njemóžeće?

Kategorisce nic. Wěste wobłuki tak mjenowaneje zabawjaceje hudźby mje prosće wulce njezajimuja, na přikład šlagry.
Kajki maće poćah k tež nic runjewon nješěrokemu polu jazza?
Powšitkownje je mje tutón žanr přeco narěčał. Wosebje free jazz, kotryž ma wšako paralele k nowej hudźbje. Ale tež z tamnymi wuformowanjemi tutoho wašnja hudźenja so přeco zaso rozestajam. Zasadnje móžu prajić, zo napřećo jazzej žaneježkuli awersije nimam.


Komponujeće poprawom z ruku, abo wužiwaće kompjuterowy program?

Pisam z ruku. Programy maja swoje lěpšiny, móžeš cyłu partituru spěšnje a ćišćakmanu wudźěłać, ad hoc hłosy ekscerpěrować a tak dale. Ale tajki awtograf ma něšto wosebiteho, něšto swojorazneho na sebi. Wotbłyšćuje dušu komponista, bjez njeho njeby twórba samsna była. Kak krasnje je Bach pisał! A wobhladaš-li sej Franza Schubertowe rjane, temperamenta połne pismo, dóstanješ cyle hinaši zaćišć wo jeho intenciji. Wosobinski raz so zhubi, přewostajiš-li wšitko technice. Sym drje z mojimi rukopisami přeco na kopista pokazany, kiž dyrbi noty wotpisać a naposledk tak a znak do mašiny přenjesć. Za dirigentow kaž interpretow je ćišćana forma so wě kmańša hač original. Ale partituru čitać, twórbu a tworićela zapřijeć – za to trjebaš awtograf. (Rukopisaj Jura Mětška stej wobstatk grafiskeho wuhotowanja w Ediciji Roy wušłeju zynkonošakow – přispomnjenje awtora).


Hdy směmy z třećim portretowym zynkonošakom Jura Mětška ličić?

Cejdejka zawěsće přińdźe – materiala je dosć. Knjezej Danielej Royjej, wudawaćelej mojeje poslednjeje zběrki, so zawěsće hižo zaso hłowa kuri. Wočakńmy tuž.


Wutrobny dźak!