Źo jo serbski kinowy film?

GRIT LEMKE

Nejpózdźej wót togo casa, ako wšykne se górjeju za błośański krimi, ceła Nimska wě, až jo Łužyca dobre městno za filmowanje. Fejeton stoj na głowje a chwali, až jo se »geografiska fyziognomija jadneje krajiny« zapisała do tšojenjow a wobrazow, kótarež se wótzwiguju wót wšednego nimskego telewizijnego rozwjaselenja. Pódobnu euforiju jo 2008 napórało sfilmowanje serbskego Krabat-eposa pśez Marca Kreuzpaintnera, kótarež jo póstarcyło wjelike zwikowanje wósoby Krabata we Łužycy. Lěbda někogo jo móliło, až stej bayerski režiser a müncheńska produkciska firma spórałej praserbsku maśiznu do kinow. Mimo nuze jo se jadnanje pśepołožyło z Łužyce – w kótarejež sam stojecych bomowych kupkach se zgromaźuju wrony, kenž su za jadnanje tak wažne – do z gusteju gólu wobrosćonych rumuńskich górow. Zbytk jo se nawjerśeł w Baden-Württembergskej – a serbski kolorit jo se do gładkego spórał. Pšašanje za łužyskim wobźělenim na mega-projekśe wót wušej wósym milionow euro jo zbytne na tom městnje. Błośański krimi – w regionje teke rad zwikowany a wót wjele Łužycanarjow wiźony ako něco swójskego – źe nastawa w Błotach, ale cłowjek se naźeja pódermo, aby słyšał domacny łužyski idiom abo nadejšeł woblica z regiona. Pśedstajśo se bayerski krimi mimo bayerskich grajarjow we wusokonimšćinje! W tom nastupanju jo było sfilmowanje Erwin Strittmatterowego »Ladena« pód režiju Jo Baiera (teke z Münchena!) južo dalej, dokulaž how su nanejmjenjej pśistajili dialektowego coacha, což jo pomagało wěrnosćiwosći figurow. Tak jo nanejmjenjej jaden Łužycanaŕ měł lěpšynu, až jo był źěl filmoweje produkcije we swójej domowni. Gaž narěznjoš toś tu diskrepancu w filmowej branžy, starcyjoš na njerozměśe: We Łužycy wšak njejsu fachniki za kameru, nawjerśeńske knigły, režiju, pśirězanje, źiwadłowe graśe ...
Jo to samska branža, kótaraž ze zagórjetosću jězdźi do Łatyńskeje Ameriki abo do arktis, aby filmowała wójowanje indigenych ludow pśeśiwo znicenjeju jich žywjeńskego ruma pśez wjelike koncerny. Gaž pśispomnjejoš, až samske tšojenje by se teke mógało wjerśeś w Rogowje, twój visavis połny njezajma se wótwobrośijo. Dopołnje njeglědajucy na fakt, až filmy, kenž tak nastawaju, lěbda su wjelgin wupěšne, su tamnjejše indigene ludy weto mjaztym załožyli mócne iniciatiwy, aby mógali swóje tšojenja sami a wusokoprofesionelnje wulicowaś. Na Berlinale maju z »Native Cinema« swójsku sekciju – źož Serby njewustupuju. Na jadnom boce, dokulaž su tam měnjenja, až Serby njejsu indigeny lud, na drugem boce, dokulaž teke wót Serbow žedna oficielna zastupnica/žeden oficielny zastupnik njejo gdy na Berlinale se pśigronił.
Łužyca ma se śěžko: Jo połna tšojenjow, kótarež njejsu wulicowane wót Łužycanarjow abo w swójskej rěcy – wšojadno lěc serbska rěc abo łužyska narěc w nimšćinje. Połna konfliktow, kenž su wjelike a globalne, ale spěchowańske institucije a branže wobglěduju je ako prowincielne. A dopołnje bźez swójskeje filmoweje branže, kótaraž by mógała pśeśiwo tomu póstupowaś. Aby to změniłej, stej w nowembrje 2015 FilmFestival Chóśebuz a Załožba za serbski lud pśepšosyłej łužyske filmarje, aby se w ramiku festiwala (kenž z rědom »Heimat | Domownja« pódawa wjelgin wobglědowanu platformu) na panel-zarědowanju wó statusu quo dorozměli. Jo pśišło njewócakano wjele, wokoło tśiźasća luźi. Krotko rozsuźone su stoły ześiśkali a se prědny raz rozgranjali. Su pśišli zastupniki wjele pówołanjow, wobłukow a institucijow, kótarež se zaběraju z filmom. Za wšykne jo było zajmne, kak wjele pówołańskego nazgónjenja a kompetence jo se zgromaźiło jano w tej – cysto łužyskej! – kupce. Z Chóśebuza jo pśišeł režiser a kameramuž Donald Saischowa, kótaregož cełkowne twórjenje wopśimjejo wjeliku licbu swójskich filmow a źěłow za ZDF a kótaregož jo FilmFestival Chóśebuz južo 2013 z hommage pócesćił. Teke njeglědajucy na swóju młodosć móžo južo na nabejnu twórbu pokazaś chóśebuski režiser a producent Erik Schiesko, kenž jo gromaźe ze swójim kameru wjeźecym bratšom Clemensom mjazy drugim cełowjacorny grajny film sam producěrował a regionalnje wuspěšnje zwikował. Teke z Chóśebuza jo pśišeł Heino Neumann, kenž jo film študěrował a tam medijopedagogiski źěła z młodostnymi, mjazy nimi su teke wuběgnjone. Dirk Lienig z Wórjejc tam tejerownosći nawjedujo medijopedagogisku źěłarnju, jo pak ako režiser južo kopicu filmow gótował, kótarež su běžali tež na mjazynarodnych festiwalach, a tuchylu źěła na swójom prědnem cełowjacornem dokumentarnem filmje za kino ze zwězkowym spěchowanim. Roźona Chóśebuzarka Frauke Rahr jo swój studium na groźe Giebichenstein w Halle skóńcyła a se zaběra w swójich wideowuměłskich źěłach pśecej zasej ze serbskimi a łužyskimi temami. Górna Łužyca jo wósebnje zastupjona była ze serbskimi filmarjami: Wuměłcowka a filmarka Maja Nagelowa jo była zrownju ta, kótarejž jo chóśebuski festiwal 2015 hommage pósćił. Rainer Nagel z Chróstawy jo študěrował kameru na sławnej českej wusokej šuli za film FAMU w Praze a jo producěrował ze swójeju produkcijneju firmu »ostwärts« mjaztym někotare telewizijne pśinoski a reportaže. Teke wón źěła tuchylu na swójom prědnem dłujkem filmje.
Dalej su pśišli RBB-redaktor Helmuth Henneberg, kupka młodych kulturnych a medijowych wědomnostnikow z regiona a zastupniki cesnoamtskeje grodkojskeje iniciatiwy »Lausitziale« a Ola Staszel, wjednica Nysynego filmowego festiwala. Jo to mimo Chóśebuskego drugi wjeliki festiwal we Łužycy. Se wě, až ten jo gromaźe z Chóśebuzom a Załožbu za serbski lud był sobunosaŕ nimsko-serbskeje seśi łužyskich filmarjow (www.luzyca-film.de), kótaruž su spontanje załožyli w Chóśebuzu. Pódla cila, se mjazy sobu zwězaś a kooperěrowaś, dej seś pśedewšym pomagaś profesionalizaciji regionalneje branže a pśedstajenjeju jeje produktow teke zwenka regiona. To pótrjefijo wósebnje serbske filmowanje, kótaremuž co seś podium a šanse za wuwijanje daś. K tomu teke słuša zachowanje regionalnego, pśedewšym serbskego filmowego derbstwa – dalšne aktualne śěžyšćo źěła seśi.
Jadna wěc jo pó wjacorje w Chóśebuzu jasna była: Dajo filmarje we Łužycy, teke serbske. Ale źo su jich temy a tšojenja zboka regionalnych magacinowych formatow w RBB a MDR? (Sćelaka se rad wobgranicujotej na toś te formaty, měnjecej, až stej z tym serbskemu filmoju docyniłej.) Źo jo wjeliki kinofilm ze serbskeju tematiku? Źo su tšojenja wó zbuźenju a pśewrośenju jadnogo regiona, kenž se stawnje změnja a w kótaremž hyšći k tomu dwa luda južo stolěśa gromaźe bydlitej? Za te wót nas, kenž se profesionelnje pógibujomy w mjazynarodnej branžy, su někotare pśicyny za to lažke ako byś mógu: Njefelujo jano zwězanje z branžu do seśi, ale južo wěda a know-how wó jeje funkcioněrowanju scełego. Chtož źinsa co wjeliki film producěrowaś abo maśizny pósrědnjaś, musy se pógibowaś na jawišćach wjelikich festiwalow a jich branžowych zarědowanjow. To musy nawuknjone byś. Kak wužywam kótare póbitowanja? Kak pitchujom swój projekt (to groni: jen pśedstajijom we wustajonem casu, zwětšego 7 do 15 minutow, ekspertowemu gremiumoju z potencielnych producentow, redaktorow, kupowarjow atd.)? Z kótarymi materialami wabim za swój projekt, kak musy ekspozej, treatment, póžedanje atd. wuglědaś? Kak funkcioněrujo system filmowego spěchowanja w Nimskej a kak mjazynarodne koprodukcije? Taku wědu we Łužycy lěbda dajo – a na zachopjeńku jo w rědach cłonkow seśi było wopěranje pśeśiwo mysli, až lěbda druga droga we filmowej branžy, tak ako jo źinsa nastajona, wjeźo k wuspěchoju.
Togodla su w Chóśebuzu wuzwólone powědarki seśi wót zachopjeńka wiźeli ako esencielny nadawk, pódla – teke wjelgin wažneje – interneje komunikacije toś ten know-how pósrědnjaś. Kužde zmakanje seśi w nalěśu na Nysynem festiwalu a w nazymje w Chóśebuzu jo flankěrowane wót workshopa. Pó móžnosći pśedstajaju cłonki seśi tam swóje aktualne projekty abo maśizny, źož su pśecej pśepšosone teke eksterne »wjelikne« branžowe zastupniki ako eksperty. Tak jo prof. Cathy de Haan, nazgónita fachnica za wuwijanje maśiznow a nawjerśeńske knigły, něnto južo dwě lěśe pśewóźowarka seśi ako referentka a coach. Producenty Eike Goreczka, Thomas Jeschner a Arne Kohlweiler, wšykne naglědne a wobźělone na mjazynarodnych koprodukcijach, su swóju ekspertizu k dispoziciji stajili. Bernd-Günther Nahm, załožaŕ filmoweje źěłarnje Schleswig-Holsteinska, jo seś póraźił w pšašanju, kak móžo w regionje bźez filmogóspodarskeje infrastruktury w źaseś lětach nastaś wuspěšna institucija, kótaraž źinsa spěchujo, pósrědnja a producěrujo. Režiser Olaf Held jo k wěsći dał swóje nazgónjenja z filmoweje źěłarnje Chemnitz, z kótarejež jo wujšła kopica znatych mjenjow. Wósebne wjasele jo było, až jo se mógał dobyś, ako se groni ze swójskich rědow, pśipóznaty ekspert za seś a ako angažěrowany mentor za łužyski filmowy dorost: Wót 2016 jo pódla roźony budyšyński režiser a producent Konrad Herrmann, kenž jo ze »Strugu« a »Rublakom« sfilmował dwě z nejwažnjejšych serbskich maśiznow a kenž jo w tom lěśe stojał w srjejźišću chóśebuskeje hommage.
Z kuždym zmakanim rosćo seś. K tomu su mjaztym pśišli mjazy drugim z Wórjejc póchadajuca awtorka nawjerśeńskich knigłow Sandra Siegmeyer, nazgónity a znaty chóśebuski awtor Matthias Körner, serbska dramaturgowka Hanka Jenčec, w Mužakowje bydlecy režiser René Beder a zgórjelski producent Steffen Cieplik. Treningowa iniciatiwa, kótaraž wuwija w běgu jadnogo lěta z wobźělnikami projekty a cyni je fit za nadregionalny a mjazynarodny mark, jo cil do pśichoda, kenž pak dotychměst njejo se dojśpił dla financěrowanja. Scełego jo struktura w dwěma krajoma nejwětšy problem za seś. W Filmowem zwězku Sakska maju mjaztym ze sekciju »serbski film« wěstu domownju a su namakali angažěrowane sobuwójowarje. Tak su teke mógali wuspěšnje zastartowaś pilotowy projekt za šćitanje a zachowanje serbskego filmowego derbstwa. Pśiducy kšac k tomu jo nadregionalny sympozium lětosa w nazymje w Chóśebuzu. Ako spěchowarja projekta su mógali mimo załožby teke dobyś Kulturnu załožbu Lichotnego stata Sakska. Pśi zwopšawdnjenju pak jo na bramborskem boce cesto mało adekwatneje zwólniwosći k pódpěranjeju a financěrowanjeju regionalnego źěła w filmje a w seśach. FilmFestival Chóśebuz a Załožba za serbski lud stej how pśišłej na swóje granice.
To se wurownujo pśez rosćecy krejz filmarjow, kótarež zachopiju sebje wuwědobnjaś swóju móc ako kupka a jadnoraznosć swójich tšojenjow. Mjaztym su se namakali kupki, kótarež na projektach źěłaju. Wěcej a wěcej serbskich temow śišći se do srjejźišća a filmarje je sebjewědobnje a z modernymi filmowymi srědkami wuwijaju a prezentěruju. Nowej filma wót Maje Nageloweje a Dirka Lieniga – wobej regionalnje producěrowanej a zakokulonej – stojtej krotko pśed swójima premjeroma na wjelikich festiwalach. Rainer Nagel jo za swóju maśiznu wó pśewześu łužyskeje milinarnje namakał amerikańskego koproducenta. Źeń njejo daloki, gaž teke někaki błośański krimi se wót nas samych producěrujo a wulicujo.

pśełožk: FRANC JURO DEUSE