Mysle k wšědnemu a wosebitemu słowoskładej w serbšćinje

MĚRĆIN BRYCKA, MĚRĆIN BAŁCAR

Premisa:
Předležacy tekst njespjelni narok wědomostneho rozestajenja. Naju cil je, někotre powšitkowne mysle sformulować a předstajić.

W swojim dźěle »Sorbische Sprachpolitik im 20./21. Jh. und das heutige sorbische Bildungssystem in Sachsen« přepytuje Petra Wernerec stawizny a nětčiši staw serbskeho kubłanskeho systema. Při dźěle na tutej tematice je so mjez druhim (němskich) staršich naprašowała, kotrychž dźěći serbskorěčne předšulske kubłanje wopytuja/wopytowachu. Jednotliwi starši su swoje dźěći mjeztym do druhich »njeserbskich« kubłanišćow dali, twjerdźo, zo so přiswojenje serbskeje rěče pola jich dźěći radźiło njeje. Nochcemoj so z tym zaběrać, hač je kritika woprawnjena, z rozmołwy z awtorku pak wuchadźa, zo su měnjenja tutych staršich husto z předsudkom zwjazane, zo je serbšćina pječa »jenož hišće měšenje z němčinu«.
Fakt, zo eksistuja pola Serbow husćišo »dźěry« w słowoskładźe, wjedźe k wumjetowanju ze stron němsce rěčacych, zo serbšćina žana »prawa« rěč wjace njeje a zo njeje wjace w samsnej měrje funkcionalna kaž wulka rěč. Z toho sćěhuje za nich konkluzija, zo by lěpje było, bychu-li Serbja hnydom němcowali.
Tute wumjetowanje móže so jako wosobinsce ranjace začuwać a měnjenje, zo měło so němcować, znižuje cyłkowny prestiž serbšćiny. Za tym tči wothódnoćaca implikacija, zo njeje serbšćina žana runohódna rěč, ale zo steji jako defektiwny system na nišim stawje wuwića. Dalši psychologiski aspekt, kotryž (druhdy tež runje tak wuformulowany) za tym tči je wuchadźišćo, zo je serbowanje ›činjenje‹ – hinak prajene – kumštne.
Tomu maja so tu wjacore mysle napřećo stajić.

I. Wuwiće rěčnych polow wotpowěduje towaršnosći rěčnikow
Najdlěši čas wuwića a wobstaća serbskeje rěče z jeje hornjoserbskimi, holanskimi a delnjoserbskimi dialektowymi formami wotbłyšćowaše serbšćina adekwatnje horicont serbsce rěčaceho wobydlerstwa a towaršnostneho natwara. Z jednorymi słowami: Serbska rěč běše rěč rjemjesła a ratarstwa, mjeztym zo zemjanstwo serbskeho pochada (kotrež spočatnje tež eksistowaše) spěšnje k němskej rěči přeńdźe.
Wotpowědnje wužiwanju w ratarskim wobswěće, nadeńdźemy bohatosć serbšćiny w šěroko rozšěrjenym a we wysokej měrje rozklučenym słowoskładźe jednotliwych ratarskich strojow, rostlinow, skotu kaž tež zwěriny. Sylnje wuwite rěčne pola serbšćiny su kaž slědy wo tym, na kotrym městnje knježeše produktiwna inteligenca a hdźe běše tež žadana. Pozdźišo přidruži so přez staw serbsce rěčacych duchownych hišće cyły rjad słowow z nabožneho wobłuka. Po tutej logice wustupuja »dźěry« w leksice tam, hdźež potrjeba za wužiwanje serbšćiny data njebě, to rěka we wobłukach, w kotrychž so serbska rěč lědma wužiwaše.
Z postupowacej asimilaciju a z techniskim postupom pak so tež »kupy« nałožowanja serbšćiny dźeń a bóle pozhubjowachu. Kruh tych, kiž zamóža powołanske žiwjenje jenož z pomocu serbšćiny zmištrować, so pomjeńšuje. Njemóžemy prěć, zo je němčina skoro we wšěch sferach zjawneho žiwjenja prezentna (hdyž tež druhdy w pozadku). Tuž njezadźiwa, zo tam, hdźež serbska rěč jenički zakład komunikacije njeje, němčina poprawom stajnje jako mjezsobny »fluidum« dominantnišo wustupuje a komunikaciju wobwliwuje.
We wšědnym žiwjenju, čim bóle w powołanskim, je rěčna ekonomija rozsudna. Jako komunikatiwny srědk wusměrja so funkcionalnosć rěče stajnje na to, swoje mysle jasnje a tak spěšnje kaž móžno přez akt rěčenja zwuraznjeć. W situacijach wšědneho mjezsobneho wobchada steji tutón cil přeco na prěnim městnje. Prašenja stila, dodźerženje standardnych normow abo rěčneho prestiža su podrjadowane.
Přitomnosć kolegow, kiž serbsku rěč njewobknježa, a njezamóžnosć, zjawy dźěłoweho wobłuka serbsce pomjenować na tute wašnje zawinujetej, zo je serbšćina w powołanskim wobłuku často w słabšej poziciji.
Situacije, kiž bychu móhłe přikładny charakter za přiswojenje a skrućenje serbskeje powołanskeje rěče měć, lědma eksistuja. Wuwzaća su wězo móžne – na přikład mjez serbskimi teologami abo w serbskich institucijach, přiwšěm pak su tute móžne rěčne sfery skerje rědke a wobmjezowane.
Zwostawa jeničce móžnosć tutu dźěru wědomje napjelnić. Mjenowane zadźěwki nałožowanja serbskeje rěče na dźěle pak so tak přiwšěm njewotstronja.

II. Premisa abo wuchadźišćo, zo smědźa so rěče jenož jako funkcionalne wobhladować, jeli wšitke pola načasneho wobswěta a žiwjenja pokryja, je wopačna
Mjeztym zo je rěčna situacija w Němskej poměrnje homogena, je we wjele druhich dźělach swěta dwu- abo wjacerěčnosć dosć normalny zjaw. Nadeńdźemy hižo w poměrnje bliskim susodstwje Němskeje (wuchodna Europa, na Balkanje, w Alpach) teritorije, w kotrychž so na po płoninje małym rumje wjacore rěče jewja. Husto běše a je w tajkich kónčinach z wašnjom, zo samo tak mjenowani »njekubłani« ludźo najwažniše zapřijeća »susoda« rozumja abo znajmjeńša jednu druhu rěč pódla maćerneje wobknježa.
We wulkich dźělach »stareho swěta« njeběše přitomnosć wjace hač jenož jedneje wobchadneje rěče hač do časa standardizacije narodowych rěčow zwjetša žane wuwzaće, ale nawopak prawidłownje dožiwjena realita. Při tym móžemy zjaw, zo so »dźěry« w jednej rěči z elementami druheje pjelnja, we wjetšinje tajkich padow wjacerěčnosće wobkedźbować.
Kanada, po płoninje a po wobydlerstwje jara wulki statny teritorij z mnohimi rěčnymi cyłkami, ma jako hamtskej rěči francošćinu a jendźelšćinu. We wšelakich formach kanadiskeje francošćiny namakaja so morfologiske anglicismy. Přikład za to je słowo »char«, kotrež woznamjeni w kanadiskej francošćinje »awto«, mjeztym zo w Francoskej »tank« pomjenuje – »awto« pak rěka »voiture«. W naslědnych statach britiskeho mócnarstwa su so wšelake kreolske rěče wuwili (husto přez předschodźenk pidgin-rěče). Hdyž so wěste zapřijeće w tajkich rěčach hišće wuwiło njebě, přewza so samozrozumliwje z oficialneje jendźelšćiny abo z druheho žórła. Tajki mechanizm pak njeje na objektiwne pobrachowanje rěčneho zjawa w potrjechenej rěči wobmjezowany. Hdyž so rěčnikej zda, zo je lěpje sej pomjenowanje abo strukturu z druheje rěče »požčić«, so po tym ma.
Tajki mechanizm wězo njepotrjechi jenož mjenowane wjacerěčne wokoliny, móžemy jón runje tak w němčinje wobkedźbować, hdźež so na přikład we wobłuku kompjuteroweje techniki wjele, wosebje jendźelskich zapřijećow wužiwa, hačrunjež wotpowědne ekwiwalenty tež w němčinje eksistuja. Pohladamy-li do stawiznow němskeje rěče, to ani nowočasny fenomen njeje – němska rěč ma dołhu tradiciju přewzaća słowow a strukturow z druhich rěčow – a to samo tež ze serbšćiny.
Potajkim njeje funkcionalnosć rěče wohrožena, hdyž wona pozdatne dźěry z elementami druheje rěče wupjelnjuje.

Synteza:
Smój pokazałoj, zo je pozdatna »njedospołnosć« serbskeje rěče sprěnja wuskutk rěč wobwliwowacych faktorow a zdruha, zo njeje wona žadyn dopokaz za njefunkcionalnosć abo »kumštnosć« serbšćiny. Wumjetowanja tutoho razu su drje skerje wuraz powšitkowneho (negatiwneho) nastajenja serbskej rěči napřećo.
Přiwšěm dyrbimoj na to skedźbnić, zo reflektuje so hrožace pozhubjenje serbskeje rěče tež w so pomjeńšowacej rěčnej zamóžnosći. Wužiwanje němskich słowow a gramatiskich strukturow město eksistowacych zakótwjenych a derje znatych serbskich je, wosebje w dźělu serbskeje młodźiny, wuslědk rosćaceje njewěstosće w maćernej rěči. Njejewi so tu puć dźěry w słowoskładźe wupjelnić, ale faluja prosće zakładne znajomosće rěče. Přikłady kaž »Daj mi tón zemf!« abo »Bydlu w Ralbic.« njejsu wuraz kreatiwneje mocy wjacerěčnosće, ale znamjo za stratu rěčneje kompetency.
Wužiwanje cuzorěčnych elementow w serbšćinje ničo njewšědneho njeje, tutón fakt pak nas wot toho njewuswobodźuje wosebje w kubłanju, ale tež we wšědnym dnju na nawuknjenje a nałožowanje bohatosće serbskeje rěče dźiwać.