Ćichi čłowjek je był

RÓŽA DOMAŠCYNA

»Často chodźeše zamysleny po domje. Kruwy přahać so jemu derje njeporadźi«, rjekny moja ćeta, jeho sotra Hana Šenkarjowa, jako so jeje jako holca wospjet za nim prašach.
»Z kolesom je rady jězdźił a druhdy tež swoju mandolinu na kolesu sobu wzał.«
Ale doma, w Hórkach, přebywaše wot swojeho dwanateho žiwjenskeho lěta jenož w prózdninach. Wšako běše w Praze žiwy, hdźež wopytowaše arcybiskopski gymnazij. Pozdźišo studowaše na Karlowej uniwersiće germanistiku, bohemistiku a sorabistiku.
Hižo lěta 1936 debitowaše Jurij Chěžka z basnjemi w Praskich časopisach.
W lěću 1937 dźěłaše we wotnožce Praskeho Bedřicha Smetanoweho muzeja, w hajnikowni w Jabkenicach. Tehdy dwacećilětny napisa tam zběrku – 23 basnjow – do zešiwka. Na wobalku namolowa karikaturu: smjerć w płunowej masce wotwjertnje płunowu blešu. »Po puću za druhej domiznu« chcyše zběrku mjenować.
A dźěl teje druheje domizny zdaše so jemu w Jabkenicach być, wšako bě tam tehdy wobšěrna wustajeńca wo Serbach, wo kotruž so studenća sobu starachu.
Jako w awgusće lěta 1937 nałožowanje serbšćiny w zjawnosći zakazachu, serbskorěčne nowiny, časopisy a knihi konfiscěrowachu, samo zdźěla spalichu, kaž je so to w Chróšćanskej šuli před wočemi šulerjow stało (Jurij Chěžka je wo tym pisał), załoži w Praze rukopisny časopis »Gmejnska heja«, kiž wot nazymy wuchadźeše. Bě to časopis za Praskich studentow. Dźewjeć čisłow je wot oktobra 1937 hač do junija 1938 wušło. A to w rjanym, čitajomnym pismje. Nimo basnjow, poemow a lyriskeje prozy wozjewješe tam krótke ironiske skicy a politiske pamflety přećiwo duchej časa w Němskej.
Nimo nastawkow je so wosebje w basnjach z politiku w Němskej zaběrał, swoju bjezradnosć do nich zapisał, ale tež stajnje zaso nadźiju do lěpšeho přichoda. Barby hraja w nich wažnu rólu, kwětki a hudźba a zwuk dešća, kiž rytmisce do trubjele, wulijawy, kłapa. A wězo mandolina.
Tute »dwójne dno« wučini sobu powabk jeho lyriki.
Po Mnichowskim diktaće nazymu 1938 je Jurij Chěžka wo čěske staćanstwo poprosył. Wotmołwu drje njeje dóstał. Hdyž dnja 16. měrca 1939 protektorat Böhmen und Mähren wuwołachu, woznamjenješe to za Jurja Chěžku přepytowanja, přesłyšowanja a jatbu. Dokelž bě wšo swoje pismowstwo pola přećelow derje schował, dyrbjachu Jurja Chěžku dla njedosahacych dopokazow pušćić. Bratr Jan je jeho w Drježdźanskim jastwje Mathildenhof krótko do toho wopytać směł. Druhdy je wo tutym wopyće rěčał, hdyž k nam do Šunowa přijědźe. Rady je pola swojeho młódšeho bratra Pawoła załožił.
Štyri njedźele před zawrjenjom wysokich šulow w Čěskej, dnja 9. oktobra 1939, je basnik do Wehrmachty dyrbjał. Jako wojak poby na Balkanje, w Bołharskej a Grjekskej, hdźež swoje znajomosće stareje bołharšćiny a grjekšćiny wužiwaše, zo by so z ludźimi rozmołwjeć móhł, kaž mi to wowka druhdy powědaše.
Jurij bě jeje třeće dźěćo a prěni syn. Hdyž bě třinaće, znjezboži nan a krótko po tym zemrě. Wot toho časa čuješe so hólc za mać, sotry a młódšich bratrow zamołwity. Tola kak by jim pomhać móhł, tam, w dalokej Praze? Mysle je do basnjow zapisał, w duchu a basnjach so z maćerju rozmołwjał.
Tragiske podeńdźenja na swěće su sylne impulsy za jeho basnistwo skićili. Runje tak wjeselo młodeho čłowjeka, radosć nad žiwjenjom, přirodu, nalěćom a přećelstwom.
Žiwjenski puć Jurija Chěžki skónči so srjedź oktobra 1944 w Serbiskej, něhdźe mjez městami Kraljevo, Kruševac a Kragujevac.
Swojemu přećelej a wučerjej Mikławšej Krječmarjej sćeleše zaklučowane poselstwa do Prahi. Tak tež z kupy Lesbos, hdźež bě w lěće 1941 »hižo dwójce změnu powětra« spytał, zo by swoje »drjenje« wotbył. »Kóždy raz podarmo.« Lěta 1942 jemu pisaše, zo steji pod dohladom »olympiskich bohow«. W swojim poslednim lisće, kiž je dnja 15. junija 1944 datował, jemu zdźěli: »Dźensa je tomu runje sydom lět, zo běch gymnazij wuchodźił. Sydom předundanych lět. Mam tola hišće nadźiju, zo změju w dalšim žiwjenju přiležnosć, někajki wjetši nadawk dopjelnić.«
Wostali su jeho literarne dźěła, kiž je, wothladajo wot dweju čěsce napisanych basnjow, hornjoserbsce pisał. Wostali su dźěle přełožkow twórbow Jana Amosa Komenskeho a Karela-Hyneka Máchi.
»Přińdźechu z psami«, rjekny ćeta Hana a měnješe Gestapo. »Prašachu so: Hdźe je? Wotmołwichmy: Njewěmy. Přepytachu cyły dom, běhachu po jstwach, zwućahachu našu nadobu a rozbichu šalki, talerje a šklě na špundowanju. Zadobychu so do jeho komorki a zmjetachu knihi a drasty z woknom won. Spóznachmy, zo bě so něšto stało.«