Za brězami, činohra Olivera Bukowskeho

COSIMA STRACKE-NAWKA

Začuće, zo sy na premjernym wječoru něšto wosebiteho dožiwił, tež dny po tym hišće wobsteji. Čehodla?
Sylne wobrazy běchu so do myslow přihladowarjow zadobyli a k tomu hudźba, kotraž so k wobrazam hodźi. Emocionalna bliskosć k čłowjekam, kotřiž na jewišću swoju stawiznu powědachu, bě hač do poslednjeho rynka dźiwadła pytnyć. Wašnje, kak so jednotliwe wosudy pokazaja, kotrež so do stawizny zwjazuja a kotrež su »stawizny«, wotpowěduje skerje wjertnej knize dyžli jewišćowemu kruchej. Runiny jednanja sahaja wróćo, so přeblenduja a přetorhuja. Předstajenje a dramaturgija pak wuwjedźetej so po prawidłach dźiwadła. Jednotliwe filmowe sekwency posłužuja a zbližuja publikumej figury, je-li trjeba cyle blisko a jako close-up. Jenož jónu stanje so film jako samostatna a na swoju skutkownosć spušćaca so wuměłska forma z dźělom inscenacije, zo by pola přihladowarjow wěste emocije wuwabiła. Powěda, štož so hrać nochce a štož so tež přeswědčiwje hrać njemóže. Ruby (Julia Klingnerec) stanje so z rjekowku, bjez toho zo by sej toho wědoma była. Dźakowano awtorej a inscenaciji njetrjeba rjekowku hrać. Tule dźěła režija z woluminoznymi, njewuchilnymi a pregnantnymi filmowymi wobrazami, kajkež je přihladowar ze wšědneho medijoweho rozprawnistwa znaje. Wulkotna to symbolika čorno-čerwjeno-złoteje chorhoje, kotraž Rubyjiny dóńt spowšitkownja.
Ruby je wotewrjena, wćipna, wutrobita, sebjewědoma; je produkt swojeju staršeju a swojeho wobswěta. Samozrozumliwje wšitkich a wšo wokoło sebje z handyjom fotografuje a filmuje. Zwěčni wokomiki nětčišosće. W tutych wokomikach žada sej Ruby awtentitu, kotruž tež dóstanje. Wotpowědnje prašenjam měri swoju kameru na staršeju Sabinu a Volkera (Anna-Maria Bretschneiderec a Měrko Brankačk), na ćetu (Petra-Maria Bulankec-Wencelowa) a wuja (Jan Mikan) a wosebje na wowku Ruth (Majka Kowarjec) abo kuzenka Korlu (Jurij Šiman). Přihladowar je takrjec live pódla, jewišćowy prospekt stanje so z displayjom, reakcije na prašenja su zjawne.
Tež Korla je wćipny, moderny, skutkuje pak kaž sam w sebi zajaty. Wě, zo je, nic naposledk swojeje homoseksuality dla, hinaši. Wšitcy wo tym wědźa a tola knježa njewěstosć, zranliwosć a strach. Za swojej distancowanej coolness chowa so woprawdźita a emocionalna wěda. Wěda wo něčim, štož swojemu nanej njepowěda. Wěda wo rjanosći a wěstosći pustnišća swojeje domizny, kotruž nochce hišće jako zhubjenu wobhladować.
Za přihladowarja přewšo napjate – a tutu napjatosć wobchowa sej inscenacija hač do kónca – je prašenje, što nawrótnicy powědaja, što wočakuja wot swójby a wot stareje, noweje domizny. Tak nastawa symbioza mjez jewišćowym jednanjom a přihladowarjom. Poprawom je mjenujcy wšěm wědome, zo budźe wšo hinak hač prjedy. Ale wšitcy njejsu zwólniwi přiznawać, zo tomu woprawdźe tak je. Zaso je Ruby ta, kotraž symbol poskićuje. »Njemóžu so hibać!« wona rjekny, po bolostnych nazhonjenjach z Korlu na kromje pěskojteje skłoniny ležo, štož je dla zapadowaceje zemje tež žiwjenjastrašne. Staršej njejstaj so jenož hibałoj, staj so bětlowałoj, byrnjež na krutym fundamenće a njejstaj so zatepiłoj, jenož doprědka tak tež přišłoj njejstaj při pytanju za dobrym žiwjenjom zwonka wobmjezowacych hranicow. Tohodla »nawrót« k tym, kotřiž so pozdatnje hibali njejsu. Woni su hišće tu w pěskowym raju žiwi, kiž so na kromach spóznajomnje drjebi. Bjezdno je blisko.
Přihladowarjo znaja w swojej žiwjenskej realiće tajkich ludźi, hač su to susodźa, přećeljo abo woni sami. Móhli tuž kaž při konsuměrowanju reality show bjez kóždeje škody swójske »stawizny« sćěhować. Tak jednorje pak jim to awtor a inscenacija (režija: Lutz Hillmann) tola nječinitaj. Njejedna so prosće wo »wessi-mudrowaka« a »ossi-skiwlaka«, ale wo čłowjekow, kotřiž mějachu sony a snano hišće maja, kotřiž chcychu a snano hišće chcedźa něšto zdokonjeć a změnić a kotřiž so předewšěm mjezsobu trjebaja. »To wona bě, naša prěnja zwada, a je fungowała. My fungujemy!«, wjeseli so Vera, sotra Sabiny, kiž bě doma wostała, po prěnim werbalnym rozestajenju. A jako dóńdźe po nadpadźe na Ruby mjez nanomaj k jadriwej morskańcy a wonaj při tym skoro w sypotacym pěsku zapadnytaj, pokaza wowka na to zasadne: »Pójće k jědźi!«
Wowka jako moraliska instanca! Najprjedy jědź a potom moralka? Abo je to prosće žiwjenska mudrosć? Wuńdźe-li jeje charakter zhromadnje z runosměrnosće, trochu borněrowanosće, žiwjenskeho nazhonjenja a lubosće, potom haj. Awtor skići tule rum za mjezyteksty. Ruth podawa žiwjenski rytmus biotopa, tež wony inscenacije. Takle nastanje zwisk k wnučce. Zhromadnje stej to, štož domizna najskerje je. Brězy!
Fascinowace je dožiwić, kak tuta skupina čłowjekow funguje. Wona funguje jako ansambl, kotryž bu biografisce dokładnje wobsadźeny, funguje jako swójba a funguje jako dźěl towaršnosće.
Bukowski přeprošuje k tomu, sej čłowjekow wobhladać. Nochce ničo lěpje wědźeć a ničo lěpje činić. A režija to bohudźak tež nochce. Wulkotnje, kak wobhladniwje wuzwolena hudźba jednotliwe dušine wobstejnosće dale wjedźe, wuzběhuje, kak nowe akcenty sadźa.
Za Měranu Cušcynu bě (jara radźene!) přełožowanje do serbšćiny wulke wužadanje, přetož Bukowski sej wirtuoznje z rěču hrajka a swojich protagonistow tak wotkrywajo dokładnje charakterizuje.
Tohodla ani mjakotanja ani mištrowanja, štož by so z městnami přiwšěm zawěsće tež hodźało. Ně, přeškoda by wo mysle było, kotrež tež dny pozdźišo hišće pozbudźeja sej wuwědomić, čehodla je runje tale inscenacija tajka dobra.