A potom wujewi so myslička, literarnu kartu kulturnych regionow rysować započeć

Ze swojim nakładnistwom sćele Lojze Wieser powědki do swěta a je sam powědar, stajnje na to dźiwajo, němskorěčnej literarnej krajinje přistup k zabytym městnam a spisowaćel(k)am zmóžnjeć.



30 lět nakładnistwo Wieser – Składnostnje jubileja prezentujeće lětsa wosebity program. Što z njeho chceće čitarjam najradšo doporučić?

Dobre knihi.


Wězo. Maće někajku wosebitu knihu?

Haj, smy tři knihi jako jubilejne wudaća přihotowali. Jedna z nich je kniha »Meine Lieblingsgedichte«, kotraž wuńdźe před dwěmaj lětomaj a kotruž sym nětko rozšěrił. To je mały wuběr z cyłeho programa zašłych třiceći lět wot Maka Dizdara hač ke Kitej Lorencej, wobsahuje rjane małe basnje, žiwjenske abo lubosćinske prašenja – to štož je za mnje poezija.


Sće 1987 ze swójskim nakładnistwom započał, dokelž njepředležachu žane knihi słowjenskich awtorow w němskim přełožku. Běše to wuchadźišćo?

Započatk nakładnistwa Wieser bě 1987. Započał pak sym 1980, jako běch hišće we Wienje, z wudaćom knihi Karela Prušnika »Gamsi na plazu« w němčinje – »Gemsen auf der Lawine«. Wudach knihu jako priwatnik pod patronatom nakładnistwa Drau. Běše to prěnja słowjenska kniha scyła, kotraž dóńdźe do awstriskeje telewizije. Po tym nawjedowach pjeć lět dołho nakładnistwo Drava a jako započinach 1987 ze swójskim nakładnistwom, sym program wot słowjenskeje literatury na cyły juhowuchodny dźěl Europy a na tamnu, na wuchodnu, Europu rozšěrił.


Što běchu Waše cile z rozšěrjenjom fokusa na juhowuchodnu Europu?

Cil bě, druhim małym rěčam, kotrež běchu tohorunja w němskorěčnym rumje njeznate, zjawnosć dać, je z pomocu dobrych přełožkow jako literaturu prezentować a nic jako etniske wotdźělenje w pisomnej formje.
Europa eksistuje na zakładźe triality zaznaća: Maš wulke narody a jich rěče, srjedźne a małe. Wulke dóstachu po Prěnjej swětowej wójnje swójske narodne staty a su wobstali. Runočasnje pak su w swojim wobstaću małe a srjedźne rěče na swojim teritoriju potłóčowali a je k asimilaciji nućili.
Přez nakładnistwo spytachmy, kóždemu jednotliwcej móžnosć dać, swoju kulturalnosć wuwić, zo njebychmy jemu jenož prawo na eksistencu na samsnej runinje dali, ale zo bychmy jemu zmóžnili, so scyła hakle w dobrej kwaliće předstajić. Zo jenož mało ludźi jednu rěč rěči, njerěka, zo ma hubjenu literaturu.


Zda so, zo je so to poradźiło. Sće dobrych přełožowarjow namakali. Kak sće za nimi pytali?

Pytali je wopačny wuraz. Wšako bě lědma abo njeběchu scyła žani přełožowarjo. Dyrbjachmy hakle někomu móžnosć dać, něšto přełožić a sej cyle praktisce rjemjesło přełožowanja nadźěłać. Hdyž sej dźensa starše přełožki wobhladam, widźu jasnje, zo su so rěč, znajomosće rěče a zrozumjenje rěče změnili. Wobrotliwosć přełožowarja a přełožowarki a zamóžnosć, nuansy rěče nadrobnišo, bóle poetisce zwuraznić, je so ze zwučowanjom dale wuwiła.
Tohodla je tak wažne, zo dóstanu rěče w rumje, w kotrymž su wšelake tonality, móžnosć přirunowanja. Přirunować móža so jenož, jeli daš jim něšto na samsnej runinje.
Wažne bě w tym zwisku tež, nic přełožować, dokelž je spisowaćel Słowjenc, Serb, Chorwat, ale dokelž pisa dobru literaturu. Je dołho trało, doniž njeje so to tež nam wuwědomiło.


Přełožki so dale wuwiwaja, rěč so měnja. Kak je so situacija korutanskeje słowjenšćiny w běhu 30 nakładnistwowych lět změniła?

Njesměš wězo woči před realnym wuwićom zawrěć. Hdyž bě před 40 lětami hišće móžno, w Celovecu Floriana Lipušowy »Zmote dijaka Tjaža« wudać, »Der Zögling Tjaž«, a w Celovecu samym 600 eksemplarow předać, da by so za tajki roman dźensa najskerje jenož šesćina kupcow namakała. Rozpad wobknježenja rěče je elementarny, štož zwisuje z tym, zo so rěč w Korutanskej dlěje hač 100 lět ponižowaše. Hakle z rozrisanjom zwady kołowokoło městnych taflow docpě so wěste wotpinanje. K tomu přińdu dalše pozitiwne ciwilnotowaršnostne a priwatne wuwića na mnohich runinach. Stat a judikatura buštej nućenej, je chutnje brać. Při přizjewjenju swojich dźěći do šule zapodawa mjeztym nimale połojca staršich přeće za słowjenšćinu jako druha rěč.
Wězo njemóža pozitiwne wuwića zakrywać, zo je so kontinuita wobknježenja rěče přetorhnyła. Přez sprócniwe dźěło dyrbi so słowjenšćina zaso ze wšědnje wužiwanej rěču stać. To póńdźe jenož přez wotewrjenje z tym zo nowiny rěč sobu transportuja, zo ju radijo słyšeć da, zo so w telewiziji z podtitulemi dźěła. Mamy jenož jednu móžnosć: so wotewrěć a nic zawrěć. Hakle potom wostanje wohrožena rěč žiwa.


Zakład tež nastaća dobreje literatury.

Literatura móže jenož nastać, jeli eksistuje fundament wšědneho wužiwanja rěče w zjawnym rumje. Jeli je rěč nuzowana, so do zadnjeje komorki schować, bywa ćežko, jeje poetisku formu wobchować. Potom budźe rěč eruptiwna, skřiwdźena, zrudna – wšitko trěbne elementy literariskeho wuraza. Jeli pak su ludźo přez politiske wobstejnosće nućeni, jenož jedyn segment swojeje rěčnosće płaćić dać, budźe ćežko, cyłkownu harmoniju rěče skićić. Je wažne, zo so rěče na jednej stronje wot swojich rěčnikow rěča a zo dóstanu na druhej stronje šansu, zo maja druzy ludźo přez přełožowanje a přenjesenje do druhich rěčow na jich literarnych twórbach podźěl.
Smy so do njezbožowneje situacije dóstali. Rozpad bywšeje Juhosłowjanskeje a přinošowanje politiskich mocow tutomu rozpadej dowjedźe k nastaću politisce nacionalistiskich a šowinistiskich statow, kotrež njejsu pozitiwne nazhonjenja zašłosće sobu wzali.
Je wažne, zo wobchowaja małe rěče swoju formu. Hdyž pak skutkuja politiske mocy, móže so spěšnje stać, zo rěčnicy srjedźnych rěčow samsne mechanizmy, kotrež skutkowachu do toho w poćahu mjez wulkej a srjedźnej rěču, napřećo druhim nałožuja: napřećo čłowjekam, kotřiž su jako mjeńšina w swojim kraju žiwi, abo čłowjekam, kotřiž su sem přišli, kotřiž su na ćěkańcy abo kotřiž so jako Romojo w kraju pohibuja.


Njedawno sće w Serbskich Nowinach situaciju kołowokoło změny korutanskeje wustawy komentował a při tym rjekł, zo měli nacionalizm wobeńć abo přewinyć. Kotry puć widźiće za mjeńšiny, za małe rěče, swoju identitu a rěč nic zhubić, bjez toho zo su přenacionalistiske? Pola małych wšak njeje tróšku nacionalizma tajki strašny a we wěstej měrje znjesliwy.

Zo eksistujetej dwě kategoriji nacionalizma, hdyž to politisce wobjednawaš, je móžno. Móhł rjec zo dawa potłóčowacy nacionalizm a potłóčowany nacionalizm, kotryž so wobara. Dołhož so potłóčowany nacionalizm wobara, njech ma w sebi hišće pozitiwnu tendencu.


Jako wotwobaranje?

Jako wotwobaranje a jako zdźerženje. Runočasnje nosy tajke wotwobaranje a zdźerženje w sebi sprostnjenu a zezadkarsku poziciju. To by woznamjenjało, zo njesmě sej žana słowjenska holca němsce abo hinak rěčaceho za muža brać a zo njesmě žadyn słowjenskorěčny bur chorwatsku abo madźarsku přećelku měć, dokelž by z tym rěč wohrozył.
Sym ze swojimi dźěćimi w kóždejžkuli žiwjenskej situaciji słowjensce rěčał. Mać a ko-mać dźěći njeměještej žane znajomosće słowjenšćiny a stej němsce z dźěćimi rěčałoj. Tak mějachu dźěći nanowsku rěč słowjenšćinu, maćernu rěč němčinu a lěpšinu wědźeć, zo rěka »Tisch« tež »miza«, zo su wot samoho spočatka dualitu dožiwili. Dwě rěči běštej na samsnej runinje, wjetša a mjeńša. Za nje pak njeběštej wulka abo mała, ale na wosobu nana abo maćerje abo ko-maćerje poćahowanej.
Tohodla přeju sej towaršnostny ramik, w kotrymž móže kóžda rěč pódla druheje eksistować. Mamy dźensa techniske wuměnjenja k tomu. Mamy w telewiziji kóždužkuli formu podtitulowanja, móžemy originalnu melodiju kóždeje rěče běžeć dać a k tomu to prajene čitać. To by hižo imensnu pedagogisku hódnotu měło, dokelž by wuknjenje susodnych rěčow fungowało.
Spisowaćel Amin Maalouf, kotryž je EU poradźował, radźeše, zo měł kóždy čłowjek znajmjeńša jednu abo lěpje dwě abo tři susodne rěče wuknyć, nic wulke. Mjeztym praju, zo by derje było z germanskich, słowjanskich, anglosakskich a najskerje tež z aziatiskeho wobłuka jednu z wulkich rěčow wobknježić. Ale cyle wažne by było, tak kaž na přikład w Korutanskej, zo móžu nimo słowjenšćiny tež němčinu, friulanšćinu abo italšćinu, zo bych so móhł ze swojimi susodami dorozumić. A zo njewužiwam za komplikowane prašenja někajku špatnu jendźelšćinu, ale zakonsce zaručene prawo na tołmačerja. Hdyž dźe wo to, napřećo statej a běrokratiji wobstać, by wón wšo štož myslu, praju, prajić chcu, preciznje přełožił. Z tym by so tež faktor mocy rěčow relatiwował.


Při čimž wšak je wobknježenje wulkeje rěče w europskich konstelacijach mjeńšinowych abo małych rěčow zwjetša tak dobre, zo njemysliš na to, wo přełožk prosyć.

Ze stron mjeńšinow zwjetša haj, ale nic nawopak.


Haj. Ale hdyž dźe wo to, prosyć wo tołmačenje, njeby so tajka myslička na přikład w serbsko-němskej situaciji husto jewiła.

Hač ći myslička přińdźe, to nałožować abo njenałožować, je prašenje swójskeho posudźowanja, kotrež sej sam wotmołwiš. Nochcu, zo město mje něchtó cuzy na nje wotmołwi.


Waš namjet podtitulowanja je rjany. Dyrbimy tež sami na to dźiwać, swójsku rěč rěčeć a rjec, zo přełožk hnydom sobu poskićimy.

Tak je. A móžu so tež sam kontrolować, hač sym prawje přełožił.
Dalša wutrobita naležnosć su małe rěče w printmedijach. Pohladajmy na přikład na wulke medije w Němskej. Serbskej rěči byštej so dyrbjałoj w zjimanjach FAZ, Stuttgarter Zeitung abo Süddeutsche Zeitung jewić, tak kaž tež druhe rěče ludźi, kotrež su k dźěłu sem přišli abo dźensa wulkich skupinow ludźi, kotrež su nućene ćěkać a nětko tu zasydlene. Što by škodźało, jednu stronu tutych nowinow najwažnišim rěčam dać, zo bychu so najwažniše informacije znajmjeńša w hesłach zjimali? To by tyło integraciji a by zrozumjenje wolóžiło.


Kak sće spočatnje knihi do ludu přinjesli a štó běchu jich čitarjo? Kak přinošuja přełožki do wulkeje rěče k wotewrjenju towaršnosće?

Přełožki do wulkeje rěče su předewšěm zwonka Korutanskeje wulku rólu hrali, bóle hišće w Němskej hač w Awstriskej. Njesměmy zabyć, zo je Peter Handke 1981 z Helgu Mračnikar »Zmote dijaka Tjaža« do němčiny přełožił a z tym wulku kedźbnosć zbudźił. Byli při tutej twórbje wostało, by so dawno zaso na to zabyło. Peter Handke wšak je přez lětdźesatki na wažnosć rěče pola Serbow kaž tež pola Słowjencow skedźbnjał. Je sej tež zasłužby zdobył z tym, zo je Gustava Januša a Lipuša přełožił, zo je so za Kita Lorenca angažował a zo je sej přeco zaso wužadał, zo maja so ludźo z kwalitu, kotraž so we wonych rěčach zwuraznja, rozestajeć.
Přiwšěm smy hakle přez swoje systematiske dźěło započeli, we wjetšim němskorěčnym rumje wěste sensibilizowanje nastorčić. Naspomnjena literatura mjeztym w němskorěčnym rumje předleži. Runočasnje pak je so wobknježenje rěče doma napřećiwnje wuwiło. Dołhož njebudźe rěč w zjawnym rumje w dosahacej měrje prezentna, póńdźe centrifugalne wuwiće dale.
Ale tu praji tola Jurij Koch, a to je rjana mysl, zo je rěč něšto mystiskeho a zo so to mystiske jedneje rěče, tež hdyž so rěč podnuri, přeco zaso na nowych městnach wunuri. Widźimy to tež pola rěkow. Móža so w karstowej krajinje zhubić, ale zjewja so zaso wučisćene na druhim městnje. Dyrbiš dowěru do rěče měć. A njesměš na formje wobstać, kotraž bu před 50 abo před 100 lětami rěčana, ale dyrbiš rěči jeje modernitu wostajić.


To je ćežko, dokelž zwisuje husto z wliwom wulkeje rěče.

Wěm. Ale tohodla dyrbiš jej dowěru wopokazać a přeswědčeny być, zo ma sylne nutřkowne žiwjenske mocy a krejne žiły, w kotrychž so pohibuje a wobnowja.


Korutanscy Słowjency nječakaja na němski přełožk.

Korutanscy Słowjency nječakaja na němski přełožk. Ale su mnozy, kotřiž słowjenske originale wjace čitać njemóža. Přihłosuju něhdyšemu ministrej ze Słowjenskeje, Boštjanej Žekšej, kotryž je před sto lětami wupućowanym Słowjencam w Americe rjekł, zo móžeš tež Słowjenc być, bjeztoho zo wobknježiš rěč. Zaleži na emocionalnej zwjazanosći a nutřkownym nastajenju.


Knihi mějachu wosebje dobry wothłós zwonka Korutanskeje. Kak je so na wjetšinowu towaršnosć w Korutanskej wuskutkował?

Praji so, zo njeje filozof w swójskim domje ničo hódny. Ale hdyž so we wukraju připóznaje, sy sam hordy na to, jeho pola sebje měć. Dołhož pak njeje druhdźe připóznaty, njezměješ sam zmužitosć rjec, zo je dobry. A tak je to wězo tež ze skutkownosću literatury a kultury.
Jeli přinošuje k zesylnjenju sebjewědomja, je tajki wokołopuć dobry.


Dalši jubilej swjeći rjad »Europa erlesen«. W běhu dwaceći lět wuńdźe přez 200 wudaćow. Fokus njeleži na literaturje jednotliwych rěčow, narodow abo krajow, ale woli so přistup přez kulturny region. Hdy zjewi so myslička, regiony Europy z pomocu literatury z a wo jednotliwych regionach předstajić?

Jako załožichmy 1987 nakładnistwo, spytachmy, slepe městna juhowuchodneje europskeje kultury wuslědźić, zo bychu knihi kulturne reality wotbłyšćowali. Smy so potom někotre lěta jara intensiwnje wo awtorow z tamnišich regionow prócowali.
Jako běchmy 1994 z přiwótřenjom nutřkownopolitiskeje situacije konfrontowani – dóstachmy so do hospodarskich ćežow, mjez druhim listoweje bomby dla –, njemóžachmy so wjace wo knihi a jich předawanje starać, njemějachmy žanu zjawnu podpěru wjac, běchmy diskreditowani. Bědźachmy so z přisłodźenjemi, hrožachu mi z mordarstwom.
Z Awstriskeje pochadźacy přećel w Frankfurće nad Mohanom, medijowy poradźowar, je mje přeco zaso narěčał, zo měli so z tunimi knihami masam přiwobroćić. Mysličku tunich knihow spytach z druhej zwjazać, kotraž bě mi hižo dlěje po hłowje chodźiła: Kak móžeš starše, rozebrane přełožki zaso widźomne sčinić, kotrež so zwjetša bjez wobšěrneho komentara hižo ćišćeć njehodźa? Kak hodźa so tajke pokłady před zabyćom wuchować? Z kombinacije wobeju rozmyslowanjow wujewi so myslička, so nic wjace na awtorow, ale na kulturne regiony poćahować, mjenje abo bóle toponymy literatury stworić, započeć, literarnu kartu rysować, kotraž wšak njeeksistowaše. Wšo to dowjedźe k zrawšej formje, mysličku na mjenowane wašnje w knihach zwoprawdźić.


Rjad je jara produktiwny a njeje ze zwjazkami kaž »Helsinki« abo »Indoneska« mjeztym dawno jenož na juhowuchodnu Europu wusměrjeny.

»Europa erlesen« njewobmjezuje so wědomje na druhu europsku połojcu, ale zwjazuje wobě połojcy. Přetož hakle tak namaka Europa k sebi samej. Wjele dotal wudatych antologijow je so tohorunja wěstym regionam přiwobroćiło. Ale w jich zapisach wobsaha so pola Dublina, Londona, Parisa, Roma, wšojedne hdźe, žani wuchodni Europjenjo njejewja. Wid bě jenož segmentowany a na sebje wusměrjeny, jako njeby so ničo pohibowało a žana wuměna była. To chcychmy z rjadom wědomje přełamać. Znajemy tola pućowacych w stawiznach a přez stawizny, kotřiž su so ze zapada na wuchod a z wuchoda na zapad podali. Hdźe da su so nam pućowacy z wuchoda na zapad zhubili? Wěmy, zo je Dostojewski swoje pjenjezy we Wiesbadenskich kazinach přepraskał. Potajkim je tež něšto wo tym pisać dyrbjał. A tak smy prěni raz duchowne a literarne pačenje zběhnyli.


Kak namakaće zestajerjow Wašich antologijow?

To je kaž z lubosću. Njepytaš, namakaš.


Njejsće jenož literarisce, ale tež kulinarisce ducy po Europje a hladaće, što so hdźe wari. Sće z toho dokumentarny rjad za ORF sčinił. Warjenskich wusyłanjow je wjele, što je pola »Der Geschmack Europas« wosebite?

To móžeš wězo z jednej sadu abo w stostronskim eseju zasopodać.


Da w jednej sadźe.

Myslu sej, zo tči w njedostatku, z kotrymž wšak mějachu naše maćerje a wowki činić, dokelž pochadźamy wšitcy z trochu skromnišich poměrow a derjeměće njebě nam kaž wěnc wokoło šije zwite, zo tči w njedostatku najwjetša forma fantazije a zo wuwiwaše a wuwiwa so z njeho najwjetša kreatiwita. Bjez toho zo njejsy njedostatk přemóhł, z tym zo sy słódne jědźe z mało přidawkow w najwšelakorišej formje zwarił, njejsy móhł swoju swójbu zbožownu sčinić. Bjez słódneje jědźe na blidźe bychu ludźo nad ćežemi zadwělowali, kotrež je jim žiwjenje wokoło šije napójšało.
Dźe wo to, bohatstwo, kotrež so w njedostatku chowa, wuzběhnyć a jemu móžnosć rozwiwanja dać a so z tym před wuměłčemi kuchnje pokłonić, kotrež su natwarjejo na swoje přeswědčenje, swoju nabožinu, dźěło swojeju rukow a z tym zwjazanymi mozlemi něšto tak drohotneho zdokonjeli, něšto, štož je baza a fundament kóždehožkuli kulturneho tworjenja. Je to pospyt, kulturne, rěčne, melodiske wobrazy a rumy z hórkosću žiwjenja zwjazać, ale runočasnje słódkosć z woneje hórkosće wudobyć a hórkosć jenož na wědomje brać, dalokož nosy w sebi hojace mocy.


Maće přećelow we Łužicy, sće so na Swjedźenju serbskeje poezije wobdźělił, zběrce basnjow Kita Lorenca wudał kaž tež wudaće Łužica-Lausitz w rjedźe »Europa erlesen« a z »Der Geschmack Europas« sće we Łužicy pobył. Kak sće dotal Łužicu a jeje ludźi dožiwił, što sej sobu wozmjeće? Přirunujeće mjez korutanskimi Słowjencami a Serbami?

Přirunowanja maja přeco problem, zo njeje ničo, štož přirunuješ tajke, kaž sej mysliš, a to, štož sej mysliš, je we woprawdźitosći zaso hinak. Tohodla nima tajka politika wotewěranja a zawěranja kašćikow žadyn zmysł. Skerje móžeš rjec, zo začuwaš zakładnu sympatiju a zakładnu solidaritu napřećo druhim, hdyž su w podobnej situaciji. Sy sensibelniši a kedźbliwiši hladajo na to, kak so wěste wobrazy w rěči formuluja, kak so dušiny staw powědajo rysuje. To je to rjane a je mje přeco tak zahoriło. Mnohe literarne wurazy, kotrež zeznawamy wosebje w juhowuchodnej Europje, su z wulkej ćežu a tragiku zwjazane. Tež ruskej literaturje so tajka zrudnosć a tragika připisujetej. Wěmy pak, zo su w čěskej kaž tež w bołharskej, zdźěla tež w słowjenskej literaturje mnohe ironiske a sarkastiske, z wóčkom miknuce formy pisanja. Peter Handke je so přeco zaso za Kita Lorenca horił, kotrehož dźěćace basnje a rymy zdźěla tajku lochkosć w sebi noša, kotraž, jeli móžeš scyła něšto mjezsobu přirunować, na Christiana Morgensterna dopomina abo na Šwejka pola Čechow. Tajka hinaša forma, durje k duši ludźi wotewrěć, je něšto, štož mje skerje zajimuje. Do prašenja staja mjenujcy tež ćežu a sobuželnosć ze sobu samym, kotraž je bohužel ničacy element swójskeho rozpołoženja, z tym zo nosyš ju kaž nabrjušny wobchodźik před sobu. Potom zawěra ći wid, so za něšto zasadźić a sebjewědomje něšto dale njesć. Jeli žno něšto přirunuješ, napadnje ći kreatiwita, z kotrejž so za rozrisanjemi pyta. Nastajiš wuši a chceš ju snano měć.


Pytnu, zo maće Kita Lorenca rady.

Mam tež Jurja Brězana rady a stawiznu, kotruž je wo swojim nanje pisał. Ale tež druhe. Je hódne, zo so čita.


Kotreho słowjenskeho spisowaćela z Korutanskeje bychu Serbja na kóždy pad čitać dyrbjeli?

Na kóždy pad Floriana Lipuša a Maju Haderlap. A Andreja Kokota ze swojimi pastyrskimi pěsnjemi, kotrež je z wosom lětami pisał a druhimi hrónčkami, kotrež je w běhu lětdźesatkow formulował, bjez toho zo je so z nimi pyšił. A Jani Oswalda, Cvetku Lipuš, Fabjana Hafnera, Drabosnjaka z 18. lětstotka. By so hišće tón abo tamny, ta abo tamna namakała.


Kak dołho budźeće dale w nakładnistwje dźěłać?

Přeco lěto wob lěto, snano za přichodne třiceći lět a potom widźimy dale.


A Waše wosobinske plany, sony, přeća?

Chcu we wotwidźomnym času hišće čitać, lubować, pisać, warić, pić, jěsć a pućować.



Wutrobny dźak.


rozmołwjała so: SARA MIČKEC

(Wobšěrniša wersija interviewa z čisła 05/2017)